महाभारत · अध्याय 7.197
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.197.1
प्रादुर्भूते ततस्तस्मिन्नस्त्रे नारायणे प्रभो ।
प्रावात्सपृषतो वायुरनभ्रे स्तनयित्नुमान् ॥ ७.१९७.१ ॥
हे प्रभो, तो नारायण-अस्त्र प्रकट झाल्यावर ढगांशिवाय गर्जना करीत वारा पाण्याच्या तुषारांसह वाहू लागला.
7.197.2
चचाल पृथिवी चापि चुक्षुभे च महोदधिः ।
प्रतिस्रोतः प्रवृत्ताश्च गन्तुं तत्र समुद्रगाः ॥ ७.१९७.२ ॥
पृथ्वी कंपली, महासागर खवळला; समुद्राकडे जाणाऱ्या नद्या उलट प्रवाहाने वाहू लागल्या.
7.197.3
शिखराणि व्यशीर्यन्त गिरीणां तत्र भारत ।
अपसव्यं मृगाश्चैव पाण्डुसेनां प्रचक्रिरे ॥ ७.१९७.३ ॥
हे भारता, तेथे पर्वतांची शिखरे फुटून पडली; मृग पांडवसेनेभोवती अपसव्य रीतीने फिरू लागले.
7.197.4
तमसा तावकीर्यन्त सूर्यश्च कलुषोऽभवत् ।
सम्पतन्ति च भूतानि क्रव्यादानि प्रहृष्टवत् ॥ ७.१९७.४ ॥
अंधाराने आकाश झाकोळले, सूर्य मलिन झाला; मांसभक्षक प्राणी आनंदाने झेपावू लागले.
7.197.5
देवदानवगन्धर्वास्त्रस्तास्त्वासन्विशाम्पते ।
कथङ्खथाऽभवत्तीव्रा दृष्ट्वा तद्व्याकुलं महत् ॥ ७.१९७.५ ॥
हे जनाधिपती, देव, दानव आणि गंधर्व भयभीत झाले; त्या महान गोंधळाची आणि उग्रतेची दृश्ये पाहून ते कसे झाले!
7.197.6
व्यथिताः सर्वराजानस्त्रस्ताश्चासन्विशाम्पते ।
तद्दृष्ट्वा घोररूपं वै द्रौणेरस्त्रं भयावहम् ॥ ७.१९७.६ ॥
हे जनाधिपती, सर्व राजे व्यथित व भयभीत झाले; द्रोणपुत्राचे ते घोर रूप असलेले, भय निर्माण करणारे अस्त्र पाहून.
7.197.7
निवर्तितेषु सैन्येषु द्रोणपुत्रेण संयुगे ।
भृशं शोकाभितप्तेन पितुर्वधममृष्यता ॥ ७.१९७.७ ॥
युद्धात द्रोणपुत्राने सैन्यांना माघारी फिरवले; पित्याचा वध सहन न होऊन अत्यंत शोकाने पोळलेल्या मनाने.
7.197.8
कुरूनापततो दृष्ट्वा धृष्टद्मुम्नस्य रक्षणे ।
को मन्त्रः पाण्डवेष्वासीत्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ७.१९७.८ ॥
हे संजया, कौरवांना चालून येताना पाहून धृष्टद्युम्नाच्या रक्षणासाठी पांडवांची योजना काय होती? ते मला सांग.
7.197.9
प्रागेव विद्रुतान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्युधिष्ठिरः ।
पुनश्च तुमुलं शब्दं श्रुत्वाऽर्जुनमथाब्रवीत् ॥ ७.१९७.९ ॥
आधीच धार्तराष्ट्रांना पळताना पाहून आणि पुन्हा प्रचंड कोलाहल ऐकून युधिष्ठिर अर्जुनाला म्हणाला.
7.197.10
आचार्ये निहते द्रोणे धृष्टद्युम्नेन संयुगे ।
निहते वज्रहस्तेन यथा वृत्रे महासुरे ॥ ७.१९७.१० ॥
वज्रधारी इंद्राने महासुर वृत्राला मारले तसे, युद्धात धृष्टद्युम्नाने आचार्य द्रोणाला ठार केल्यानंतर.
7.197.11
नाशंसन्तो जयं युद्धे दीनात्मानो धनञ्जय ।
आत्मत्राणे मतिं कृत्वा प्राद्रवन्कुरवो रणात् ॥ ७.१९७.११ ॥
हे धनंजया, युद्धात विजयाची आशा न धरता, खिन्न मनाने, आत्मरक्षणाचा निश्चय करून कौरव रणांगणातून पळाले.
7.197.12
केचिद्वान्तै रथैस्तूर्णं निहतैः पाष्णियन्तृभिः ।
विपताकध्वजच्छत्रैः पार्थिवाः शीर्णकूबरैः ॥ ७.१९७.१२ ॥
काही राजे, वेगाने आघात झालेल्या रथांसह, सारथी मारले जाऊन, पताका ध्वज छत्रे तुटून, रथाचे कूबर मोडून.
7.197.13
भग्ननीडैराकुलाश्वैः प्रारुह्यान्यान्विचेतसः ।
भीताः पादैर्हयान्केचित्त्वरयन्तः स्वयं रथान् ॥ ७.१९७.१३ ॥
तुटलेल्या आसनांच्या, घाबरलेल्या घोड्यांच्या रथांवर इतरांना चढवून, गोंधळलेले आणि भयभीत काही लोक पायी चालत घोडे व रथ वेगाने हाकत होते.
7.197.14
भग्नाक्षयुगचक्रैश्च व्याकृष्यन्त समन्ततः ।
रथान्विशीर्णानुत्सृज्य पद्भिः केचिच्च विद्रुताः ॥ ७.१९७.१४ ॥
तुटलेले आस, जू व चाके असलेले रथ सर्वत्र ओढले जात होते; विस्कटलेले रथ सोडून काही जण पायी पळत सुटले.
7.197.15
हयपृष्ठगताश्चान्ये कृष्यन्तेऽर्धच्युतासनाः ।
गजस्कन्धेषु संस्यूता नाराचैश्चलितासनाः ॥ ७.१९७.१५ ॥
घोड्याच्या पाठीवर असलेले काही जण आसनावरून अर्धे खाली पडून ओढले जात होते; हत्तींच्या खांद्यांना बांधलेले आणि लोखंडी बाणांनी डगमगलेल्या आसनांवरचे लोकही.
7.197.16
शरार्तैर्विद्रुतैर्नागैर्हृताः केचिद्दिशो दश ।
विशस्त्रकवचनाश्चान्ये वाहनेभ्यः क्षितिं गताः ॥ ७.१९७.१६ ॥
बाणांनी व्यथित होऊन पळणाऱ्या हत्तींमुळे काही जण दहा दिशांना वाहून नेले गेले; शस्त्र व चिलखत नसलेले इतर लोक आपल्या वाहनांवरून जमिनीवर पडले.
7.197.17
सञ्छिन्ना नेमिभिश्चैव मृदिताश्च हयद्विपैः ।
क्रोशन्तस्तात पुत्रेति पलायन्ते परे भयात् ॥ ७.१९७.१७ ॥
चाकांच्या कडांनी कापले गेलेले आणि घोडे-हत्तींनी तुडवलेले, "हे तात! हे पुत्रा!" असे ओरडत इतर भीतीने पळत होते.
7.197.18
नाभिजानन्ति चान्योन्यं कश्मलाभिहतौजसः ।
पुत्रान्पितॄन्सखीन्भ्रातॄन्समारोप्य दृढक्षतान् ॥ ७.१९७.१८ ॥
मूर्च्छेने घायाळ आणि शक्तिहीन होऊन ते एकमेकांना ओळखत नव्हते; गंभीर जखमी झालेल्या पुत्रांना, पित्यांना, मित्रांना व भावांना उचलून नेत होते.
7.197.19
जलेन क्लेदयन्त्यन्ये विमुच्य कवचनान्यपि ।
पलायनपराश्चान्ये योधाः शतसहस्रशः ॥ ७.१९७.१९ ॥
काही जण पाण्याने स्वतःला भिजवत होते; इतरांनी कवचेही टाकून दिली होती; शेकडो हजारो योद्धे पळून जाण्यात गुंतले होते.
7.197.20
अवस्थां तादृशीं प्राप्य हते द्रोणे द्रुतं बलम् ।
पुनरावर्तितं केन यदि जानासि शंस मे ॥ ७.१९७.२० ॥
द्रोण मारला गेल्यावर सैन्य अशा स्थितीस पोहोचले; मग ते वेगाने कोणी परत फिरवले? तुला माहीत असेल तर मला सांग.
7.197.21
हयानां हेषतां शब्दः कुञ्जराणां च बृंहताम् ।
रथनेमिस्वनैश्चात्र विमिश्रः श्रूयते महान् ॥ ७.१९७.२१ ॥
घोड्यांची खिंकाळी, हत्तींची गर्जना आणि रथचाकांचा गडगडाट येथे मिसळून मोठा आवाज ऐकू येत आहे.
7.197.22
एते शब्दा भृशं तीव्राः प्रवृत्ताः कुरुसागरे ।
मुमुर्मुहुरुदीर्यन्ते कम्पयन्त्यपि मामकान् ॥ ७.१९७.२२ ॥
हे आवाज अत्यंत तीव्रपणे उठून कुरुसागरात पसरले आहेत; वारंवार गर्जना करून ते माझ्या स्वजनांनाही कंपित करत आहेत.
7.197.23
य एष तुमुलः शब्दः श्रूयते रोमहर्षणः ।
सेन्द्रानप्येष लोकांस्त्रीन्ग्रसेदिति मतिर्मम ॥ ७.१९७.२३ ॥
हा जो भयंकर आवाज ऐकू येत आहे, जो अंगावर काटा आणतो — माझे मत आहे की हा इंद्रासह तिन्ही लोकांनाही गिळून टाकील.
7.197.24
मन्ये वज्रधरस्यैष निनादो भैरवस्वनः ।
द्रोणे हते कौरवार्यं व्यक्तमभ्येति वासवः ॥ ७.१९७.२४ ॥
हा वज्रधाऱ्याचा भयंकर निनाद आहे असे मला वाटते; द्रोण मारला गेल्यामुळे कौरवश्रेष्ठासाठी वासव स्पष्टपणे येत आहे.
7.197.25
प्रहृष्टरोमकूपाः स्मः संविग्नरथकुञ्जराः ।
धनञ्जय गुरुं श्रुत्वा तत्र नादं सुभीषणम् ॥ ७.१९७.२५ ॥
हे धनंजया, तिथे गुरूचा तो अत्यंत भीषण नाद ऐकून आमचे रोमांच उभे राहिले आहेत; आमचे रथ व हत्ती विचलित झाले आहेत.
7.197.26
क एष कौरवान्दीर्णानवस्थाप्य महारथः ।
निवर्तयति युद्धार्थं मृधे देवेश्वरो यथा ॥ ७.१९७.२६ ॥
विखुरलेल्या कौरवांना स्थिर करून युद्धासाठी परत आणणारा हा महारथी कोण आहे? युद्धात देवेश्वरासारखा?
7.197.27
उद्यम्यात्मानमुग्राय कर्मणे वीर्यमास्थिताः ।
धमन्ति कौरवाः शङ्खान्यस्य वीर्यं समाश्रिताः ॥ ७.१९७.२७ ॥
उग्र कर्मासाठी स्वतःला उभारून, पराक्रमाचा आश्रय घेऊन, त्याच्या पराक्रमावर विसंबून कौरव शंख फुंकत आहेत.
7.197.28
यत्र ते संशयो राजन्न्यस्तशस्त्रे गुरौ हते ।
धार्तराष्ट्रानवस्थाप्य क एष नदतीति हि ॥ ७.१९७.२८ ॥
हे राजा, शस्त्रे खाली ठेवलेले गुरू मारले गेल्यावर, धृतराष्ट्रपुत्रांना स्थिर करून येथे गर्जना कोण करत आहे, असा संशय आपल्याला आहे ना?
7.197.29
हीमन्तं तं महाबाहुं मत्तद्विरदगामिनम् ।
इन्द्रविष्मुसमं वीर्ये कोपेऽन्तकमिव स्थितम् ॥ ७.१९७.२९ ॥
त्या विनयशील, महाबाहू, मत्त हत्तीच्या गतीच्या वीराला, जो पराक्रमात इंद्र-विष्णूसमान आहे आणि क्रोधात यमासारखा उभा आहे.
7.197.30
बृहस्पतिसमं बुद्ध्या नीतिमन्तं महारथम् ।
आख्यास्याम्युग्रकर्माणं कुरूणामभयङ्करम् ॥ ७.१९७.३० ॥
बुद्धीत बृहस्पतीसमान, नीतिमान, महारथी, उग्र कर्म करणारा, कुरूंना भयंकर असलेल्या त्याचे मी वर्णन करतो.
7.197.31
यस्मिञ्जाते ददौ द्रोणो गवां दशशतं धनम् ।
ब्राह्मणेभ्यो महार्हेभ्यः सोऽश्वत्थामैष गर्जति ॥ ७.१९७.३१ ॥
ज्याच्या जन्मसमयी द्रोणाने महामान्य ब्राह्मणांना दहा हजार गायींचे धन दिले होते, तोच हा अश्वत्थामा गर्जना करीत आहे.
7.197.32
जातमात्रेण वीरेण येनोच्चैः श्रवसा यथा ।
हेषता कम्पिता भूमिर्लोकाश्च सकलास्त्रयः ॥ ७.१९७.३२ ॥
ज्या वीराने जन्मताच उच्चैःश्रवसाप्रमाणे हिंसाध्वनि करून पृथ्वी आणि तिन्ही लोक कंपित केले.
7.197.33
तच्छ्रुत्वान्तर्हितं भूतं नाम तस्याकरोत्तदा ।
अश्वत्थामेति सोऽद्यैष शूरो नदति पाण्डव ॥ ७.१९७.३३ ॥
हे ऐकून अदृश्य असलेल्या एका प्राण्याने तेव्हा त्याचे नाव "अश्वत्थामा" ठेवले; हे पाण्डवा, तोच हा शूर आता गर्जना करीत आहे.
7.197.34
यो ह्यनाथ इवाक्रम्य पार्षतेन हतस्तथा ।
कर्मणा सुनृशंसेन तस्य नाथो व्यवस्थितः ॥ ७.१९७.३४ ॥
अनाथासारखा आक्रमिला जाऊन पार्षताच्या (धृष्टद्युम्नाच्या) हातून अतिक्रूर कृत्याने जो मारला गेला, त्याचा रक्षक आता उभा राहिला आहे.
7.197.35
गुरुं मे यत्र पाञ्चाल्यः केशपक्षे परामृशत् ।
तन्न जातुं क्षमेद्द्रौणिर्जानन्पौरुषमात्मनः
स हि तेनैव नः सर्वान्क्षपयेदिति मे मतिः ॥ ७.१९७.३५ ॥
पाञ्चाल्याने माझ्या गुरूचे केस धरून ओढले ते कृत्य द्रौणी कधीही सहन करणार नाही; आपल्या पौरुषाची जाणीव असल्याने तो त्यानेच आपणा सर्वांचा नाश करील, असे माझे मत आहे.
7.197.36
उपचीर्णो गुरुर्मिथ्या भवता राज्यकारणात् ।
धर्मज्ञेन सता नाम सोऽधर्मः सुमहान्कृतः ॥ ७.१९७.३६ ॥
राज्यासाठी तुम्ही गुरूची खोटी सेवा केलीत; धर्म जाणणाऱ्या सज्जनाने खरोखर अतिशय मोठे अधर्माचरण केले.
7.197.37
चिरं स्थास्यति चाकीर्तिस्त्रैलोक्ये सचराचरे ।
रामे वालिवधाद्यद्वदेवं द्रोणे निपातिते ॥ ७.१९७.३७ ॥
वालीवधामुळे रामाला जसे अपयश चिरकाल राहिले, तसेच द्रोण पाडले गेल्यामुळे हे अपयश चराचरासह त्रैलोक्यात चिरकाल राहील.
7.197.38
सर्वधर्मोपपन्नोऽयं स मे शिष्यश्च पाण्डवः ।
नायं वक्ष्यति मिथ्येति प्रत्ययं कृतवांस्त्वयि ॥ ७.१९७.३८ ॥
हा सर्व धर्मांनी युक्त आहे, माझा शिष्य आणि पांडव आहे; हा खोटे बोलणार नाही असा विश्वास त्याने तुमच्यात निर्माण केला होता.
7.197.39
स सत्यकञ्चुकं नाम प्रविष्टेन ततोऽनृतम् ।
आचार्य उक्तो भवता हतः कुञ्जर इत्युत ॥ ७.१९७.३९ ॥
त्याने 'सत्यकंचुक' नावाने असत्यात प्रवेश केला; आणि तुम्ही आचार्यांना सांगितले, 'हत्ती मारला गेला'।
7.197.40
ततः शस्त्रं समुत्सृज्य निर्ममो गतचेतनः ।
आसीत्सुविह्वलो राजन्यथा दृष्टस्त्वया विभुः ॥ ७.१९७.४० ॥
मग शस्त्र टाकून, ममताहीन आणि चेतनाशून्य होऊन, हे राजा, तुम्ही पाहिल्याप्रमाणे तो प्रभू अत्यंत विव्हल झाला.
7.197.41
स तु शोकसमाविष्टो विमुखः पुत्रवत्सलः ।
शाश्वतं धर्ममुत्सृज्य गुरुः शिष्येण घातितः ॥ ७.१९७.४१ ॥
तो तर शोकाने व्यापलेला, विमुख आणि पुत्रस्नेहाने भरलेला होता; शाश्वत धर्माचा त्याग करून शिष्याने गुरूला मारले.
7.197.42
न्यस्तशस्त्रमधर्मेण घातयित्वा गुरुं भवान् ।
रक्षत्विदानीं सामात्यो यदि शक्तोसि पार्षतम् ॥ ७.१९७.४२ ॥
शस्त्र टाकलेल्या गुरूला अधर्माने मारवून तुम्ही आता अमात्यांसह पार्षताचे रक्षण करा — जर तुम्ही समर्थ असाल तर.
7.197.43
ग्रस्तमाचार्य पुत्रेण क्रुद्धेन हतबन्धुना ।
सर्वे वयं परित्रातुं न शक्ष्यामोऽद्य पार्षतम् ॥ ७.१९७.४३ ॥
आचार्यपुत्राने क्रोधाने, बांधवाच्या वधाने प्रेरित होऊन त्याला ग्रासले आहे. आज आपण सर्व मिळून पार्षताचे रक्षण करू शकणार नाही.
7.197.44
सौहार्दं सर्वभूतेषु यः करोत्यतिमानुषः ।
सोऽद्य केशग्रहं श्रुत्वा पितुर्धक्ष्यति नो रणे ॥ ७.१९७.४४ ॥
सर्व भूतांविषयी सौहार्द दाखवणारा अतिमानुष, पित्याचे केस धरले गेले हे ऐकून आज रणात आपल्याला जाळील.
7.197.45
विक्रोशमाने हि मयि भृशमाचार्यगृद्विनि ।
अपाकीर्य स्वयं धर्मं शिप्येण निहतो गुरुः ॥ ७.१९७.४५ ॥
मी अतिशय आक्रोश करत आचार्यांसाठी आसुसलेला असताना, स्वतः धर्माचा त्याग करून शिष्याने गुरूचा वध केला.
7.197.46
यदा गतं वयो भूयः शिष्टमल्पतरं च नः ।
तस्येदानीं विरोधोऽयमधर्मोऽयं कृतो महान् ॥ ७.१९७.४६ ॥
आमचे वय गेले आहे, उरलेले अगदी थोडे आहे; आता त्यांच्याशी हा विरोध झाला आहे. हा मोठा अधर्म केला गेला आहे.
7.197.47
पितेव नित्यं सौहार्दात्पितेव हि च धर्मतः ।
सोऽल्पकालस्य राज्यस्य कारमाद्वातितो गुरुः ॥ ७.१९७.४७ ॥
ते सदैव सौहार्दाने पित्यासारखे आणि धर्मानेही पित्यासारखे होते; त्या आचार्यांना अल्पकाळाच्या राज्यासाठी पीडा देण्यात आली.
7.197.48
धृतराष्ट्रेण भीष्माय द्रोणाय च विशाम्पते ।
विसृष्टा पृथिवी सर्वा सह पुत्रैश्च तत्परैः ॥ ७.१९७.४८ ॥
हे राजा! धृतराष्ट्राने भीष्म आणि द्रोण यांना, त्यांच्याशी अनुरक्त पुत्रांसह, सारी पृथ्वी दिली होती.
7.197.49
सम्प्राप्य तादृशीं वृत्तिं सत्कृतः सततं परैः ।
अब्रवीत्सततं पुत्रान्मामेवाभ्यधिकं गुरुः ॥ ७.१९७.४९ ॥
अशी वृत्ती मिळवून, शत्रूंकडून सतत सन्मानित झालेले गुरू नेहमी पुत्रांना म्हणत की माझ्यावरच त्यांचे अधिक प्रेम आहे.
7.197.50
अवेक्षमाणस्त्वां मां च न्यस्तास्त्रश्चाहवे हतः ।
न त्वेनं युध्यमानं वै हन्यादपि शतक्रतुः ॥ ७.१९७.५० ॥
तुला आणि मला पाहत, शस्त्रे टाकून युद्धात मारला गेला; युद्ध करत असलेल्या त्याला इंद्रसुद्धा मारू शकला नसता.
7.197.51
तस्याचार्यस्य वृद्धस्य द्रोहो नित्योपकारिणः ।
कृतो ह्यनार्यैरस्माभीर राज्यार्थे लुब्धबुद्धिभिः ॥ ७.१९७.५१ ॥
त्या वृद्ध आचार्यांशी, जे नेहमी उपकार करत होते, द्रोह केला गेला; राज्यासाठी लोभी बुद्धीच्या आम्ही अनार्यांनी हे केले.
7.197.52
अहो बत महत्पापं कृतं कर्म सुदारुणम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन द्रोणोऽयं साधुघातितः ॥ ७.१९७.५२ ॥
अरेरे! मोठे पाप आणि अत्यंत भयंकर कर्म केले गेले; राज्यसुखाच्या लोभाने हा साधुपुरुष द्रोण मारला गेला.
7.197.53
पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्दाराञ्जीवितं चैव वासविः ।
त्यजेत्सर्वं मम प्रेम्णा जानात्येवं हि मे गुरुः ॥ ७.१९७.५३ ॥
पुत्र, बंधू, पिता, पत्नी, आणि जीवनही — इंद्रपुत्र माझ्या प्रेमासाठी सर्व काही त्यागेल; गुरूंना माझ्याविषयी हेच माहीत होते.
7.197.54
स मया राज्यकामेन हन्यमानो ह्युपेक्षितः ।
तस्मादर्वाक्शिरा राजन्प्राप्तोऽस्मि नरकं प्रभो ॥ ७.१९७.५४ ॥
राज्याची इच्छा करणाऱ्या माझ्याकडून तो मारला जात असतानाही दुर्लक्षित राहिला; म्हणून, हे राजा, हे प्रभो, मी खाली मस्तक करून नरकाला प्राप्त झालो आहे.
7.197.55
ब्राह्मणं वृद्धमाचार्यं न्यस्तशस्त्रं महामुनिम् ।
घातयित्वाऽद्य राज्यार्थे मृतं श्रेयो न जीवितम् ॥ ७.१९७.५५ ॥
ब्राह्मण, वृद्ध, आचार्य, शस्त्र खाली ठेवलेल्या महामुनींना राज्यासाठी आज मारवून जगण्यापेक्षा मरण श्रेयस्कर आहे.