महाभारत · अध्याय 7.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.20.1
परिणाम्य निशां तां तु भारद्वाजो महारथः ।
उक्त्वा सुबहु राजेन्द्र वचनं वै सुयोधनम् ॥ ७.२०.१ ॥
हे राजेन्द्र, उस रात को बिताकर महारथी भारद्वाज (द्रोण) ने सुयोधन से बहुत सी बातें कहीं।
7.20.2
विधाय गोप्तॄन्पार्थस्य संशप्तकगणैः सह ।
निष्क्रान्ते च तदा पार्थे संशप्तकवधं प्रति ॥ ७.२०.२ ॥
पार्थ (अर्जुन) के रक्षकों को संशप्तकों के गणों के साथ नियुक्त करके, तब पार्थ संशप्तकों के वध के लिए निकल गए।
7.20.3
व्यूढानीकस्ततो द्रोणः पाण्डवानां महाचमूम् ।
अभ्ययाद्भरतश्रेष्ठ धर्मराजजिघृक्षया ॥ ७.२०.३ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, तब व्यूह-रचित सेना वाले द्रोण ने धर्मराज को पकड़ने की इच्छा से पाण्डवों की उस विशाल सेना पर धावा बोला।
7.20.4
व्यूढां दृष्ट्वा सुपर्णेन भारद्वाजस्य तां चमूम् ।
व्यूहेन मण्डलार्धेन प्रत्यव्यूहद्युधिष्ठिरः ॥ ७.२०.४ ॥
भारद्वाज (द्रोण) की उस सेना को गरुड़-व्यूह में सजी देखकर युधिष्ठिर ने अर्धमंडल व्यूह बनाकर उसके विरुद्ध व्यूह-रचना की।
7.20.5
मुखं त्वासीत्सुपर्णस्य भारद्वाजो महारथः ।
शिरो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः सानुगैर्वृतः ॥ ७.२०.५ ॥
गरुड़ का मुख महारथी भारद्वाज (द्रोण) था, और सिर राजा दुर्योधन था, जो अपने भाइयों और अनुचरों से घिरा था।
7.20.6
चक्षुषी कृतवर्माऽऽसीद्गौतमश्चास्यतां वरः ॥ ७.२०.६ ॥
उसकी दोनों आँखें कृतवर्मा थे, और इसके श्रेष्ठ गौतम (कृप) भी थे।
7.20.7
भूतशर्मा क्षेमशर्मा करकाक्षश्च वीर्यवान् ।
कलिङ्गाः सिंहलाः प्राच्याः शूरा भीरा दशेरकाः ॥ ७.२०.७ ॥
भूतशर्मा, क्षेमशर्मा और वीर्यवान करकाक्ष, कलिंग, सिंहल, पूर्व के शूर, भीर और दशेरक।
7.20.8
शका यवनकाम्भोजास्तथा हंसपथाश्च ये ।
ग्रीवायां शूरसेनाश्च दरन्दा मद्रकेकयाः।
गजाश्वरथपत्त्योघास्तस्थुः परमदंशिताः ॥ ७.२०.८ ॥
शक, यवन, कम्बोज, हंसपथ जो थे, गर्दन पर शूरसेन और दरन्द, मद्र और केकय — हाथी, घोड़े, रथ और पैदल सेना की धाराएँ पूर्ण कवच में खड़ी थीं।
7.20.9
भूरिश्रवास्तथा शल्यः सोमदत्तश्च बाह्लिकः ।
अक्षौहिण्या वृता वीरा दक्षिणं पार्श्वमास्थिताः ॥ ७.२०.९ ॥
भूरिश्रवा, शल्य, सोमदत्त और बाह्लीक — अक्षौहिणी सेना से घिरे वीर दाहिने पार्श्व पर डटे थे।
7.20.10
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्भोजश्च सुदक्षिणः ।
वामं पार्श्वं समाश्रित्य द्रोणपुत्राग्रतः स्थिताः ॥ ७.२०.१० ॥
विन्द और अनुविन्द, दोनों अवन्ती राजकुमार, कम्बोज सुदक्षिण — बाएँ पार्श्व का आश्रय लेकर द्रोण-पुत्र के आगे खड़े थे।
7.20.11
पृष्ठे कलिङ्गाः साम्बष्ठा मागधाः पौण्ड्रमद्रकाः ।
गान्धाराः शकुनाः प्राच्याः पार्वतीया वसातयः ॥ ७.२०.११ ॥
पीछे कलिंग, साम्बष्ठ, मागध, पौण्ड्र और मद्रक; गान्धार, शकुन, पूर्व के लोग, पर्वतीय जन और वसाति।
7.20.12
पुच्छे वैकर्तनः कर्णः सपुत्रज्ञातिबान्धवः ।
महत्या सेनया तस्थौ नानाजनपदोत्थया ॥ ७.२०.१२ ॥
पूँछ पर वैकर्तन कर्ण अपने पुत्रों, जाति-बन्धुओं के साथ, अनेक जनपदों से उठी विशाल सेना के साथ खड़ा था।
7.20.13
जयद्रथो भीमरथः सम्पातिर्ऋषभो जयः ।
भूमिञ्जयो वृषक्राथो नैषधश्च महाबलः ॥ ७.२०.१३ ॥
जयद्रथ, भीमरथ, सम्पाति, ऋषभ, जय, भूमिञ्जय, वृषक्राथ और महाबली नैषध।
7.20.14
वृता बलेन महता ब्रह्मलोकपरिष्कृताः ।
व्यूहस्योरसि ते राजन्स्थिता युद्धविशारदाः ॥ ७.२०.१४ ॥
महान सेना से घिरे, ब्रह्मलोक के समान सजे हुए, वे युद्धकुशल वीर, हे राजन, व्यूह के वक्षस्थल पर खड़े थे।
7.20.15
द्रोणेन विहितो व्यूहः पदात्यश्वरथद्विपैः ।
वातोद्धूतार्णवाकारः प्रनृत्त इव लक्ष्यते ॥ ७.२०.१५ ॥
द्रोण द्वारा रचा गया व्यूह, पैदल, घुड़सवार, रथ और हाथियों से युक्त, वायु से उठे समुद्र के समान, मानो नाचता हुआ दिखता था।
7.20.16
तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः ।
सविद्युत्स्तनिता मेघाः सर्वदिग्भ्यः इवोष्णगे ॥ ७.२०.१६ ॥
उसके पक्षों और उप-पक्षों से युद्धाभिलाषी वीर निकल पड़ते थे, मानो ग्रीष्म में सभी दिशाओं से बिजली और गर्जन वाले मेघ उमड़ते हों।
7.20.17
तस्य प्राग्ज्योतिषो मध्ये विधिवत्कल्पितं गजम् ।
आस्थितः शुशुभे राजन्नंशुमानुदये यथा ॥ ७.२०.१७ ॥
उसके मध्य में, विधिपूर्वक सजाए गए हाथी पर सवार होकर, हे राजन, वह प्राग्ज्योतिष का राजा सूर्य के उदय के समान शोभित हुआ।
7.20.18
माल्यदामवता राजञ्श्वेतच्छत्रेण धार्यता ।
कृत्तिकायोगयुक्तेन पौर्णमास्यामिवेन्दुना ॥ ७.२०.१८ ॥
हे राजन, माला से सजा हुआ, श्वेत छत्र धारण किए हुए, जैसे पूर्णिमा की रात को कृत्तिका नक्षत्र के योग से युक्त चन्द्रमा हो।
7.20.19
नीलाञ्जनचयप्रख्यो मदान्धो द्विरदो बभौ ।
अतिवृष्टो महामेघैर्यथा स्यात्पर्वतो महान् ॥ ७.२०.१९ ॥
नीले अंजन के ढेर के समान मद से अंधा हाथी ऐसा चमक रहा था, मानो महामेघों से अति भीगा हुआ कोई महान पर्वत हो।
7.20.20
नानानृपतिभिर्वीरै र्विविधायुधभूषणैः ।
समन्वितः पार्वतीयैः शक्रो देवगणैरिव ॥ ७.२०.२० ॥
अनेक राजाओं और विविध अस्त्र-आभूषणों से सजे वीरों से युक्त, पर्वतीय राजाओं के साथ वह ऐसा था जैसे देवगणों से घिरे इंद्र हों।
7.20.21
ततो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य व्यूहं तमतिमानुषम् ।
अजय्यमरिभिः सङ्ख्ये पार्षतं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७.२०.२१ ॥
तब युधिष्ठिर ने उस अति-मानुष व्यूह को देखकर, जो युद्ध में शत्रुओं से अजेय था, पार्षत (धृष्टद्युम्न) से यह वचन कहा।
7.20.22
ब्राह्मणस्य वशं नाहमियामद्य यथा प्रभो ।
पारावतसवर्णाश्व तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ७.२०.२२ ॥
हे प्रभो, जैसे मैं आज ब्राह्मण (द्रोण) के वश में न पड़ूँ, वैसी ही नीति बनाई जाए, और घोड़े कबूतर के रंग वाले हों।
7.20.23
द्रोणस्य यतमानस्य वशं नैष्यसि सुव्रत ।
अहमावारयिष्यामि द्रोणमद्य सहानुगम् ॥ ७.२०.२३ ॥
हे सुव्रत, प्रयत्न करते हुए द्रोण के वश में तुम नहीं जाओगे; मैं आज अनुचरों सहित द्रोण को रोक दूँगा।
7.20.24
मयि जीवति कौरव्य नोद्वेगं कर्तुमर्हसि ।
न हि शक्तो रणे द्रोणो विजेतुं मां कथञ्चन ॥ ७.२०.२४ ॥
हे कौरव्य, जब तक मैं जीवित हूँ, तुम्हें चिंता नहीं करनी चाहिए; द्रोण युद्ध में किसी भी प्रकार मुझे जीतने में समर्थ नहीं हैं।
7.20.25
एवमुक्त्वा किरन्बाणान्द्रुपदस्य सुतो बली ।
पारावतसवर्णाश्वः स्वयं द्रोणमुपाद्रवत् ॥ ७.२०.२५ ॥
ऐसा कहकर बाणों की वर्षा करते हुए द्रुपद के बलवान पुत्र, कबूतर के रंग के घोड़ों वाले, स्वयं द्रोण की ओर दौड़ पड़े।
7.20.26
अनिष्टदर्शनं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नमवस्थितम् ।
क्षणेनैवाभवद्द्रोणो नातिहृष्टमना इव ॥ ७.२०.२६ ॥
धृष्टद्युम्न को सामने खड़ा देखकर, अप्रिय दृश्य देखते ही, क्षण भर में द्रोण का मन प्रसन्न नहीं रहा।
7.20.27
स हि जातो महाराज द्रोणस्य निधनं प्रति ॥ ७.२०.२७ ॥
हे महाराज, वह तो द्रोण के वध के लिए ही उत्पन्न हुआ था।
7.20.28
मर्त्यधर्मतया तस्माद्भारद्वाजो व्यमुह्यत ।
नाशकत्तत्र तत्किञ्चिदनीकं प्रतिवीक्षितुम् ॥ ७.२०.२८ ॥
मनुष्य-स्वभाव के कारण भारद्वाज-पुत्र द्रोण मोहित हो गए, इसलिए वहाँ सेना की ओर वे कुछ भी देख नहीं पाए।
7.20.29
ततः किरन्निषूंस्तीक्ष्णान्द्रुपदस्य वरूथिनीम् ।
भराद्वाजो ययौ तूर्णं पार्षतं वर्जयन्युधि।
द्रुपदस्य महत्सैन्यं दारयामास ब्राह्मणः ॥ ७.२०.२९ ॥
तब तीखे बाण बरसाते हुए भारद्वाज-पुत्र, द्रुपद की सेना की ओर तुरंत बढ़े, युद्ध में पार्षत को छोड़कर, और उस ब्राह्मण ने द्रुपद की विशाल सेना को चीर डाला।
7.20.30
तं तु सम्प्रेक्ष्य पुत्रस्ते दुर्मुखः शत्रुकर्षणः ।
प्रियं चिकीर्षुर्द्रोणस्य धृष्टद्युम्नमवारयत् ॥ ७.२०.३० ॥
उसे देखकर आपके पुत्र दुर्मुख, शत्रुओं को पीड़ा देने वाले, द्रोण का प्रिय करने की इच्छा से धृष्टद्युम्न को रोक लिया।
7.20.31
स सम्प्रहारस्तुमुलः सुघोरः समपद्यत ।
पार्षतस्य च शूरस्य दुर्मुखस्य च भारत ॥ ७.२०.३१ ॥
हे भारत! शूर पार्षत और दुर्मुख के बीच वह घोर और भयानक संघर्ष छिड़ गया।
7.20.32
पार्षतः शरजालेन क्षिप्रं प्रच्छाद्य दुर्मुखम् ।
भारद्वाजं शरौघेण महता समवारयत् ॥ ७.२०.३२ ॥
पार्षत ने शीघ्र ही बाणों के जाल से दुर्मुख को ढक दिया, और बाणों की महान धारा से भारद्वाज (द्रोण) को रोक दिया।
7.20.33
द्रोणावारितं दृष्ट्वा भृशायस्तस्तवात्मजः ।
नानालिङ्गैः शरव्रातैः पार्षतं सममोहयत् ॥ ७.२०.३३ ॥
द्रोण द्वारा रोके गए (पार्षत) को देखकर आपके अत्यंत प्रयत्नशील पुत्र ने नाना प्रकार के चिह्नों वाले बाणसमूहों से पार्षत को पूरी तरह भ्रमित कर दिया।
7.20.34
तयोर्विषक्तयोः सङ्ख्ये पाञ्चाल्यकुरुमुख्ययोः ।
द्रोणो यौधिष्ठिरं सैन्यं बहुधा व्यधमच्छरैः ॥ ७.२०.३४ ॥
युद्ध में उन दोनों, पांचाल और कौरवों के प्रमुख योद्धाओं, के उलझे रहते हुए, द्रोण ने बाणों से युधिष्ठिर की सेना को अनेक प्रकार से तितर-बितर कर दिया।
7.20.35
अनिलेन यथाऽभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः ।
तथा पार्थस्य सैन्यानि विच्छिन्नानि क्वचित्क्वचित् ॥ ७.२०.३५ ॥
जैसे वायु से बादल चारों ओर छिन्न-भिन्न हो जाते हैं, वैसे ही पार्थ (अर्जुन) की सेनाएँ कहीं-कहीं बिखर गईं।
7.20.36
मुहूर्तमिव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम् ।
तत उन्मत्तवद्राजन्निर्मर्यादमवर्तत ॥ ७.२०.३६ ॥
वह युद्ध क्षणभर के लिए मानो मनोहर दिखाई दिया, फिर हे राजन्! वह उन्मत्तों की भाँति मर्यादाहीन हो गया।
7.20.37
नैव खं न दिशो भूमिर्बभासे न च भास्करः ।
नैव स्वे न परे राजन्नाज्ञायन्त परस्परम्।
अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तत्समवर्तत ॥ ७.२०.३७ ॥
न आकाश दिखता था, न दिशाएँ, न पृथ्वी, न सूर्य प्रकाशित हो रहा था। हे राजन्, अपने और शत्रु के योद्धा एक-दूसरे को पहचान नहीं पा रहे थे; वह युद्ध अनुमान और संकेतों से चलता रहा।
7.20.38
चूडामणिषु निष्केषु भूषणेष्वपि वर्मसु ।
तेषामादित्यवर्णाभा रश्मयः प्रचकाशिरे ॥ ७.२०.३८ ॥
उनके चूड़ामणियों, स्वर्णहारों, आभूषणों और कवचों से सूर्य के समान वर्ण वाली किरणें फूट पड़ीं।
7.20.39
तत्प्रकीर्णपताकानां रथवारणवाजिनाम् ।
बलाकाशबलाभ्रामं ददृशे रूपमाहवे ॥ ७.२०.३९ ॥
बिखरी हुई पताकाओं वाले रथों, हाथियों और घोड़ों का वह रूप युद्ध में ऐसा दिखा जैसे बगुलों से चितकबरा बादल हो।
7.20.40
नरानेव नरा जघ्नरुदग्राश्च हया हयान् ।
रथांश्च रथिनो जघ्नुर्वारणा वरवारणान् ॥ ७.२०.४० ॥
मनुष्य ही मनुष्यों को मारने लगे, उग्र घोड़े घोड़ों को, रथी रथों को, और हाथी श्रेष्ठ हाथियों को मारने लगे।
7.20.41
समुच्छ्रितपताकानां गजानां परमद्विपैः ।
क्षणेन तुमुलो घोरः सङ्ग्रामः समपद्यत ॥ ७.२०.४१ ॥
ऊँची पताकाओं वाले हाथियों के बीच उत्तम हाथियों द्वारा क्षण भर में भयंकर और कोलाहलपूर्ण युद्ध छिड़ गया।
7.20.42
तेषां संसक्तगात्राणां कर्षतामितरेतरम् ।
दन्तसङ्घातसङ्घर्षात्सधूमोऽग्निरजायत ॥ ७.२०.४२ ॥
एक-दूसरे को खींचते हुए, शरीरों से उलझे उन हाथियों के दाँतों के समूह की रगड़ से धुएँ सहित अग्नि उत्पन्न हो गई।
7.20.43
विप्रकीर्णपताकास्ते विषाणजनिताग्नयः ।
बभूवुः खं समासाद्य सविद्युत इवाम्बुदाः ॥ ७.२०.४३ ॥
उनकी पताकाएँ इधर-उधर बिखर गईं, और उनके दाँतों की रगड़ से आग उठने लगी; वे आकाश तक पहुँचकर बिजली वाले बादलों जैसे हो गए।
7.20.44
विक्षिपद्भिर्नदद्भिश्च निपतद्भिश्च वारणैः ।
सम्बभूव मही कीर्णा मेघैर्द्यौरिव वार्षिकी ॥ ७.२०.४४ ॥
फेंकते, चिंघाड़ते और गिरते हुए हाथियों से धरती इस तरह ढक गई, जैसे वर्षा-ऋतु में आकाश मेघों से भर जाता है।
7.20.45
तेषामाहन्यमानानां बाणतोमरऋष्टिभिः ।
वारणानां रवो जज्ञे मेघानामिव सम्पुवे ॥ ७.२०.४५ ॥
बाणों, तोमरों और ऋष्टियों से प्रहार खाते उन हाथियों का स्वर ऐसा उठा जैसे वर्षा-ऋतु में मेघों की गर्जना हो।
7.20.46
तोमराभिहताः केचिद्बाणैश्च परमद्विपाः ।
वित्रेसुः सर्वनागानां शब्दमेवापरेऽसृजन् ॥ ७.२०.४६ ॥
कुछ महान हाथी तोमरों और बाणों से घायल होकर भयभीत हो उठे, और अन्य हाथियों ने चिंघाड़ छोड़ी।
7.20.47
विषाणाभिहताश्चापि केचित्तत्र गजा गजैः ।
चक्रुरार्तस्वनं घोरमुत्पातजलदा इव ॥ ७.२०.४७ ॥
वहाँ कुछ हाथी दूसरे हाथियों के दाँतों से घायल होकर भयानक आर्तनाद करने लगे, मानो अशुभ संकेत देने वाले मेघ गरज रहे हों।
7.20.48
प्रतीपाः क्रियमाणाश्च वारणा वरवारणैः ।
उन्मथ्य पुनराजग्मुः प्रेरिताः परमाङ्कुशैः ॥ ७.२०.४८ ॥
श्रेष्ठ हाथियों द्वारा विमुख किए गए हाथी, उत्तम अंकुशों से प्रेरित होकर, फिर से रौंदते हुए लौट आए।
7.20.49
महामात्रैर्महामात्रास्ताडिताः शरतोमरैः ।
गजेभ्यः पृथिवीं जग्मुर्मुक्तप्रहरणाङ्कुशाः ॥ ७.२०.४९ ॥
महावतों ने महावतों को बाणों और तोमरों से मारा, और वे अपने हथियार और अंकुश छोड़कर हाथियों से धरती पर गिर पड़े।
7.20.50
निर्मनुष्याश्च मातङ्गा विनदन्तस्ततस्ततः ।
छिन्नाभ्राणीव सम्पेतुः सम्प्रविश्य परस्परम् ॥ ७.२०.५० ॥
मनुष्यहीन हाथी इधर-उधर चिंघाड़ते हुए, फटे बादलों की तरह, एक-दूसरे में घुसकर आपस में टकरा गए।
7.20.51
हतान्परिवहन्तश्च पतितान्पतितायुधान् ।
दिशो जग्मुर्महानागाः केचिदेकचरा इव ॥ ७.२०.५१ ॥
कुछ महागज मारे गए सैनिकों और गिरे हुए, हथियार छूटे योद्धाओं को ढोते हुए अलग-अलग दिशाओं में ऐसे भागे जैसे अकेले विचरने वाले हों।
7.20.52
ताडितास्ताड्यमानाश्च तोमरर्ष्टिपरश्वथैः ।
पेतुरार्तस्वनं कृत्वा तदा विशसने गजाः ॥ ७.२०.५२ ॥
उस संहार में हाथी मारे गए और मार खाते हुए गिर पड़े, दुःख भरी चिंघाड़ते हुए।
7.20.53
तेषां शैलोपमैः कायैर्निपतद्भिः समन्ततः ।
आहता सहसा भूमिश्चकम्पे च ननाद च ॥ ७.२०.५३ ॥
पर्वतों के समान उनके शरीर चारों ओर गिरते समय सहसा धरती को आहत कर गए, और वह काँप उठी और गूँज उठी।
7.20.54
सादितैः सगजारोहैः सपताकैः समन्ततः ।
मातङ्गैः शुशुभे भूमिर्विकीर्णैरिव पर्वतैः ॥ ७.२०.५४ ॥
हाथियों, उनके सवारों और पताकाओं सहित मारे गए, चारों ओर बिखरे हाथियों से धरती ऐसी शोभित हुई मानो बिखरे पर्वतों से।
7.20.55
गजस्थाश्च महामात्रा निर्भिन्नहृदया रणे ।
रथिभिः पातिता भल्लैर्विकीर्णाङ्कुशतोमराः ॥ ७.२०.५५ ॥
युद्ध में हाथियों पर बैठे महावत, जिनके हृदय विदीर्ण हो गए थे, रथियों ने भल्लों से गिरा दिए, और उनके अंकुश तथा तोमर बिखर गए।
7.20.56
क्रौञ्चवद्विनदन्तोऽन्ये नाराचाभिहता गजाः ।
परान्स्वांश्चापि मृद्गन्तः परिपेतुर्दिशो दश ॥ ७.२०.५६ ॥
क्रौंच पक्षी की भाँति चीखते हुए, नाराचों से आहत कुछ हाथी शत्रुओं और अपनों, दोनों को कुचलते हुए दसों दिशाओं में भाग गए।
7.20.57
गजाश्वरथयोधानां शरीरौघसमावृता ।
बभूव पृथिवी राजन्मांसशोणितकर्दमा ॥ ७.२०.५७ ॥
हे राजन्, हाथी, घोड़े और रथों के योद्धाओं के शरीरों के ढेरों से ढकी पृथ्वी मांस और रक्त के कीचड़ से भर गई।
7.20.58
प्रमथ्य च विषाणाग्रैः समुत्क्षिप्ताश्च वारणैः ।
सचक्राश्च विचक्राश्च रथैरेव महारथाः ॥ ७.२०.५८ ॥
हाथियों ने अपने दाँतों की नोकों से रौंदकर और उछालकर, महारथियों को, कुछ चक्र सहित और कुछ चक्र-विहीन, रथों समेत गिरा दिया।
7.20.59
रथाश्च रथिभिर्हीना निर्मनुष्याश्च वाजिनः ।
हतारोहाश्च मातङ्गा दिशो जग्मुर्भयातुराः ॥ ७.२०.५९ ॥
रथ अपने रथियों से हीन, और घोड़े बिना मनुष्यों के, तथा हाथी अपने मारे गए सवारों के साथ, भय से व्याकुल होकर दिशाओं की ओर भाग गए।
7.20.60
जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा ।
इत्यासीत्तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किञ्चन ॥ ७.२०.६० ॥
यहाँ पिता ने पुत्र को मारा और पुत्र ने पिता को, इस प्रकार वह तुमुल युद्ध हुआ, जिसमें कुछ भी पहचाना नहीं जाता था।
7.20.61
आगुल्फेभ्योऽवसीदन्ते नरा लोहितकर्दमैः ।
दीप्यमानैः परिक्षिप्ता दावैरिव महाद्रुमाः ॥ ७.२०.६१ ॥
रक्त के कीचड़ में टखनों तक धँसकर मनुष्य डूब रहे थे, जैसे जलती हुई दावाग्नि से घिरे विशाल वृक्ष।
7.20.62
शोणितैः सिच्यमानानि वस्त्राणि कवचानि च ।
छत्राणि च पताकाश्च सर्वं रक्तमदृश्यत ॥ ७.२०.६२ ॥
रक्त से सिक्त होकर वस्त्र, कवच, छत्र और पताकाएँ — सब कुछ लाल दिखाई दे रहा था।
7.20.63
हयौघाश्च रथौघाश्च नरौघाश्च निपातिताः ।
संक्षुण्णाः पुनरावृत्य बहुधा रथनेमिभिः ॥ ७.२०.६३ ॥
घोड़ों, रथों और मनुष्यों के समूह गिरा दिए गए; रथों के पहियों ने बार-बार लौटकर उन्हें अनेक बार कुचल डाला।
7.20.64
सगजौघमहावेगः परासुनरशैवलः ।
रथौघतुमुलावर्तः प्रबभौ सैन्यसागरः ॥ ७.२०.६४ ॥
हाथियों के समूहों सहित महान वेग वाला, मृत मनुष्यों के सेवार से भरा, रथों के समूहों के कोलाहलपूर्ण भँवर वाला — सेना-सागर उमड़ता हुआ दिखा।
7.20.65
तं वाहनमहानौभिर्योधा जयधनैषिणः ।
अवगाह्याथ मज्जन्तो नैव मोहं प्रचक्रिरे ॥ ७.२०.६५ ॥
विजय और धन के इच्छुक योद्धा उस (सेना-सागर) में अपने विशाल वाहन-रूपी नावों के सहारे उतर पड़े; डूबते हुए भी उन्होंने मोह नहीं किया।
7.20.66
शरवर्षाभिवृष्टेषु योधेष्वञ्चितलक्ष्मसु ।
न तेष्वचित्ततां लेभे कश्चिदाहतलक्षणः ॥ ७.२०.६६ ॥
बाणों की वर्षा से ढके हुए, चिह्नों से सुशोभित योद्धाओं में किसी भी घायल को उनके प्रति उदासीनता (अचित्तता) प्राप्त नहीं हुई।
7.20.67
वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयङ्करे ।
मोहयित्वा परान्द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ॥ ७.२०.६७ ॥
जब इस प्रकार घोर रूप वाला और भयंकर युद्ध चल रहा था, तब द्रोण शत्रुओं को मोहित करके युधिष्ठिर की ओर दौड़ पड़े।