Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.194

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.194.1

ततो द्रोणे हते राजन्कुरवः शस्त्रपीडिताः ।
हतप्रवीरा विध्वस्ता भृशं शोकपरायणाः ॥ ७.१९४.१ ॥

राजन्, द्रोण के मारे जाने पर कौरव शस्त्रों से पीड़ित हो गए। उनके प्रमुख वीर मारे गए, वे पूरी तरह तितर-बितर हो गए और अत्यधिक शोक में डूब गए।

7.194.2

उदीर्णांश्च परान्दृष्ट्वा हर्षमाणान्पुनः पुनः ।
अश्रुपूर्णेक्षणास्त्रस्ता दीनास्त्वासन्विशाम्पते ॥ ७.१९४.२ ॥

शत्रुओं को बार-बार उल्लसित और हर्षित देखकर, हे प्रजापति, कौरव आँसुओं से भरी आँखों वाले, भयभीत और दीन हो गए।

7.194.3

विचेतसो हतोत्साहाः कश्मलाभिहतौजसः ।
आर्तस्वरेण महता पुत्रं ते पर्यवारयन् ॥ ७.१९४.३ ॥

विह्वल, उत्साहहीन और मूर्च्छा से तेजहीन होकर, उन्होंने तुम्हारे पुत्र को अत्यंत पीड़ित स्वर में चारों ओर से घेर लिया।

7.194.4

वेषण्णवदना दीना वीक्षमाणा दिशो दश ।
अश्रुकण्ठा यथा दैत्या हिरण्याक्षे पुरा हते ॥ ७.१९४.४ ॥

मुरझाए चेहरों और दीन दृष्टि से दसों दिशाओं को देखते हुए, आँसुओं से रुंधे गले के साथ, जैसे पूर्वकाल में हिरण्याक्ष के मारे जाने पर दैत्य हुए थे।

7.194.5

स तैः परिवृतो राजा त्रस्तैः क्षुद्रमृगैरिव ।
अशक्नुवन्नवस्थातुमपायात्तनयस्तव ॥ ७.१९४.५ ॥

उन भयभीत सैनिकों से घिरे हुए राजा, छोटे मृगों की भाँति, स्थिर खड़े न रह सके, और तुम्हारा पुत्र भाग निकला।

7.194.6

क्षुत्पिपासापरिम्लानास्ते योधास्तव भारत ।
आदित्येनेव सन्तप्ता भृशं विमनसोऽभवन् ॥ ७.१९४.६ ॥

हे भारत, भूख-प्यास से मुरझाए तुम्हारे वे योद्धा, मानो सूर्य से तपाए गए हों, अत्यंत उदास हो गए।

7.194.7

भास्करस्येव पतनं समुद्रस्येव शोषणम् ।
विपर्यासं यथा मेरोर्वासवस्येव निर्जयम् ॥ ७.१९४.७ ॥

मानो सूर्य का पतन हो, मानो समुद्र सूख जाए, मानो मेरु पर्वत उलट जाए या इन्द्र पराजित हो जाएँ।

7.194.8

अप्रेक्षणीयं तद्दृष्ट्वा भारद्वाजस्य पातनम् ।
त्रस्तरूपतरा राजन्कौरवाः प्राद्रवन्भयात् ॥ ७.१९४.८ ॥

हे राजन्, भारद्वाज के पतन का वह दृश्य देखा नहीं जा सकता था; भय से त्रस्त कौरव भाग निकले।

7.194.9

गान्धारराजः शकुनिस्त्रस्तस्त्रस्ततरैः सह ।
हतं रुक्मरथं श्रुत्वा प्राद्रवत्सहितो रथैः ॥ ७.१९४.९ ॥

गान्धार-नरेश शकुनि भयभीत हुआ और अत्यन्त त्रस्त अपने रथियों के साथ, रुक्मरथ के मारे जाने का समाचार सुनकर, रथों सहित भाग निकला।

7.194.10

वरूथिनीं वेगवतीं विद्रुतां सपताकिनीम् ।
परिगृह्य महासेनां सूतपुत्रोऽपयाद्भयात् ॥ ७.१९४.१० ॥

वेगवान्, भागती हुई, ध्वजों से युक्त उस विशाल सेना को समेटकर सूतपुत्र भय से पीछे हट गया।

7.194.11

रथनागाश्वकलिलां पुरस्कृत्य तु वाहिनीम् ।
मद्राणामीश्वरः शल्यो वीक्षमाणोऽपयाद्भयात् ॥ ७.१९४.११ ॥

रथों, हाथियों और घोड़ों से भरी सेना को आगे करके, मद्रों के स्वामी शल्य चारों ओर देखते हुए भय से पीछे हट गए।

7.194.12

हतप्रवीरैर्भूयिष्ठैर्ध्वजैर्बहुपताकिभिः ।
वृतः शारद्वतोऽगच्छत्कष्टङ्कष्टमिति ब्रुवन् ॥ ७.१९४.१२ ॥

मारे गए वीरों के बहुत से ध्वजों और पताकाओं से घिरे शारद्वत (कृप) "हाय, हाय" कहते हुए आगे बढ़े।

7.194.13

भोजनीकेन शिष्टेन कलिङ्गारट्टबाह्लिकैः ।
कृतवर्मा वृतो राजन्प्रायात्सुजवनैर्हयैः ॥ ७.१९४.१३ ॥

हे राजन्, भोजों की शेष सेना, कलिंग, आरट्ट और बाह्लिकों से घिरे हुए कृतवर्मा अति वेगवान् घोड़ों के साथ आगे बढ़े।

7.194.14

पदातिगणसंयुक्तस्त्रस्तो राजन्भयार्दितः ।
उलूकः प्राद्रवत्तत्र दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम् ॥ ७.१९४.१४ ॥

पैदल सेना के समूह से युक्त, भय से पीड़ित और डरा हुआ उलूक हे राजन्, वहाँ द्रोण को गिरा हुआ देखकर भाग निकला।

7.194.15

दर्शनीयो युवा चैव शौर्येण कृतलक्षणः ।
दुःशासनो भृशोद्विग्नः प्राद्रवद्गजसंवृतः ॥ ७.१९४.१५ ॥

सुन्दर, युवा और शौर्य से पहचाने जाने वाले दुःशासन अत्यंत व्याकुल होकर हाथियों से घिरे हुए भाग निकले।

7.194.16

रथानामयुतं गृह्य त्रिसाहस्रं च दन्तिनाम् ।
वृषसेनो ययौ तूर्णं दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम् ॥ ७.१९४.१६ ॥

दस हजार रथ और तीन हजार हाथी लेकर वृषसेन द्रोण को गिरा हुआ देखकर शीघ्र ही चल पड़ा।

7.194.17

गजाश्वरथसंयुक्तो वृतश्चैव पदातिभिः ।
दुर्योधनो महाराज प्रायात्तत्र महारथः ॥ ७.१९४.१७ ॥

हाथी, घोड़े और रथों से युक्त तथा पैदल सैनिकों से घिरे हुए महारथी दुर्योधन, हे महाराज, वहाँ आगे बढ़े।

7.194.18

संशप्तकगणाद्गृह्य हतशेषान्किरीटिना ।
सुशर्मा प्राद्रावद्राजन्दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम् ॥ ७.१९४.१८ ॥

किरीटी (अर्जुन) द्वारा मारे जाने से बचे हुए संशप्तकों के दल से जो शेष थे उन्हें लेकर सुशर्मा, हे राजन्, द्रोण को गिरा हुआ देखकर भाग निकला।

7.194.19

गजान्रथान्समारुह्य व्युदस्य च हयाञ्जनाः ।
प्राद्रवन्सर्वतः सङ्ख्ये दृष्ट्वा रुक्मरथं हतम् ॥ ७.१९४.१९ ॥

हाथियों और रथों पर चढ़कर और घोड़ों को छोड़कर लोग युद्ध में चारों ओर भाग निकले, स्वर्ण-रथ वाले (द्रोण) को मारा गया देखकर।

7.194.20

त्वरयन्तः पितॄनन्ये भ्रातॄनन्येऽथ मातुलान् ।
पुत्रानन्ये वयस्यांश्च प्राद्रवन्कुरवस्तदा ॥ ७.१९४.२० ॥

कुछ लोग पिताओं को, कुछ भाइयों को, कुछ मामाओं को, कुछ पुत्रों और मित्रों को जल्दी ले जाते हुए, तब कौरव भाग निकले।

7.194.21

चोदयन्तश्च सैन्यानि स्वस्त्रीयांश्च तथाऽपरे ।
सम्बन्धिनस्तथाऽन्ये च प्राद्रवन्त दिशो दश ॥ ७.१९४.२१ ॥

कुछ सेनाओं को और कुछ अपने भानजों को प्रेरित करते हुए, तथा दूसरे सम्बन्धी और अन्य लोग दसों दिशाओं में भाग निकले।

7.194.22

प्रकीर्णकेशा विध्वस्ता न द्वावेकत्र धावतः ।
नेदमस्तीति मन्वाना हतोत्साहा हतौजसः ॥ ७.१९४.२२ ॥

बिखरे बालों वाले, छिन्न-भिन्न, दो एक साथ नहीं भागते हुए, यह सोचते हुए कि 'यह नहीं है', उत्साह और बल से हीन होकर।

7.194.23

उत्सृज्य कवचानन्ये प्राद्रवंस्तावका विभो ।
अन्योन्यं ते समाक्रोशन्यैनिका भरतर्षभ ॥ ७.१९४.२३ ॥

कवच त्यागकर दूसरे भाग निकले, हे प्रभु, आपके लोग। वे एक-दूसरे को कायर कहकर धिक्कारने लगे, हे भरतश्रेष्ठ।

7.194.24

तिष्ठतिष्ठेति न च ते स्वयं तत्रावतस्थिरे ।
धुर्यानुन्मुच्य च रथाद्धतसूतात्स्वलङ्कृतान्।
अधिरुह्य हयान्योधाः क्षिप्रं पद्भिरचोदयन् ॥ ७.१९४.२४ ॥

'रुको, रुको' कहते हुए भी वे स्वयं वहाँ नहीं ठहरे। जिन रथों के सारथी मारे गए थे, उनसे सुसज्जित घोड़ों को खोलकर योद्धाओं ने घोड़ों पर चढ़कर शीघ्र ही पैदल भी दौड़ाया।

7.194.25

द्रमाणे तथा सैन्ये त्रस्तरूपे हतौजसि ।
प्रतिस्रोत इव ग्राहो द्रोणपुत्रः परानियात् ॥ ७.१९४.२५ ॥

सेना के भागते समय, डरे हुए रूप में, ओज खोकर, द्रोण के पुत्र शत्रुओं की ओर ऐसे बढ़े जैसे धारा के विरुद्ध मगरमच्छ बढ़ता है।

7.194.26

तस्यासीत्सुमहद्युद्धं शिखण्डिप्रमुखैर्गणैः ।
प्रभद्रकैश्च पाञ्चालैश्चेदिभिश्च सकेकयैः ॥ ७.१९४.२६ ॥

उसका शिखण्डी के नेतृत्व वाले गणों, प्रभद्रकों, पाञ्चालों, चेदियों और केकयों के साथ अत्यन्त महान युद्ध हुआ।

7.194.27

हत्वा बहुविधाः सेनाः पाण्डूनां युद्धदुर्मदः ।
कथञ्चित्सङ्कटान्मुक्तो मत्तद्विरदविक्रमः ॥ ७.१९४.२७ ॥

पाण्डवों की अनेक प्रकार की सेनाओं को मारकर, युद्ध में उन्मत्त, मतवाले हाथी के पराक्रम वाला वह किसी प्रकार संकट से निकल आया।

7.194.28

द्रवमाणं बलं दृष्ट्वा पलायनकृतक्षणम् ।
दुर्योधनं समासाद्य द्रोणपुत्रोऽब्रवीदिदम् ॥ ७.१९४.२८ ॥

सेना को भागते और पलायन के लिए तैयार देखकर, द्रोण के पुत्र ने दुर्योधन के पास जाकर यह कहा।

7.194.29

किमियं द्रवते सेना त्रस्तरूपेव भारत ।
द्रवमाणां च राजेन्द्र नावस्थापयसे रणे ॥ ७.१९४.२९ ॥

हे भरतवंशी, यह सेना इस तरह डरे हुए रूप में क्यों भाग रही है? हे राजेन्द्र, भागती हुई सेना को आप युद्ध में क्यों नहीं रोकते?

7.194.30

त्वं चापि न यथा पूर्वं प्रकृतिस्थो नराधिप ।
कर्णप्रभृतयश्चेमे नावतिष्ठन्ति पार्थिव ॥ ७.१९४.३० ॥

हे नराधिप, आप भी पहले जैसे अपनी स्वाभाविक स्थिति में नहीं हैं, और हे पार्थिव, कर्ण आदि ये वीर भी नहीं टिक रहे हैं।

7.194.31

अन्येष्वपि च युद्धेषु नैव सेनाऽद्रवत्तदा ।
कच्चित्क्षेमं महाबाहो तव सैन्यस्य भारत ॥ ७.१९४.३१ ॥

हे महाबाहु भरतवंशी, अन्य युद्धों में भी तब आपकी सेना इस प्रकार नहीं भागी थी। क्या आपकी सेना का कल्याण है?

7.194.32

कस्पिन्निदं हते राजन्रथसिंहे बलं तव ।
एतामवस्थां संप्राप्तं तन्ममाचक्ष्व कौरव ॥ ७.१९४.३२ ॥

हे राजन्, किस रथसिंह के मारे जाने पर आपकी सेना इस दशा को प्राप्त हुई? हे कौरव, वह मुझे बताइए।

7.194.33

तत्तु दुर्योधनः श्रुत्वा द्रोणपुत्रस्य भाषितम् ।
घोरमप्रियमाख्यातुं नाशक्नोत्पार्थिवर्षभः ॥ ७.१९४.३३ ॥

परन्तु द्रोणपुत्र की कही हुई उस भयंकर और अप्रिय बात को सुनकर राजाओं में श्रेष्ठ दुर्योधन उसे कह नहीं सका।

7.194.34

भिन्ना नौरिव ते पुत्रो मग्नः शोकमहार्णवे ।
बाष्पेणापिहितो दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं रथे स्थितम् ॥ ७.१९४.३४ ॥

जैसे टूटी हुई नाव हो, वैसे ही आपका पुत्र शोक के महासागर में डूब गया। रथ पर खड़े द्रोणपुत्र को देखकर वह आँसुओं से ढका हुआ था।

7.194.35

ततः शारद्वतं राजा सव्रीडमिदमब्रवीत् ।
शंसात्र भद्रं ते सर्वं यथा सैन्यमिदं द्रुतम् ॥ ७.१९४.३५ ॥

तब राजा ने लज्जा के साथ शारद्वत (कृप) से यह कहा, 'यहाँ सब कुछ बताओ, तुम्हारा कल्याण हो, कि यह सेना इतनी शीघ्र कैसे (नष्ट) हुई।'

7.194.36

अथ शारद्वतो राजन्नार्तिमार्च्छन्पुनःपुनः ।
शशंस द्रोणपुत्राय यथा द्रोणो निपातितः ॥ ७.१९४.३६ ॥

तब हे राजन्, शारद्वत (कृप) बार-बार पीड़ा अनुभव करते हुए द्रोणपुत्र को बताने लगे कि द्रोण कैसे मारे गए।

7.194.37

वयं द्रोणं पुरस्कृत्य पृथिव्यां प्रवरं रथम् ।
प्रावर्तयाम सङ्ग्रामं पाञ्चालैरेव केवलम् ॥ ७.१९४.३७ ॥

हम द्रोण को आगे रखकर, पृथ्वी के श्रेष्ठ रथी, केवल पाञ्चालों के साथ युद्ध आरम्भ करते थे।

7.194.38

ततः प्रवृत्ते सङ्ग्रमे विमिश्राः कुरुसोमकाः ।
अन्योन्यमभिगर्जन्तः शस्त्रैर्देहानपातयन् ॥ ७.१९४.३८ ॥

तब युद्ध आरम्भ होने पर कुरु और सोमक आपस में मिल गए; एक-दूसरे पर गर्जते हुए वे शस्त्रों से शरीरों को गिराने लगे।

7.194.39

वर्तमाने तथा युद्धे क्षीयमाणेषु संयुगे ।
धार्तराष्ट्रेषु सङ्क्रुद्धः पिता तेऽस्त्रमुदैरयत् ॥ ७.१९४.३९ ॥

इस प्रकार युद्ध चलते हुए, और संग्राम में धृतराष्ट्र के पुत्रों के नष्ट होते समय, आपके पिता (द्रोण) ने क्रुद्ध होकर अस्त्र छोड़ा।

7.194.40

ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं विकुर्वाणो नरर्षभः ।
व्यहनच्छात्रवान्भल्लैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ७.१९४.४० ॥

तब नरश्रेष्ठ द्रोण ने ब्रह्मास्त्र प्रकट करके भल्लों से शत्रुओं को सैकड़ों और हज़ारों में मार गिराया।

7.194.41

पाण्डवाः केकया मात्स्याः पाञ्चालाश्च विशेषतः ।
सङ्ख्ये द्रोणरथं प्राप्य व्यनशन्कालचोदिताः ॥ ७.१९४.४१ ॥

पाण्डव, केकय, मत्स्य और विशेषकर पाञ्चाल, द्रोण के रथ के सामने आकर युद्ध में काल से प्रेरित होकर नष्ट हो गए।

7.194.42

सहस्रं नरसिंहानां द्विसाहस्रं च दन्तिनाम् ।
द्रोणो ब्रह्मास्त्रयोगेन प्रेषयामास मृत्यवे ॥ ७.१९४.४२ ॥

द्रोण ने ब्रह्मास्त्र के प्रयोग से एक हज़ार नरसिंह (वीर) और दो हज़ार हाथी मृत्यु के पास भेज दिए।

7.194.43

आकर्णपलितश्यामो वयसाऽशीतिपञ्चकः ।
रणे पर्यचरद्द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत् ॥ ७.१९४.४३ ॥

कानों तक सफ़ेद बालों वाले, आयु से पचासी वर्ष के, फिर भी वृद्ध द्रोण युद्ध में सोलह वर्ष के युवक की भाँति विचरते थे।

7.194.44

क्लिश्यमानेषु सैन्येषु वध्यमानेषु राजसु ।
अमर्षवशमापन्नाः पाञ्चाला विमुखाऽभवन् ॥ ७.१९४.४४ ॥

सेनाओं के पीड़ित होने और राजाओं के मारे जाने पर पांचाल क्रोध के वश में आकर विमुख हो गए।

7.194.45

तेषु किञ्चित्प्रभग्नेषु विमुखेषु सपत्नजित् ।
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणो बभूवार्क इवोदितः ॥ ७.१९४.४५ ॥

उनमें से कुछ के भागने और मुँह मोड़ने पर शत्रुजित द्रोण दिव्य अस्त्र प्रकट करते हुए उदित सूर्य के समान हो गए।

7.194.46

स मध्यं प्राप्य पाण्डूनां शररश्मिः प्रतापवान् ।
मध्यं गत इवादित्यो दुष्प्रेक्ष्यस्ते पिताऽभवत् ॥ ७.१९४.४६ ॥

वह पांडवों की सेना के मध्य पहुँचकर, बाणों की किरणों वाले, प्रतापी द्रोण, मध्याह्न के सूर्य की भाँति, उनके लिए असह्य दर्शन वाले पिता के समान हो गए।

7.194.47

ते दह्यमाना द्रोणेन सूर्येणेव विराजता ।
दग्धवीर्या निरुत्साहा बभूवुर्गतचेतसाः ॥ ७.१९४.४७ ॥

द्रोण द्वारा, सूर्य के समान चमकते हुए, जलाए जाते हुए वे, वीरता भस्म हो जाने से, उत्साहहीन और चेतनाशून्य हो गए।

7.194.48

तान्दृष्ट्वा पीडितान्बाणैर्द्रोणेन मधुसूदनः ।
जयैषी पाण्डुपुत्राणामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७.१९४.४८ ॥

द्रोण द्वारा बाणों से पीड़ित उन्हें देखकर, पाण्डु-पुत्रों की विजय चाहने वाले मधुसूदन ने यह वचन कहा।

7.194.49

नैष जातु नरैः शक्यो जेतुं शस्त्रभृतां वरः ।
अपि वृत्रहणा सङ्ख्ये रथयूथपयूथपः ॥ ७.१९४.४९ ॥

यह श्रेष्ठ शस्त्रधारी मनुष्यों द्वारा कभी भी जीता नहीं जा सकता; युद्ध में वृत्रहन्ता (इन्द्र) भी रथ-यूथों के यूथपति को नहीं जीत सकते।

7.194.50

ते यूयं धर्ममुत्सृज्य जयं रक्षत पाण्डवाः ।
यथा वः संयुगे सर्वान्न हन्याद्रुक्मवाहनः ॥ ७.१९४.५० ॥

हे पाण्डवो! धर्म छोड़कर विजय की रक्षा करो, ताकि स्वर्णरथी (द्रोण) युद्ध में तुम सबको न मार डाले।

7.194.51

अश्वत्थाम्नि हते नैष युध्येदिति मतिर्मम ।
हतं तं संयुगे कश्चिदाख्यात्वस्मै मृषा नरः ॥ ७.१९४.५१ ॥

अश्वत्थामा के मारे जाने पर यह युद्ध नहीं करेगा, ऐसा मेरा मत है। कोई मनुष्य युद्ध में उससे झूठ ही कह दे कि वह (अश्वत्थामा) मारा गया।

7.194.52

एतन्नारोचयद्वाक्यं कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
अरोचयंस्तु सर्वेऽन्ये कृच्छ्रेण तु युधिष्ठिरः ॥ ७.१९४.५२ ॥

कुन्ती-पुत्र धनञ्जय ने यह बात नहीं मानी; अन्य सब तो मान गए, परन्तु युधिष्ठिर कठिनाई से ही सहमत हुए।

7.194.53

भीमसेनस्तु सव्रीडमब्रवीत्पितरं तव ।
अश्वत्थामा हत इति तं नाबुध्यत ते पिता ॥ ७.१९४.५३ ॥

परन्तु भीमसेन ने लज्जापूर्वक तुम्हारे पिता से कहा, "अश्वत्थामा मारा गया"; किन्तु तुम्हारे पिता ने उसे (सच) नहीं समझा।

7.194.54

स शङ्कमानस्तन्मिथ्या धर्मराजमपृच्छत ।
हतं वाऽप्यहतं वाऽऽजौ त्वां पिता पुत्रवत्सलः ॥ ७.१९४.५४ ॥

वह (द्रोण) उस (बात) को मिथ्या समझकर शंका करते हुए धर्मराज से पूछने लगे—"युद्ध में (अश्वत्थामा) मारा गया है या नहीं?" पुत्र-स्नेही पिता (द्रोण) ने तुमसे पूछा।

7.194.55

तमतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिरः ।
अश्वत्थामानमायोधे हतं दृष्ट्वा महागजम् ॥ ७.१९४.५५ ॥

युधिष्ठिर असत्य के भय में डूबे हुए थे और विजय में आसक्त थे; युद्ध में महान गज अश्वत्थामा को मारा हुआ देखकर।

7.194.56

भीमेन गिरिवर्ष्माणं मालवस्येन्द्रवर्मणः ।
उपसृत्य तदा द्रोणमुच्चैरिदमुवाच ह ॥ ७.१९४.५६ ॥

भीम द्वारा मारे गए पर्वत-समान शरीर वाले मालवराज इन्द्रवर्मा के पास जाकर, उन्होंने तब द्रोण से ऊँचे स्वर में यह कहा।

7.194.57

यस्यार्थे शस्त्रमादत्से यमवेक्ष्य च जीवसि ।
पुत्रस्ते दयितो नित्यं सोश्वत्थामा निपातितः ॥ ७.१९४.५७ ॥

जिसके लिए आप शस्त्र उठाते हैं और जिसे देखकर जीते हैं, आपका वह सदा प्रिय पुत्र अश्वत्थामा मारा गया है।

7.194.58

शेते विनिहतो भूमौ वने सिंहशिशुर्यथा ॥ ७.१९४.५८ ॥

वह भूमि पर मारा हुआ पड़ा है, जैसे वन में सिंह का शावक।

7.194.59

जानन्नप्यनृतस्याथ दोषान्स द्विजसत्तमम् ।
अव्यक्तमब्रवीद्राजा हतः कुञ्जर इत्युत ॥ ७.१९४.५९ ॥

यद्यपि राजा असत्य के दोषों को जानते थे, तथापि उन्होंने उस श्रेष्ठ ब्राह्मण से अस्पष्ट रूप से कहा कि 'हाथी मारा गया'।

7.194.60

स त्वां निहतमाक्रन्दे श्रुत्वा सन्तापतापितः ।
नियम्य दिव्यान्यस्त्राणि नायुध्यत यथा पुरा ॥ ७.१९४.६० ॥

वह आपके मारे जाने का शोर सुनकर संताप से पीड़ित हो उठे, और दिव्य अस्त्रों को संयमित करके पहले की तरह युद्ध नहीं किया।

7.194.61

तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकातुरमचेतसम् ।
पाञ्चालराजस्य सुतः क्रुरकर्मा समाद्रवत् ॥ ७.१९४.६१ ॥

उसे अत्यन्त व्याकुल, शोक से पीड़ित और अचेत देखकर पाञ्चाल राजा का क्रूरकर्मा पुत्र उस पर टूट पड़ा।

7.194.62

तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकातुरमचेतसम् ।
दिव्यान्यस्त्राण्यथोत्सृज्य रणे प्रायमुपाविशत् ॥ ७.१९४.६२ ॥

उसे अत्यन्त व्याकुल, शोक से पीड़ित और अचेत देखकर उन्होंने दिव्य अस्त्र त्यागकर रणभूमि में प्रायोपवेशन के लिए बैठ गए।

7.194.63

ततोऽस्य केशान्सव्येन गृहीत्वा पाणिना तदा ।
पार्षतः क्रोशमानानां वीराणामच्छिनच्छिरः ॥ ७.१९४.६३ ॥

तब पार्षत ने उनके केश बाएँ हाथ से पकड़कर, चिल्लाते हुए वीरों के सामने, उनका सिर काट डाला।

7.194.64

न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सर्वतोऽब्रुवन् ।
तथैव चार्जुनो वाहादवरुह्यैनमाद्रवत् ॥ ७.१९४.६४ ॥

'इसे मत मारो, इसे मत मारो' — ऐसा वे सब ओर से कह रहे थे; फिर भी अर्जुन भी रथ से उतरकर उस पर टूट पड़ा।

7.194.65

उद्यम्य त्वरितो बाहुं ब्रुवाणश्च पुनःपुनः ।
जीवन्तमानयाचार्यं मावधीरिति धर्मवित् ॥ ७.१९४.६५ ॥

धर्मज्ञ (अर्जुन) ने हाथ उठाकर शीघ्रता से बार-बार कहा, 'आचार्य को जीवित लाओ, उन्हें मत मारो।'

7.194.66

तथा निवार्यमाणेन कौरवैरर्जुनेन च ।
हत एव नृशंसेन पिता तव नरर्षभ ॥ ७.१९४.६६ ॥

कौरवों और अर्जुन के रोकने के बावजूद, हे नरश्रेष्ठ, उस क्रूर ने तुम्हारे पिता को मार ही डाला।

7.194.67

सैनिकाश्च ततः सर्वे प्राद्रवन्त भयार्दिताः ।
वयं चापि निरुत्साहा हते पितरि तेऽनघ ॥ ७.१९४.६७ ॥

तब सभी सैनिक भय से पीड़ित होकर भाग गए, और हम भी, हे निष्पाप, आपके पिता के मारे जाने पर उत्साहहीन हो गए।

7.194.68

तच्छ्रुत्वा द्रोणपुत्रस्तु निधनं पितुराहवे ।
क्रोधमाहारयत्तीव्रं दण्डाहत इवोरगः ॥ ७.१९४.६८ ॥

द्रोण के पुत्र ने युद्ध में पिता की मृत्यु सुनकर तीव्र क्रोध धारण किया, जैसे डंडे से प्रहार खाया हुआ सर्प।

7.194.69

ततः क्रुद्धो रणे द्रौणिर्भृशं जज्वाल मारिष ।
यथेन्धनं महत्प्राप्य प्राज्वलद्धव्यवाहनः ॥ ७.१९४.६९ ॥

तब युद्ध में क्रुद्ध द्रोणपुत्र अत्यधिक जल उठा, हे मारिष, जैसे बहुत ईंधन पाकर अग्नि प्रज्वलित हो उठती है।

7.194.70

तलं तलेन निष्पिष्य दन्तैर्दन्तानुपास्पृशत् ।
निःश्वसन्नुरगो यद्वल्लोहिताक्षोऽभवत्तदा ॥ ७.१९४.७० ॥

हथेली को हथेली से दबाकर, दाँतों से दाँत छूते हुए, फुफकारता हुआ सर्प जैसे लाल आँखों वाला हो जाता है, वैसे ही तब वह हो गया।