महाभारत · अध्याय 7.202
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.202.1
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
न्यवारयदमेयात्मा द्रोणपुत्रजयेप्सया ॥ ७.२०२.१ ॥
उस सेना को छिन्न-भिन्न होते देखकर कुन्ती-पुत्र धनञ्जय ने, जिनका आत्मा अमित है, द्रोण के पुत्र को जीतने की इच्छा से उसे रोक दिया।
7.202.2
ततस्ते सैनिका राजन्सर्वे तत्रावतस्थिरे ।
संस्थाप्यमाना यत्नेन गोविन्देनार्जुनेन च ॥ ७.२०२.२ ॥
तब हे राजन्, वे सभी सैनिक वहीं ठहर गए, गोविन्द और अर्जुन के द्वारा यत्नपूर्वक स्थिर किए जाते हुए।
7.202.3
एक एव च बीभत्सुः सोमकावयवैः सह ।
मात्स्यैरन्यैश्च संधाय कौरवान्सन्न्यवर्तत ॥ ७.२०२.३ ॥
अकेले ही बीभत्सु (अर्जुन) ने सोमकों के वीरों, मत्स्यों और अन्य लोगों के साथ मिलकर कौरवों को पीछे लौटा दिया।
7.202.4
ततो द्रुतमतिक्रम्य सिंहलाङ्गूलकेतनम् ।
सव्यसाची महेष्वासमश्वत्थामानमब्रवीत् ॥ ७.२०२.४ ॥
तब शीघ्रता से आगे बढ़कर सिंह की पूँछ वाली ध्वजा वाले उन महान धनुर्धर अश्वत्थामा से सव्यसाची (अर्जुन) ने कहा।
7.202.5
य शक्तिर्यच्च विज्ञानं यद्वीर्यं यच्च पौरुषम् ।
धार्तराष्ट्रेषु या प्रीतिर्देषोऽस्मासु च यच्च ते ॥ ७.२०२.५ ॥
जो तुम्हारी शक्ति है, जो विज्ञान है, जो वीर्य है और जो पौरुष है, धृतराष्ट्र के पुत्रों के प्रति जो प्रीति है और हम पर जो द्वेष है, और जो तुम्हारा है—
7.202.6
यच्च भूयोऽस्ति तेजस्ते तत्सर्वं मयि दर्शय ।
स एव द्रोणहन्ता ते दर्पं छेत्स्यति पार्षतः ॥ ७.२०२.६ ॥
और जो भी और तेज तुम्हारे पास है, वह सब मुझ पर दिखाओ। वही द्रोण का वध करने वाला पार्षत तुम्हारे अभिमान को काटेगा।
7.202.7
कालानलसमप्रख्यं द्विषामन्तकोपमम् ।
समासादय पाञ्चाल्यं मां चापि सहकेशवम्।
दर्पं नाशयितास्म्यद्य तवोद्वृत्तस्य संयुगे ॥ ७.२०२.७ ॥
कालाग्नि के समान प्रखर, शत्रुओं के लिए यम के समान, पाञ्चाल्य (धृष्टद्युम्न) के पास जाओ, और मुझे भी केशव के साथ। आज युद्ध में तुम्हारे उद्धत अभिमान को मैं नष्ट कर दूँगा।
7.202.8
आचार्यपुत्रो मानार्हो बलवांश्चापि सञ्जय ।
प्रीतिर्धनञ्जये चास्य प्रियश्चापि महात्मनः ॥ ७.२०२.८ ॥
हे संजय, आचार्य का पुत्र (अश्वत्थामा) सम्मान के योग्य और बलवान है, और उसका धनंजय (अर्जुन) के प्रति स्नेह है; वह उस महात्मा का प्रिय भी है।
7.202.9
न भूतपूर्वं बीभत्सोर्वाक्यं परुषमीदृशम् ।
अथ कस्मात्स कौन्तेयः सखायं रूक्षमुक्तवान् ॥ ७.२०२.९ ॥
अर्जुन ने पहले कभी ऐसे कठोर वचन नहीं कहे थे। तब कुन्तीपुत्र ने अपने मित्र से इतनी रूखी बात क्यों कही?
7.202.10
युवराजे हते चैव वृद्वक्षत्रे च पौरवे ।
इष्वस्त्रविधिसम्पन्ने मालवे च सुदर्शने ॥ ७.२०२.१० ॥
युवराज के मारे जाने पर, वृद्धक्षत्र और पौरव के मारे जाने पर, और इषु-अस्त्र विद्या में निपुण मालव तथा सुदर्शन के मारे जाने पर।
7.202.11
धृष्टद्युम्ने सात्यकौ च भीमे चापि पारजिते ।
युधिष्ठिरस्य तैर्वाक्यैर्मर्मण्यपि च घट्टिते। ॥ ७.२०२.११ ॥
धृष्टद्युम्न, सात्यकि और भीम पर, तथा पराजित न होने वाले युधिष्ठिर पर, और उन वचनों से उनके मर्म पर भी आघात हुआ।
7.202.12
अन्तर्भेदे च सञ्जाते दुःखं संस्मृत्य च प्रभो ।
अभूतपूर्वो बीभत्सोर्दुःखान्मन्युरजायत ॥ ७.२०२.१२ ॥
हे प्रभो, भीतर फूट उत्पन्न होने पर और दुःख को स्मरण करके, अर्जुन में दुःख से ऐसा क्रोध उत्पन्न हुआ जो पहले कभी नहीं हुआ था।
7.202.13
तस्मादनर्हमश्लीलमप्रियं द्रोणिमुक्तवान् ।
मान्यमाचार्यतनयं रूक्षं कापुरुषं यथा ॥ ७.२०२.१३ ॥
इसलिए उसने द्रोण-पुत्र से अनुचित, अशिष्ट और अप्रिय बातें कहीं, जो आचार्य के पुत्र और सम्माननीय थे, मानो किसी कायर से कठोरता से बोला हो।
7.202.14
एवमुक्तः श्वसन्क्रोधान्महेष्वासतमो नृप ।
पार्थेन परुषं वाक्यं सर्वमर्मभिदा गिरा ॥ ७.२०२.१४ ॥
हे राजन्! पार्थ के ऐसे कठोर वचन सुनकर महान धनुर्धरों में श्रेष्ठ वह क्रोध से लंबी साँसें लेने लगा, उसकी वाणी सब मर्मों को बेध देने वाली थी।
7.202.15
द्रौणिश्चुकोप पार्थाय कृष्णाय च विशेषतः ।
स तु यत्तो रथे स्थित्वा वार्युपस्पृश्य वीर्यवान् ॥ ७.२०२.१५ ॥
द्रोण-पुत्र अश्वत्थामा पार्थ पर और विशेष रूप से कृष्ण पर क्रुद्ध हो उठे। फिर वह वीर अपने रथ पर स्थित होकर, जल का आचमन करके, सावधान हो गए।
7.202.16
देवैरपि सुदुर्धर्षमस्त्रमाग्नेयमाददे ।
दृश्यादृश्यानरिगणानुद्दिश्याचार्यनन्दनः ॥ ७.२०२.१६ ॥
देवताओं के लिए भी अत्यंत दुर्धर्ष आग्नेय अस्त्र को आचार्य-पुत्र ने ग्रहण किया, दृश्य और अदृश्य शत्रु-समूहों को लक्ष्य करके।
7.202.17
सोऽभिमन्त्र्य शरं दीप्तं विधूममिव पावकम् ।
सर्वतः क्रोधमाविश्य चिक्षेप परवीरहा ॥ ७.२०२.१७ ॥
उसने मंत्र से अभिमंत्रित दीप्त बाण को, धूमरहित अग्नि के समान, छोड़ा; सब ओर से क्रोध में भरकर, शत्रु-वीरों के संहारक ने उसे चलाया।
7.202.18
ततस्तुमुलमाकाशे शरवर्षमजायत ।
पावकार्चिपरीतं तत्पार्थमेवाभिपुप्लुवे ॥ ७.२०२.१८ ॥
तब आकाश में भयंकर बाणों की वर्षा होने लगी; अग्नि की ज्वालाओं से घिरी वह पार्थ पर ही टूट पड़ी।
7.202.19
उल्काश्च गगनात्पेतुर्दिशश्च न चकाशिरे ।
तमश्च सहसा रौद्रं चमूमवततार ताम् ॥ ७.२०२.१९ ॥
आकाश से उल्काएँ गिरीं, दिशाएँ चमक न सकीं, और सहसा भयानक अंधकार उस सेना पर उतर आया।
7.202.20
रक्षांसि च पिशाचाश्च विनेदुरतिसङ्गताः ।
ववुश्चाशिशिरा वाताः सूर्यो नैव तताप च ॥ ७.२०२.२० ॥
राक्षस और पिशाच एकत्र होकर चीख उठे; गरम हवाएँ बहने लगीं, और सूर्य भी तपा नहीं।
7.202.21
वायसाश्चापि चाक्रन्दन्दिक्षु सर्वासु भैरवम् ।
रुधिरं चापि वर्षन्तो निनेदुस्तोयदा दिवि ॥ ७.२०२.२१ ॥
कौए भी सभी दिशाओं में भयानक स्वर में चिल्लाए; और बादल आकाश में गरजे, रक्त बरसाते हुए।
7.202.22
पक्षिणः पशवो गावो विनेदुश्चापि सुव्रताः ।
परमं प्रयतात्मानो न शान्तिमुपलेभिरे ॥ ७.२०२.२२ ॥
पक्षी, पशु और गायें भी चिल्लाने लगीं; और परम संयमी, शुद्ध मन वाले श्रेष्ठ व्रतधारी भी शांति न पा सके।
7.202.23
भ्रान्तसर्वमहाभूतमावर्तितदिवाकरम् ।
त्रैलोक्यमभिसन्तप्तं ज्वराविष्टमिवाभवत् ॥ ७.२०२.२३ ॥
सभी महाभूत भ्रमित हो गए, सूर्य मानो लौट गया; तीनों लोक अत्यंत तप्त होकर ज्वर से ग्रस्त-से हो गए।
7.202.24
अस्त्रतेजोभिसन्तप्ता नागा भूमिशयास्तथा ।
निःश्वसन्तः समुत्पेतुस्तेजो घोरं मुमुक्षवः ॥ ७.२०२.२४ ॥
अस्त्रों के तेज से तपे हुए भूमि पर लेटे नाग भी फुफकारते हुए ऊपर उठ पड़े, भयानक ज्वाला छोड़ने को आतुर होकर।
7.202.25
जलजानि च सत्वानि दह्यमानानि भारत ।
न शान्तिमुपजग्मुर्हि तप्यमानैर्जलाशयैः ॥ ७.२०२.२५ ॥
हे भरतवंशी, जल में उत्पन्न होने वाले जीव भी जलते हुए थे; तपते हुए जलाशयों से उन्हें कोई शांति नहीं मिली।
7.202.26
दिग्भ्यः प्रदिग्भ्यः खाद्भूमेः सर्वतः शरवृष्टयः ।
उच्चावचा निपेतुर्वै गरुडानिलरंहसः ॥ ७.२०२.२६ ॥
दिशाओं और उप-दिशाओं से, आकाश से और भूमि से चारों ओर से बाणों की वर्षा हुई; गरुड़ और वायु के वेग वाले वे बाण ऊँचे-नीचे होकर गिरने लगे।
7.202.27
तैः शरैर्द्रोणपुत्रस्य वज्रवेगैः समाहताः ।
प्रदग्धा रिपवः पेतुरग्निदग्धा इव द्रुमाः ॥ ७.२०२.२७ ॥
द्रोणपुत्र के वज्र-वेग वाले उन बाणों से आहत होकर, जले हुए शत्रु आग से जले वृक्षों की भाँति गिर पड़े।
7.202.28
दह्यमाना महानागाः पेतुरुर्व्यां समन्ततः ।
नदन्तो भैरवान्नादाञ्चलदोपमनिस्वनान् ॥ ७.२०२.२८ ॥
जलते हुए विशाल हाथी चारों ओर धरती पर गिर पड़े; वे भयानक चीत्कार करते हुए, टूटते हुए बादलों की गड़गड़ाहट जैसी ध्वनि के साथ गरजते रहे।
7.202.29
अपरे प्रद्रुता नागा भयत्रस्ता विशाम्पते ।
त्रेसुर्दिशो यथा पूर्वं वने दावाग्निसंवृताः ॥ ७.२०२.२९ ॥
हे प्रजापति, अन्य हाथी भय से त्रस्त होकर भाग गए; वन में दावानल से घिरे जीवों की भाँति वे दिशाओं में भागते रहे।
7.202.30
द्रुमाणां शिखराणीव दावदग्धानि मारिष ।
अश्वबृन्दान्यदृश्यन्त रथबृन्दानि भारत।
अपतन्त रथौघाश्च तत्रतत्र सहस्रशः ॥ ७.२०२.३० ॥
हे मारिष, वन की आग से जले वृक्षों की चोटियों की भाँति घोड़ों के झुंड दिखाई दिए; हे भारत, रथों के समूह भी दिखाई दिए, और हज़ारों रथ-समूह यहाँ-वहाँ गिर पड़े।
7.202.31
तत्सैन्यं भयसंविग्नं ददाह युधि भारत ।
युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः ॥ ७.२०२.३१ ॥
हे भारत, युद्ध में भय से व्याकुल उस सेना को उसने वैसे ही जला डाला जैसे युगान्त में संवर्तक अग्नि सभी प्राणियों को जला देती है।
7.202.32
दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां दह्यमानां महाहवे ।
प्रहृष्टास्तावका राजन्सिंहनादान्विनेदिरे ॥ ७.२०२.३२ ॥
हे राजन्, महायुद्ध में जलती हुई पाण्डवों की सेना को देखकर आपके योद्धा हर्षित हो गए और सिंहनाद करने लगे।
7.202.33
ततस्तूर्यसहस्राणि नानालिङ्गानि भारत ।
तूर्णमाजघ्निरे हृष्टास्तावका जितकाशिनः ॥ ७.२०२.३३ ॥
तब हे भारत, आपके विजय-अभिमानी योद्धाओं ने हर्षित होकर तुरन्त नाना प्रकार के सहस्रों वाद्य बजाए।
7.202.34
कृत्स्ना ह्यक्षौहिणी राजन्सव्यसाची च पाण्डवः ।
तमसा संवृते लोके नादृश्यन्त महाहवे ॥ ७.२०२.३४ ॥
हे राजन्, पूरी एक अक्षौहिणी सेना और सव्यसाची पाण्डु-पुत्र अर्जुन भी महायुद्ध में अंधकार से ढके संसार में दिखाई नहीं दिए।
7.202.35
नैव नस्तादृशं राजन्दृष्टपूर्वं न च श्रुतम् ।
यादृशं द्रोणपुत्रेण सृष्टमस्त्रममर्षिणा ॥ ७.२०२.३५ ॥
हे राजन्, द्रोण-पुत्र ने क्रोधी होकर जो अस्त्र छोड़ा, वैसा हमने न पहले कभी देखा था और न सुना था।
7.202.36
अर्जुनस्तु महाराज ब्राह्ममस्त्रमुदैरयत् ।
सर्वास्त्रप्रतिघातार्थं विहितं पद्मयोनिना ॥ ७.२०२.३६ ॥
परन्तु हे महाराज, अर्जुन ने ब्रह्म-अस्त्र चलाया, जो सभी अस्त्रों का प्रतिकार करने के लिए कमलयोनि ब्रह्मा द्वारा निर्मित किया गया था।
7.202.37
ततो मुहूर्तादिव तत्तमो व्युपशशाम ह ।
प्रववौ चानिलः शीतो दिशश्च विमला बभुः ॥ ७.२०२.३७ ॥
फिर एक मुहूर्त के भीतर ही वह अँधेरा शान्त हो गया। शीतल वायु बहने लगी और सभी दिशाएँ निर्मल होकर चमक उठीं।
7.202.38
तत्राद्भुतमपश्याम कृत्स्नामक्षौहिणीं हताम् ।
अनभिज्ञेयरूपां च प्रदग्धामस्त्रतेजसा ॥ ७.२०२.३८ ॥
वहाँ हमने अद्भुत दृश्य देखा — पूरी अक्षौहिणी सेना नष्ट हो गई थी, अस्त्र के तेज से जल गई थी और उसका रूप पहचाना नहीं जा सकता था।
7.202.39
ततो वीरौ महेष्वासौ विमुक्तौ केशवार्जुनौ ।
सहितौ प्रत्यदृश्येतां नभसीव तमोनुदौ।
ततो गण्डीवधनन्वा च केशवश्चाक्षतावुभौ ॥ ७.२०२.३९ ॥
तब वे दोनों महान धनुर्धर वीर, केशव और अर्जुन, मुक्त होकर साथ-साथ ऐसे दिखाई दिए जैसे आकाश में दो अंधकार-हर्ता सूर्य-चन्द्र हों। तब गाण्डीव धनुष वाले अर्जुन और केशव, दोनों अक्षत थे।
7.202.40
सपताकध्वजहयः सानुकर्षवरायुधः ।
प्रबभौ सरथो युक्तस्तावकानां भयङ्करः ॥ ७.२०२.४० ॥
पताका, ध्वजा और घोड़ों के साथ, अनुकर्ष और श्रेष्ठ आयुधों से युक्त रथ सहित वह चमक उठा — आपकी सेना के लिए भयंकर।
7.202.41
ततः किलकिलाशब्दः शङ्खभेरीस्वनैः सह ।
पाण्डवानां प्रहृष्टानां क्षणेन समजायत ॥ ७.२०२.४१ ॥
तब क्षण भर में ही हर्ष से भरे पाण्डवों के शंख और भेरियों की ध्वनियों के साथ किलकिला का शब्द उठ खड़ा हुआ।
7.202.42
हताविति तयोरासीत्सेनयोरुभयोर्मतिः ।
तरसाऽभ्यागतौ दृष्ट्वा सहितौ कैशवार्जुनौ ॥ ७.२०२.४२ ॥
'ये दोनों मारे गए' — दोनों सेनाओं में यही धारणा बनी थी; परन्तु वेग से निकट आते हुए केशव और अर्जुन को एक साथ देखकर (वह धारणा टूट गई)।
7.202.43
तावक्षतौ प्रमुदितौ दध्मतुर्वारिजोत्तमौ ।
दृष्ट्वा प्रमुदितान्पार्थांस्त्वदीया व्यथिताऽभवन् ॥ ७.२०२.४३ ॥
वे दोनों अक्षत और प्रसन्न होकर श्रेष्ठ शंख बजाने लगे। प्रसन्न पाण्डवों को देखकर आपके पक्ष के लोग व्यथित हो गए।
7.202.44
विमुक्तौ च महात्मानौ दृष्ट्वा द्रौणिः सुदुःखितः ।
मुहूर्तं चिन्तयामास किन्त्वेतदिति मारिष ॥ ७.२०२.४४ ॥
छूटे हुए उन दोनों महात्माओं को देखकर द्रोण-पुत्र अत्यन्त दुःखी हुआ। वह क्षण भर सोचता रहा कि यह कैसे हुआ, हे मान्यवर।
7.202.45
चिन्तयित्वा तु राजेन्द्र ध्यानशोकपरायणः ।
निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च विमनाश्चाभवत्ततः ॥ ७.२०२.४५ ॥
हे राजेन्द्र, सोचने के बाद वह ध्यान और शोक में डूबा रहा। लम्बी और गर्म साँसें लेते हुए वह तब उदास हो गया।
7.202.46
ततो द्रौणिर्धनुस्त्यक्त्वा रथात्प्रस्कन्द्य वेगितः ।
धिग्धिक्सर्वमिदं मिथ्येत्युक्त्वा सम्प्राद्रवद्रणात् ॥ ७.२०२.४६ ॥
तब द्रोण-पुत्र धनुष छोड़कर रथ से तेज़ी से कूद पड़ा। 'धिक्कार है, यह सब झूठ है!' ऐसा कहकर वह युद्ध से भाग निकला।
7.202.47
ततः स्निग्धाम्बुदाभासं वेदावासमकल्मषम् ।
वेदव्यासं सरस्वत्यावासं व्यासं ददर्श ह ॥ ७.२०२.४७ ॥
तब उसने चिकने मेघ जैसे, वेदों के निवास और निष्कलंक वेदव्यास को देखा, जो सरस्वती के तट पर रहते थे।
7.202.48
तं द्रौणिरग्रतो दृष्ट्वा स्थितं कुरुकुलोद्वहम् ।
सन्नकण्ठोऽब्रवीद्वाक्यमभिवाद्य सुदीनवत् ॥ ७.२०२.४८ ॥
कुरुकुल के भार-वाहक उस व्यास को अपने सामने खड़ा देखकर द्रोण-पुत्र प्रणाम करके गले में रुंधे स्वर से अत्यन्त दीन होकर बोला।
7.202.49
भोभो माया यदृच्छा वा दैवं वा किमिदं भवेत् ।
अस्त्रं त्विदं कथं मिथ्या मम कश्च व्यतिक्रमः ॥ ७.२०२.४९ ॥
अरे! यह माया है, या संयोग, या दैव? यह मेरा अस्त्र व्यर्थ कैसे हो गया? इसमें मेरी कौन-सी चूक हुई?
7.202.50
अधरोत्तरमेतद्वा लोकानां वा पराभवः ।
यदिमौ जीवतः कृष्णौ कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ७.२०२.५० ॥
यह उलट-पुलट है, या लोकों का पराभव है? यदि ये दोनों कृष्ण जीवित हैं, तो काल निश्चय ही दुर्लंघ्य है।
7.202.51
नासुरा न च गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
न सर्पा यक्षपतगा न मनुष्याः कथञ्चन ॥ ७.२०२.५१ ॥
न असुर, न गन्धर्व, न पिशाच, न राक्षस, न सर्प, न यक्ष-पक्षी, न मनुष्य — किसी भी प्रकार से (ऐसा नहीं कर सकते)।
7.202.52
उत्सहन्तेऽन्यथा कर्तुमेतदस्त्रं मयेरितम् ।
तदिदं केवलं हत्वा शान्तमक्षौहिणीं ज्वलत् ॥ ७.२०२.५२ ॥
मेरे द्वारा छोड़े गए इस अस्त्र को कोई भी अन्यथा करने में समर्थ नहीं है; यह केवल एक जलती हुई अक्षौहिणी सेना को मारकर ही शांत हुआ है।
7.202.53
सर्वघानि मया मुक्तमस्त्रं परमदारुणम् ।
केनेमौ मर्त्यधर्माणौ नाधाक्षीत्केशवार्जुनौ ॥ ७.२०२.५३ ॥
मेरे द्वारा छोड़ा गया यह सर्वसंहारक, परम भयंकर अस्त्र — किससे ये दोनों, मर्त्य-स्वभाव वाले केशव और अर्जुन, भस्म नहीं हुए?
7.202.54
एतत्प्रब्रूहि भगवन्मया पृष्टो यथातथम् ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन सर्वमेतन्महामुने ॥ ७.२०२.५४ ॥
हे भगवन्! मेरे पूछने पर यह सब यथार्थ रूप से कहिए। हे महामुनि! मैं यह सब तत्त्वतः सुनना चाहता हूँ।
7.202.55
महान्तमेवमर्थं मां यं त्वं पृच्छसि विस्मयात् ।
तं प्रवक्ष्यामि ते सर्वं समाधाय मनः शृणु ॥ ७.२०२.५५ ॥
जो महान विषय तुम विस्मय से मुझसे पूछ रहे हो, उसे मैं तुमसे पूरा कहूँगा; मन को एकाग्र करके सुनो।
7.202.56
योऽसौ नारायणो नाम पूर्वेषामपि पूर्वजः ।
आदिदेवो जगन्नाथो लोककर्ता स्वयं प्रभुः ॥ ७.२०२.५६ ॥
जो नारायण नाम से प्रसिद्ध हैं, प्राचीनों के भी पूर्वज हैं, आदिदेव, जगत के स्वामी, लोकों के कर्ता और स्वयं प्रभु हैं।
7.202.57
आद्यः सर्वस्य लोकस्य अनादिनिधनोऽच्युतः ।
व्याकुर्वते यस्य तत्त्वं श्रुतयो मुनयश्च ह ॥ ७.२०२.५७ ॥
वह समस्त लोक के आदि हैं, आदि और अंत से रहित, अच्युत हैं; जिनके तत्त्व को श्रुतियाँ और मुनि भी प्रकट करते हैं।
7.202.58
अतोऽजय्यः सर्वभूतैर्मनसाऽपि जगत्पतिः ।
तस्मादिमं जेतुकाम अज्ञानतमसा वृतः ॥ ७.२०२.५८ ॥
इसलिए जगत्पति सब प्राणियों से मन से भी अजेय हैं; अतः अज्ञान के अंधकार से घिरा हुआ जो इन्हें जीतना चाहता है—।
7.202.59
मा शुचः पुरुषव्याघ्र विद्वि तद्वदिहार्जुनम् ।
तस्य शक्तिरसौ पार्थास्तस्माच्छोकमिमं त्यज ॥ ७.२०२.५९ ॥
हे पुरुषों में व्याघ्र, शोक मत करो। यहाँ अर्जुन को भी उसी के समान जानो; वह पार्थ उसी की शक्ति है, इसलिए यह शोक छोड़ दो।
7.202.60
विश्वेश्वरोऽयं लोकादिः परमात्मा ह्यधोक्षजः ।
सहस्रसंहितादंशादेकांशोऽयमजायत ॥ ७.२०२.६० ॥
यह विश्वेश्वर, लोकों के आदि, परमात्मा और अधोक्षज हैं; सहस्रों संहिताओं के अंश से यह एक अंश उत्पन्न हुआ।
7.202.61
देवानां हितकामार्थं लोकानां चैव सत्तमः ।
अजायत च कार्यार्थं पुत्रो धर्मस्य विश्वकृत् ॥ ७.२०२.६१ ॥
देवताओं और लोकों के हित और कामना के लिए, लोकों में श्रेष्ठ वह धर्म का पुत्र, विश्व का रचयिता, एक प्रयोजन से उत्पन्न हुआ।
7.202.62
स तपस्तीव्रमातस्थे शिशिरं गिरिमास्थितः ।
ऊर्ध्वबाहुर्महातेजा ज्वलनादित्यसन्निभः ॥ ७.२०२.६२ ॥
वह शीतल पर्वत पर स्थित होकर कठोर तपस्या में लगा; ऊपर उठी भुजाओं वाला, महातेजस्वी, जलती अग्नि और सूर्य के समान।
7.202.63
षष्टिं वर्षसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ।
अशोषयत्तदाऽऽत्मानं वायुभक्षोऽम्बुजेक्षणः ॥ ७.२०२.६३ ॥
साठ हज़ार वर्ष और उतने ही सैकड़ों वर्ष तक उसने वायु का आहार करते हुए अपने शरीर को सुखा डाला; वह कमलनयन था।
7.202.64
अथापरं तपस्तप्त्वा द्विस्ततोऽन्यत्पुनर्महत् ।
द्यावापृथिव्योर्विवरं तेजसा समपूरयत् ॥ ७.२०२.६४ ॥
फिर एक और तपस्या करके, दो बार, फिर एक और बड़ी तपस्या करके, उसने अपने तेज से द्यावापृथिवी के बीच का अंतराल भर दिया।
7.202.65
स तेन तपसा तात ब्रह्मभूतो यदाऽभवत् ।
ततो विश्वेश्वरं योनिं विश्वस्य जगतः पतिम्।
ददर्श भृशदुर्धर्षं सर्वदेवैरभिष्टुतम् ॥ ७.२०२.६५ ॥
हे तात, उस तपस्या से जब वह ब्रह्मस्वरूप हो गया, तब उसने विश्वेश्वर, विश्व के उद्गम और जगत के स्वामी को देखा—अत्यंत दुर्धर्ष, सभी देवताओं द्वारा स्तुत।
7.202.66
अणीयांसमणुभ्यश्च बृहद्भ्यश्च बृहत्तमम् ।
रुद्रमीशानवृषभं हरं शंभुं कपर्दिनम् ॥ ७.२०२.६६ ॥
अणुओं से भी सूक्ष्म और बड़ों से भी बड़े, रुद्र, ईशानों में वृषभ, हर, शंभु, जटाजूटधारी को।
7.202.67
चेकितानं परां योनिं तिष्ठतो गच्छतश्च ह ।
दुर्वारणं सुदुर्धर्षं दुर्निरीक्ष्यं दुरासदम्।
अतिमन्युं महात्मानं सर्वभूतप्रचेतसम् ॥ ७.२०२.६७ ॥
वह चेकितान है, परम योनि है, खड़े और चलते हुए (सबके) का आधार है। वह दुर्निवार्य, अत्यंत दुर्धर्ष, दुर्निरीक्ष्य और दुरासद है; अतिमन्यु, महात्मा और सभी प्राणियों का प्रचेता है।
7.202.68
दिव्यं चापमिषुधी चाददानं ।
हिरण्यवर्माणमनन्तवीर्यम्।
पिनाकिनं वज्रिणं दीप्तशूलं ।
परश्वथिं गदिनं चायतासिम् ॥ ७.२०२.६८ ॥
दिव्य धनुष और दो तरकश लिए हुए, स्वर्ण कवच धारण किए, अनंत वीर्य वाले, पिनाक धारी, वज्रधारी, प्रज्वलित त्रिशूल वाले, परशु, गदा और लंबी तलवार धारण किए हुए।
7.202.69
वचोधिकैः सुष्टुतमिष्टवाग्भिः ॥ ७.२०२.६९ ॥
अति उत्तम वचनों से, जो प्रिय वाणियाँ हैं, भली प्रकार स्तुत।
7.202.70
जलं दिशं खं क्षितिं चन्द्रसूर्यौ ।
हुताशवायुप्रतिमं सुरेशम्।
नालं द्रष्टुं यं जना भिन्नवृत्ता ।
ब्रह्मद्विषघ्नममृतस्य योनिम् ॥ ७.२०२.७० ॥
जल, दिशा, आकाश, पृथ्वी, चंद्र और सूर्य; अग्नि और वायु के समान, देवताओं के स्वामी। जिसे भिन्न आचरण वाले लोग देख नहीं सकते, जो ब्रह्म-द्वेषियों का नाश करने वाले और अमृत के योनि हैं।
7.202.71
यं पश्यन्ति ब्राह्मणाः साधुवृत्ताः ।
क्षीणे पापे मनसा वीतशोकाः।
तन्निष्ठात्मा तपसा धर्ममीड्यं ।
तद्भक्त्या वै विश्वरूपं ददर्श ॥ ७.२०२.७१ ॥
जिसे सदाचारी ब्राह्मण देखते हैं, जब पाप क्षीण हो जाता है, मन से शोकरहित होकर; तपस्या द्वारा उसमें निष्ठ आत्मा, पूजनीय धर्म को; उसकी भक्ति से ही उन्होंने विश्वरूप को देखा।
7.202.72
दृष्ट्वा चैनं वाड्मनोबुद्धिदेहैः ।
संहृष्टात्मा मुमुदे वासुदेवः ॥ ७.२०२.७२ ॥
उन्हें देखकर, वाणी, मन, बुद्धि और देह से, हर्षित आत्मा वाले वासुदेव आनंदित हो उठे।
7.202.73
अक्षमालापरिक्षिप्तं ज्योतिषां परमं निधिम् ।
रुद्रं नारायणो दृष्ट्वा ववन्दे विश्वसम्भवम् ॥ ७.२०२.७३ ॥
अक्षमाला से घिरे, प्रकाशों के परम निधान, विश्व के उत्पत्ति-स्थान रुद्र को देखकर नारायण ने प्रणाम किया।
7.202.74
वरदं पृथुचार्वङ्ग्या पार्वत्या सहितं प्रभुम् ।
क्रीडमानं महात्मानं भूतसङ्घगणैर्वृतम् ॥ ७.२०२.७४ ॥
वरदाता, विशाल और सुंदर अंगों वाली पार्वती के साथ, क्रीड़ा करते हुए, भूतगणों और गणों से घिरे हुए महात्मा प्रभु को [उसने देखा]।
7.202.75
अजमीशानमव्यक्तं कारणात्मानमच्युतम् ।
अभिवाद्याथ रुद्राय सद्योऽन्धकनिपातिने।
पद्माक्षस्तं विरुपाक्षमभितुष्टाव भक्तिमान् ॥ ७.२०२.७५ ॥
अजन्मा, ईश्वर, अव्यक्त, कारण ही जिसकी आत्मा है, अच्युत, उस रुद्र को तत्काल प्रणाम करके, अन्धक के संहारक, विरूपाक्ष की भक्ति से युक्त कमलनयन ने उनकी भली-भाँति स्तुति की।
7.202.76
न्नरान्सुपर्णानथ गन्धर्वयक्षान्। ॥ ७.२०२.७६ ॥
मनुष्यों, सुपर्णों (गरुड़ों), और फिर गन्धर्वों तथा यक्षों [को...]।
7.202.77
पृथग्विधान्भूतसङ्घांश्च विश्वां… ।
स्त्वत्सम्भूतान्विद्म सर्वांस्तथैव ॥ ७.२०२.७७ ॥
विविध प्रकार के भूतसमूहों को और सम्पूर्ण विश्व को… आपसे उत्पन्न, हम सबको उसी प्रकार जानते हैं।
7.202.78
ऐन्द्रं याम्यं वारुणं वैत्तपाल्यं ।
पैत्रं त्वाष्ट्रं कर्म सौम्यं च तुभ्यम् ॥ ७.२०२.७८ ॥
इन्द्र का, यम का, वरुण का, वैत्तपाल्य (कुबेर) का, पितरों का, त्वष्टा का कर्म, और सौम्य कर्म भी आपका ही है।
7.202.79
रूपं ज्योतिः शब्द आकाशवायुः ।
स्पर्शः स्वाद्यं सलिलं गन्ध उर्वी।
कालो ब्रह्मा ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ।
त्वत्सम्भूताः स्थास्नु चरिष्णु चेदम् ॥ ७.२०२.७९ ॥
रूप, ज्योति, शब्द, आकाश और वायु, स्पर्श, स्वाद, जल, गंध और पृथ्वी, काल, ब्रह्मा, ब्रह्म और ब्राह्मण — ये सब और यह स्थिर तथा चलने वाला संसार आपसे उत्पन्न हुए हैं।
7.202.80
अद्भ्यः स्तोका यान्ति यथा पृथक्त्वं ।
ताथिश्चैक्यं संक्षये यान्ति भूयः।
एवं विद्वान्प्रभवं चाप्ययं च ।
त्वसम्भूतं तव सायुज्यमेति ॥ ७.२०२.८० ॥
जैसे जल की बूँदें पृथक् होकर फिर जल में मिल जाती हैं और प्रलय में फिर एकत्व को प्राप्त होती हैं, वैसे ही ज्ञानी जन उत्पत्ति और लय को जानकर आपसे उत्पन्न हुए आपके सायुज्य को प्राप्त होते हैं।
7.202.81
त्वत्सम्भूतास्ते च तेभ्यः परस्त्वम् ॥ ७.२०२.८१ ॥
वे भी आपसे उत्पन्न हुए हैं, और आप उन सबसे परे हैं।
7.202.82
भूतं भव्यं भविता चाप्रधृष्यं ।
त्वत्सम्भूता भुवनानीह विश्वा।
भक्तं च मां भजमानं भजस्व ।
प्रीत्या मां वै लोकपितामहेश ॥ ७.२०२.८२ ॥
भूत, भविष्य और जो होने वाला है, वह अजेय है; और यहाँ के सारे लोक आपसे उत्पन्न हुए हैं। भक्त और मुझ भजने वाले को प्रेम से स्वीकार करें — हे लोकपितामह, हे ईश!
7.202.83
नभिष्टुतः प्रविकार्षीश्च मायाम् ॥ ७.२०२.८३ ॥
स्तुति किए जाने पर भी आप माया को प्रकट न करें।
7.202.84
तस्मै वरानचिन्त्यात्मा देवदेवः पिनाकधृत् ।
विष्णवे देवमुख्याय प्रायच्छदृषिसंस्तुतः ॥ ७.२०२.८४ ॥
अचिन्त्य आत्मा वाले, देवों के देव, पिनाक धनुष धारण करने वाले शिव ने ऋषियों से स्तुत होकर उस देवताओं में प्रमुख विष्णु को वर प्रदान किए।
7.202.85
मत्प्रसादान्मनुष्येषु देवगन्धर्वयोनिषु ।
अप्रमेयबलात्मा त्वं नारायण भविष्यसि ॥ ७.२०२.८५ ॥
मेरी कृपा से तुम मनुष्यों में और देवों-गन्धर्वों की योनियों में अप्रमेय बल और स्वरूप वाले नारायण होओगे।
7.202.86
न च त्वां प्रसहिष्यन्ति देवासुरमहोरगाः ।
न पिशाचा न गन्धर्वा न यक्षा न च राक्षसाः ॥ ७.२०२.८६ ॥
देव, असुर और महानाग तुम्हें नहीं जीत सकेंगे; न पिशाच, न गन्धर्व, न यक्ष और न ही राक्षस।
7.202.87
न सुपर्णास्तथा नागा न च विश्वे वियोनिजाः ।
न कश्चित्त्वां च देवोऽपि समरेषु विजेष्यति ॥ ७.२०२.८७ ॥
न सुपर्ण, न नाग, न विश्वदेव, न अयोनिज जीव; कोई भी देवता युद्ध में तुम्हें नहीं जीत सकेगा।
7.202.88
न शस्त्रेण न वज्रेण नाग्निना न च वारिणा ।
न चार्द्रेण न शुष्केण त्रसेन स्थावरेण च ॥ ७.२०२.८८ ॥
न शस्त्र से, न वज्र से, न अग्नि से, न जल से; न गीले से, न सूखे से, न चर से, न अचर से।
7.202.89
न हस्तेन न पादेन न काष्ठेन न लोष्टुना ।
कश्चित्तव रुजां कर्ता मत्प्रसादात्कथञ्चन।
अपि वै समरं गत्वा भविष्यसि ममाधिकः ॥ ७.२०२.८९ ॥
न हाथ से, न पैर से, न काठ से, न ढेले से; मेरी कृपा से कोई भी किसी प्रकार तुम्हें पीड़ा नहीं पहुँचा सकेगा। युद्ध में जाकर भी तुम मुझसे अधिक ही होओगे।
7.202.90
एवमादीन्वराँल्लब्ध्वा प्रसादादथ शूलिनः ।
स एष देवश्चरति मायया मोहयञ्जगत् ॥ ७.२०२.९० ॥
इस प्रकार शूलधारी की कृपा से ऐसे वर पाकर वह देव माया से जगत् को मोहित करते हुए विचरता है।
7.202.91
तस्यैव तपसा जातो नरो नाम महामुनिः ।
तुल्यमेतेन देवेन तं जानीह्यर्जुनं सदा ॥ ७.२०२.९१ ॥
उसी की तपस्या से नर नाम का महामुनि उत्पन्न हुआ। इस देव के समान उसे सदा अर्जुन जानो।
7.202.92
तावेतौ पूर्वदेवानां परमोपचितादृषी ।
लोकयात्राविधानार्थं दानवानां वधाय च।
धर्मसंस्थापनार्थाय सञ्जायेते युगेयुगे ॥ ७.२०२.९२ ॥
ये दोनों पूर्व देवताओं के अत्यंत समृद्ध ऋषि हैं। लोक की गति के विधान के लिए, दानवों के वध के लिए और धर्म की स्थापना के लिए ये युग-युग में जन्म लेते हैं।
7.202.93
तथैव कर्मणा कृत्स्नं महतस्तपरसोऽपि च ।
तेजो वाग्भिश्च विद्वंस्त्वं जातो रुद्रान्महामते ॥ ७.२०२.९३ ॥
उसी प्रकार कर्म से, महान तप के तेज से और वाणी से भी तुम पूर्णतः रुद्र से उत्पन्न हुए हो, हे विद्वान, हे महामते।
7.202.94
स भवान्देववत्प्राज्ञो ज्ञात्वा भवमयं जगत् ।
अवाकर्षस्त्वमात्मानं नियमैस्तत्प्रियेप्सया ॥ ७.२०२.९४ ॥
वह आप देवता के समान बुद्धिमान हैं। संसार को भवमय जानकर आपने उस देव की प्रसन्नता पाने की इच्छा से नियमों द्वारा स्वयं को संयमित किया।
7.202.95
शुभ्रमत्र हविः कृत्वा महापुरुषविग्रहम् ।
ईजिवांस्त्वं जपैर्होमैरुपहारैश्च मानद ॥ ७.२०२.९५ ॥
यहाँ शुद्ध हवि अर्पित करके, महापुरुष के रूप का, तुमने जप, होम और उपहारों से यजन किया, हे मानद।
7.202.96
स तथा पूज्यमानस्ते पूर्वदेवोऽप्यतूतुषत् ।
पुष्कलांश्च वरान्प्रादात्तव विद्वन्हृदि स्थितान् ॥ ७.२०२.९६ ॥
तुम्हारे द्वारा इस प्रकार पूजित होकर वह पूर्वदेव भी प्रसन्न हुए और हे विद्वन, तुम्हारे हृदय में जो थे, वे प्रचुर वर उन्होंने तुम्हें दिए।
7.202.97
जन्मकर्मतपोयोगास्तयोस्तव च पुष्कलाः ।
ताभ्यां लिङ्गेऽर्चितो देवस्त्वयाऽर्चायां युगेयुगे।
देवदेवस्त्वचिन्त्यात्मा अजेयो विष्णुसम्भवः ॥ ७.२०२.९७ ॥
उन दोनों के जन्म, कर्म, तप और योग तुम्हारे लिए प्रचुर हैं। तुमने युग-युग में लिंग और मूर्ति में उस देव की पूजा की है, जो देवों के देव, अचिन्त्य आत्मा, अजेय और विष्णु से उत्पन्न हैं।
7.202.98
सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिङ्गे योऽर्चयति प्रभुम् ।
आत्मयोगाश्च तस्मिन्वै शास्त्रयोगाश्च शाश्वताः ॥ ७.२०२.९८ ॥
जो सर्वरूप, भव को जानकर लिंग में प्रभु की पूजा करता है, उसमें आत्मयोग और शास्त्रयोग शाश्वत हैं।
7.202.99
एवं देवा यजन्तो हि सिद्धाश्च परमर्षयः ।
प्रार्थयन्ते परं लोके स्थाणुमेव च शाश्वतम् ॥ ७.२०२.९९ ॥
इस प्रकार देवता, सिद्ध और परम ऋषि यजन करते हुए लोक में परम, शाश्वत स्थाणु की ही प्रार्थना करते हैं।
7.202.100
स एष रुद्रभक्तश्च केशवो रुद्रसम्भवः ।
कृष्ण एव हि यष्टव्यो यज्ञैश्चैव सनातनः ॥ ७.२०२.१०० ॥
वही यह रुद्र का भक्त, केशव, रुद्र से उत्पन्न कृष्ण ही यज्ञों द्वारा पूजनीय है, वह सनातन है।
7.202.101
सर्वभूतभवं ज्ञात्वा लिङ्गमर्चति यः प्रभोः ।
तस्मिन्नभ्यधिकां प्रीतिं करोति वृषभध्वजः ॥ ७.२०२.१०१ ॥
जो सब प्राणियों के उत्पत्तिस्थान को जानकर प्रभु के लिंग की पूजा करता है, उसमें वृषभध्वज अधिक प्रीति करते हैं।
7.202.102
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्रोणपुत्रो महारथः ।
नमश्चकार रुद्राय बहुमेने च केशवम् ॥ ७.२०२.१०२ ॥
उसके उस वचन को सुनकर द्रोण के पुत्र महारथी ने रुद्र को नमस्कार किया और केशव का बहुत सम्मान किया।
7.202.103
हष्टरोमा च वश्यात्मा सोऽभिवाद्य महर्षये ।
वरूथिनीमभिप्रेक्ष्य ह्यवहारमकारयत् ॥ ७.२०२.१०३ ॥
रोमांचित और आत्मसंयमी उसने महर्षि को प्रणाम किया और सेना को देखकर निश्चय ही (युद्ध से) विराम (अवहार) करवाया।
7.202.104
ततः प्रत्यवहारोऽभूत्पाण्डवानां विशाम्पते ।
कौरवाणां च दीनानां द्रोणे युधि निपातिते ॥ ७.२०२.१०४ ॥
तब, हे प्रजापति, युद्ध में द्रोण के मारे जाने पर पाण्डवों और दुखी कौरवों की ओर से युद्ध से पीछे हटना हुआ।
7.202.105
युद्धं कृत्वा दिनान्पञ्च द्रोणो हत्वा वरूथिनीम् ।
ब्रह्मलोकं गतो राजन्ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ ७.२०२.१०५ ॥
हे राजन, पाँच दिनों तक युद्ध करके और सेना का संहार करके द्रोण, वेदों के पारगामी ब्राह्मण, ब्रह्मलोक को चले गए।