महाभारत · अध्याय 7.202
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.202.1
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
न्यवारयदमेयात्मा द्रोणपुत्रजयेप्सया ॥ ७.२०२.१ ॥
ते सैन्य विखुरलेले पाहून कुंतीपुत्र धनंजयाने, ज्याचा आत्मा अमर्याद आहे, द्रोणपुत्रावर विजय मिळवण्याच्या इच्छेने त्यांना रोखले.
7.202.2
ततस्ते सैनिका राजन्सर्वे तत्रावतस्थिरे ।
संस्थाप्यमाना यत्नेन गोविन्देनार्जुनेन च ॥ ७.२०२.२ ॥
तेव्हा, हे राजा, ते सर्व सैनिक तेथेच थांबले; गोविंद आणि अर्जुन यांनी प्रयत्नपूर्वक त्यांना स्थिर केले.
7.202.3
एक एव च बीभत्सुः सोमकावयवैः सह ।
मात्स्यैरन्यैश्च संधाय कौरवान्सन्न्यवर्तत ॥ ७.२०२.३ ॥
एकटाच बीभत्सू (अर्जुन) सोमकांच्या वीरांसह, मत्स्यांसह आणि इतरांसह मिळून कौरवांना माघारी फिरवले.
7.202.4
ततो द्रुतमतिक्रम्य सिंहलाङ्गूलकेतनम् ।
सव्यसाची महेष्वासमश्वत्थामानमब्रवीत् ॥ ७.२०२.४ ॥
मग वेगाने पुढे जाऊन, सिंहपुच्छ ध्वज असलेल्या महाधनुर्धर अश्वत्थाम्याला सव्यसाची (अर्जुन) म्हणाला.
7.202.5
य शक्तिर्यच्च विज्ञानं यद्वीर्यं यच्च पौरुषम् ।
धार्तराष्ट्रेषु या प्रीतिर्देषोऽस्मासु च यच्च ते ॥ ७.२०२.५ ॥
तुझी जी शक्ती, जे विज्ञान, जे वीर्य आणि जे पौरुष; धृतराष्ट्रपुत्रांवरील जी प्रीती, आमच्यावरील जो द्वेष आणि जे काही तुझे आहे—
7.202.6
यच्च भूयोऽस्ति तेजस्ते तत्सर्वं मयि दर्शय ।
स एव द्रोणहन्ता ते दर्पं छेत्स्यति पार्षतः ॥ ७.२०२.६ ॥
आणि तुझे जे आणखी तेज आहे ते सर्व माझ्यावर दाखव. द्रोणाचा वध करणारा पार्षतच तुझा दर्प छेदील.
7.202.7
कालानलसमप्रख्यं द्विषामन्तकोपमम् ।
समासादय पाञ्चाल्यं मां चापि सहकेशवम्।
दर्पं नाशयितास्म्यद्य तवोद्वृत्तस्य संयुगे ॥ ७.२०२.७ ॥
कालाग्निसमान तेजस्वी, शत्रूंसाठी यमासारख्या पाञ्चाल्याकडे जा, आणि केशवासह मलाही सामोरा ये. आज युद्धात तुझा उद्धट अभिमान मी नष्ट करीन.
7.202.8
आचार्यपुत्रो मानार्हो बलवांश्चापि सञ्जय ।
प्रीतिर्धनञ्जये चास्य प्रियश्चापि महात्मनः ॥ ७.२०२.८ ॥
हे संजया, आचार्यपुत्र (अश्वत्थामा) मानास पात्र व बलवान आहे; त्याची धनंजयावर प्रीती आहे; त्या महात्म्याचाही तो प्रिय आहे.
7.202.9
न भूतपूर्वं बीभत्सोर्वाक्यं परुषमीदृशम् ।
अथ कस्मात्स कौन्तेयः सखायं रूक्षमुक्तवान् ॥ ७.२०२.९ ॥
बीभत्सूने (अर्जुनाने) यापूर्वी असे कठोर शब्द कधीच उच्चारले नव्हते. मग त्या कुंतीपुत्राने आपल्या मित्राशी इतके रूक्ष का बोलावे?
7.202.10
युवराजे हते चैव वृद्वक्षत्रे च पौरवे ।
इष्वस्त्रविधिसम्पन्ने मालवे च सुदर्शने ॥ ७.२०२.१० ॥
युवराज मारला गेल्यावर, वृद्धक्षत्र व पौरव मारले गेल्यावर, इष्वस्त्रविद्येत निपुण मालव व सुदर्शन मारले गेल्यावर.
7.202.11
धृष्टद्युम्ने सात्यकौ च भीमे चापि पारजिते ।
युधिष्ठिरस्य तैर्वाक्यैर्मर्मण्यपि च घट्टिते। ॥ ७.२०२.११ ॥
धृष्टद्युम्न, सात्यकी, भीम आणि अपराजित युधिष्ठिर — त्या शब्दांनी त्यांच्या मर्मस्थानीही आघात झाला.
7.202.12
अन्तर्भेदे च सञ्जाते दुःखं संस्मृत्य च प्रभो ।
अभूतपूर्वो बीभत्सोर्दुःखान्मन्युरजायत ॥ ७.२०२.१२ ॥
हे प्रभो, अंतर्भेद घडल्यावर आणि दुःख आठवून, बीभत्सूमध्ये दुःखातून यापूर्वी कधीही नसलेला क्रोध उत्पन्न झाला.
7.202.13
तस्मादनर्हमश्लीलमप्रियं द्रोणिमुक्तवान् ।
मान्यमाचार्यतनयं रूक्षं कापुरुषं यथा ॥ ७.२०२.१३ ॥
म्हणून त्याने द्रोणपुत्राशी अयोग्य, अश्लील आणि अप्रिय शब्द उच्चारले; आचार्यपुत्र आणि मान्य असलेल्या त्याच्याशी जणू भ्याड माणसाशी बोलावे तसे कठोरपणे बोलला.
7.202.14
एवमुक्तः श्वसन्क्रोधान्महेष्वासतमो नृप ।
पार्थेन परुषं वाक्यं सर्वमर्मभिदा गिरा ॥ ७.२०२.१४ ॥
हे राजा! पार्थाचे असे कठोर शब्द ऐकून महान धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो क्रोधाने उसासे टाकू लागला; त्याचे बोल सर्व मर्मस्थानांना भेदणारे होते.
7.202.15
द्रौणिश्चुकोप पार्थाय कृष्णाय च विशेषतः ।
स तु यत्तो रथे स्थित्वा वार्युपस्पृश्य वीर्यवान् ॥ ७.२०२.१५ ॥
द्रोणपुत्र पार्थावर आणि विशेषतः कृष्णावर संतापला; मग तो वीर रथावर उभा राहून, पाण्याने आचमन करून सज्ज झाला.
7.202.16
देवैरपि सुदुर्धर्षमस्त्रमाग्नेयमाददे ।
दृश्यादृश्यानरिगणानुद्दिश्याचार्यनन्दनः ॥ ७.२०२.१६ ॥
देवांनाही अवघड असलेले आग्नेय अस्त्र आचार्यपुत्राने हाती घेतले; दिसणाऱ्या आणि न दिसणाऱ्या शत्रुसमूहांना लक्ष्य करून.
7.202.17
सोऽभिमन्त्र्य शरं दीप्तं विधूममिव पावकम् ।
सर्वतः क्रोधमाविश्य चिक्षेप परवीरहा ॥ ७.२०२.१७ ॥
मंत्राने अभिमंत्रित केलेला प्रज्वलित बाण, धूररहित अग्नीप्रमाणे, त्याने सोडला; सर्वत्र क्रोधाने भरून, शत्रुवीरांचा संहारक असलेल्या त्याने तो फेकला.
7.202.18
ततस्तुमुलमाकाशे शरवर्षमजायत ।
पावकार्चिपरीतं तत्पार्थमेवाभिपुप्लुवे ॥ ७.२०२.१८ ॥
मग आकाशात भयंकर बाणवृष्टी सुरू झाली; अग्निज्वालांनी वेढलेली ती पार्थावरच झेपावली.
7.202.19
उल्काश्च गगनात्पेतुर्दिशश्च न चकाशिरे ।
तमश्च सहसा रौद्रं चमूमवततार ताम् ॥ ७.२०२.१९ ॥
आकाशातून उल्का कोसळल्या, दिशा प्रकाशल्या नाहीत आणि अचानक भयंकर अंधार त्या सैन्यावर उतरला.
7.202.20
रक्षांसि च पिशाचाश्च विनेदुरतिसङ्गताः ।
ववुश्चाशिशिरा वाताः सूर्यो नैव तताप च ॥ ७.२०२.२० ॥
राक्षस आणि पिशाच एकत्र येऊन ओरडले; उष्ण वारे वाहू लागले, आणि सूर्यही तापला नाही.
7.202.21
वायसाश्चापि चाक्रन्दन्दिक्षु सर्वासु भैरवम् ।
रुधिरं चापि वर्षन्तो निनेदुस्तोयदा दिवि ॥ ७.२०२.२१ ॥
कावळेही सर्व दिशांमध्ये भयंकरपणे ओरडले; ढग रक्त वर्षाव करीत आकाशात गर्जले.
7.202.22
पक्षिणः पशवो गावो विनेदुश्चापि सुव्रताः ।
परमं प्रयतात्मानो न शान्तिमुपलेभिरे ॥ ७.२०२.२२ ॥
पक्षी, पशू, गायी ओरडल्या; उत्तम व्रते पाळणारे, परम संयमी आत्मेही शांती मिळवू शकले नाहीत.
7.202.23
भ्रान्तसर्वमहाभूतमावर्तितदिवाकरम् ।
त्रैलोक्यमभिसन्तप्तं ज्वराविष्टमिवाभवत् ॥ ७.२०२.२३ ॥
सर्व महाभूते गोंधळली; सूर्य जणू फिरवला गेला; त्रिलोक अत्यंत तापून ज्वराने पीडित झाल्यासारखे झाले.
7.202.24
अस्त्रतेजोभिसन्तप्ता नागा भूमिशयास्तथा ।
निःश्वसन्तः समुत्पेतुस्तेजो घोरं मुमुक्षवः ॥ ७.२०२.२४ ॥
शस्त्रांच्या तेजाने तापलेले, जमिनीवर पडलेले नागही उसासे टाकत वर उठले; भयंकर तेज सोडण्यास आतुर होऊन.
7.202.25
जलजानि च सत्वानि दह्यमानानि भारत ।
न शान्तिमुपजग्मुर्हि तप्यमानैर्जलाशयैः ॥ ७.२०२.२५ ॥
हे भरता, पाण्यात जन्मलेले जीवही जळत होते; तापलेल्या जलाशयांमुळे त्यांना शांती मिळाली नाही.
7.202.26
दिग्भ्यः प्रदिग्भ्यः खाद्भूमेः सर्वतः शरवृष्टयः ।
उच्चावचा निपेतुर्वै गरुडानिलरंहसः ॥ ७.२०२.२६ ॥
दिशांमधून, उपदिशांमधून, आकाशातून आणि भूमीवरून सर्व बाजूंनी बाणांचा वर्षाव झाला; गरुड आणि वाऱ्याच्या वेगाचे ते बाण उंच-खाली पडले.
7.202.27
तैः शरैर्द्रोणपुत्रस्य वज्रवेगैः समाहताः ।
प्रदग्धा रिपवः पेतुरग्निदग्धा इव द्रुमाः ॥ ७.२०२.२७ ॥
द्रोणपुत्राच्या वज्रवेगी त्या बाणांनी घायाळ होऊन शत्रू आगीने जळालेल्या वृक्षांप्रमाणे जळून पडले.
7.202.28
दह्यमाना महानागाः पेतुरुर्व्यां समन्ततः ।
नदन्तो भैरवान्नादाञ्चलदोपमनिस्वनान् ॥ ७.२०२.२८ ॥
जळणारे महागज चहूबाजूंनी धरतीवर कोसळले; भयानक आरोळ्या देत, गडगडाटासारख्या आवाजात ते गर्जत होते.
7.202.29
अपरे प्रद्रुता नागा भयत्रस्ता विशाम्पते ।
त्रेसुर्दिशो यथा पूर्वं वने दावाग्निसंवृताः ॥ ७.२०२.२९ ॥
हे प्रजापते, इतर हत्ती भीतीने त्रस्त होऊन पळाले; वनात वणव्याने वेढलेल्या प्राण्यांप्रमाणे ते दिशादिशांना धावत सुटले.
7.202.30
द्रुमाणां शिखराणीव दावदग्धानि मारिष ।
अश्वबृन्दान्यदृश्यन्त रथबृन्दानि भारत।
अपतन्त रथौघाश्च तत्रतत्र सहस्रशः ॥ ७.२०२.३० ॥
हे मारिष, वणव्यात जळालेल्या वृक्षांच्या शिखरांप्रमाणे घोड्यांचे कळप दिसू लागले; हे भरता, रथांचे समूहही दिसले; हजारो रथसमूह इकडे-तिकडे कोसळले.
7.202.31
तत्सैन्यं भयसंविग्नं ददाह युधि भारत ।
युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः ॥ ७.२०२.३१ ॥
हे भारता, युद्धात भीतीने कंपित झालेल्या त्या सैन्याला युगांती सर्वभूतांना जाळणाऱ्या संवर्तक अग्नीप्रमाणे त्याने जाळले.
7.202.32
दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां दह्यमानां महाहवे ।
प्रहृष्टास्तावका राजन्सिंहनादान्विनेदिरे ॥ ७.२०२.३२ ॥
हे राजा, महायुद्धात जळणाऱ्या पांडवसेनेला पाहून तुमचे योद्धे हर्षित होऊन सिंहनाद करू लागले.
7.202.33
ततस्तूर्यसहस्राणि नानालिङ्गानि भारत ।
तूर्णमाजघ्निरे हृष्टास्तावका जितकाशिनः ॥ ७.२०२.३३ ॥
मग, हे भारता, विजयी झालो असे समजून तुमच्या योद्ध्यांनी हर्षाने नाना प्रकारची हजारो वाद्ये तत्काळ वाजवली.
7.202.34
कृत्स्ना ह्यक्षौहिणी राजन्सव्यसाची च पाण्डवः ।
तमसा संवृते लोके नादृश्यन्त महाहवे ॥ ७.२०२.३४ ॥
हे राजा, संपूर्ण एक अक्षौहिणी सेना आणि सव्यसाची पांडव अर्जुनही महायुद्धात अंधाराने व्यापलेल्या जगात दिसेनासे झाले.
7.202.35
नैव नस्तादृशं राजन्दृष्टपूर्वं न च श्रुतम् ।
यादृशं द्रोणपुत्रेण सृष्टमस्त्रममर्षिणा ॥ ७.२०२.३५ ॥
हे राजा, द्रोणपुत्राने क्रोधाने सोडलेले अस्त्र जसे होते तसे आम्ही यापूर्वी पाहिले नव्हते किंवा ऐकलेही नव्हते.
7.202.36
अर्जुनस्तु महाराज ब्राह्ममस्त्रमुदैरयत् ।
सर्वास्त्रप्रतिघातार्थं विहितं पद्मयोनिना ॥ ७.२०२.३६ ॥
पण, हे महाराजा, अर्जुनाने ब्रह्मास्त्र सोडले; जे सर्व अस्त्रांचे प्रतिकार करण्यासाठी पद्मयोनी ब्रह्मदेवाने विहित केले होते.
7.202.37
ततो मुहूर्तादिव तत्तमो व्युपशशाम ह ।
प्रववौ चानिलः शीतो दिशश्च विमला बभुः ॥ ७.२०२.३७ ॥
मग एका क्षणातच तो अंधार शांत झाला. थंड वारा वाहू लागला आणि दिशा निर्मळ होऊन चमकू लागल्या.
7.202.38
तत्राद्भुतमपश्याम कृत्स्नामक्षौहिणीं हताम् ।
अनभिज्ञेयरूपां च प्रदग्धामस्त्रतेजसा ॥ ७.२०२.३८ ॥
तेथे आम्ही एक अद्भुत दृश्य पाहिले — संपूर्ण अक्षौहिणी सेना नष्ट झाली होती, अस्त्राच्या तेजाने जळून तिचे रूप ओळखता येत नव्हते.
7.202.39
ततो वीरौ महेष्वासौ विमुक्तौ केशवार्जुनौ ।
सहितौ प्रत्यदृश्येतां नभसीव तमोनुदौ।
ततो गण्डीवधनन्वा च केशवश्चाक्षतावुभौ ॥ ७.२०२.३९ ॥
मग ते दोन वीर, महाधनुर्धर केशव आणि अर्जुन, मुक्त होऊन एकत्र दिसले; आकाशात अंधार दूर करणाऱ्या दोघांसारखे. मग गांडीव धनुष्य धारण करणारे अर्जुन आणि केशव दोघेही अक्षत होते.
7.202.40
सपताकध्वजहयः सानुकर्षवरायुधः ।
प्रबभौ सरथो युक्तस्तावकानां भयङ्करः ॥ ७.२०२.४० ॥
पताका, ध्वज, घोडे, अनुकर्ष आणि श्रेष्ठ आयुधांसह रथ चमकला — तुमच्या सैन्यासाठी भयंकर रूपात.
7.202.41
ततः किलकिलाशब्दः शङ्खभेरीस्वनैः सह ।
पाण्डवानां प्रहृष्टानां क्षणेन समजायत ॥ ७.२०२.४१ ॥
मग, हर्षित पांडवांच्या शंख-भेरींच्या नादासह एका क्षणातच किलकिला शब्द उसळला.
7.202.42
हताविति तयोरासीत्सेनयोरुभयोर्मतिः ।
तरसाऽभ्यागतौ दृष्ट्वा सहितौ कैशवार्जुनौ ॥ ७.२०२.४२ ॥
"हे दोघे मारले गेले" असे दोन्ही सैन्यांचे मत झाले होते; पण वेगाने जवळ येणाऱ्या केशव आणि अर्जुनांना एकत्र पाहून (ते मत बदलले).
7.202.43
तावक्षतौ प्रमुदितौ दध्मतुर्वारिजोत्तमौ ।
दृष्ट्वा प्रमुदितान्पार्थांस्त्वदीया व्यथिताऽभवन् ॥ ७.२०२.४३ ॥
अक्षत आणि आनंदित झालेल्या त्या दोघांनी उत्तम शंख फुंकले. आनंदित पांडवांना पाहून तुमचे लोक व्यथित झाले.
7.202.44
विमुक्तौ च महात्मानौ दृष्ट्वा द्रौणिः सुदुःखितः ।
मुहूर्तं चिन्तयामास किन्त्वेतदिति मारिष ॥ ७.२०२.४४ ॥
मुक्त झालेल्या त्या दोन्ही महात्म्यांना पाहून द्रोणपुत्र अत्यंत दुःखी झाला. क्षणभर तो 'हे काय झाले' असा विचार करत राहिला, हे माननीया.
7.202.45
चिन्तयित्वा तु राजेन्द्र ध्यानशोकपरायणः ।
निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च विमनाश्चाभवत्ततः ॥ ७.२०२.४५ ॥
हे राजेंद्रा, विचार केल्यानंतर तो ध्यान आणि शोकात मग्न झाला; दीर्घ आणि उष्ण उसासे टाकत तो खिन्न झाला.
7.202.46
ततो द्रौणिर्धनुस्त्यक्त्वा रथात्प्रस्कन्द्य वेगितः ।
धिग्धिक्सर्वमिदं मिथ्येत्युक्त्वा सम्प्राद्रवद्रणात् ॥ ७.२०२.४६ ॥
मग द्रोणपुत्राने धनुष्य टाकून रथातून वेगाने उडी घेतली. 'धिक्कार असो, हे सर्व खोटे आहे!' असे म्हणून तो रणातून पळाला.
7.202.47
ततः स्निग्धाम्बुदाभासं वेदावासमकल्मषम् ।
वेदव्यासं सरस्वत्यावासं व्यासं ददर्श ह ॥ ७.२०२.४७ ॥
तेव्हा त्याने गुळगुळीत मेघासारख्या, वेदांचे निवासस्थान असलेल्या, निष्कलंक वेदव्यासांना पाहिले; ते सरस्वती-तीरी राहणारे होते.
7.202.48
तं द्रौणिरग्रतो दृष्ट्वा स्थितं कुरुकुलोद्वहम् ।
सन्नकण्ठोऽब्रवीद्वाक्यमभिवाद्य सुदीनवत् ॥ ७.२०२.४८ ॥
कुरुकुलाचा भार वाहणारे ते व्यास समोर उभे असलेले पाहून द्रोणपुत्राने नमस्कार केला, कंठ दाटून, अत्यंत दीनपणे तो बोलला.
7.202.49
भोभो माया यदृच्छा वा दैवं वा किमिदं भवेत् ।
अस्त्रं त्विदं कथं मिथ्या मम कश्च व्यतिक्रमः ॥ ७.२०२.४९ ॥
अरेरे! ही माया आहे की योगायोग, की दैव? माझे हे अस्त्र व्यर्थ कसे गेले? माझ्याकडून कोणती चूक झाली?
7.202.50
अधरोत्तरमेतद्वा लोकानां वा पराभवः ।
यदिमौ जीवतः कृष्णौ कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ७.२०२.५० ॥
हे उलटे घडले आहे की लोकांचा पराभव? हे दोन कृष्ण जिवंत असतील तर काळ खरोखर अनिवार्य आहे.
7.202.51
नासुरा न च गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
न सर्पा यक्षपतगा न मनुष्याः कथञ्चन ॥ ७.२०२.५१ ॥
असुर नाहीत, गंधर्व नाहीत, पिशाच नाहीत, राक्षस नाहीत, सर्प नाहीत, यक्ष-पक्षी नाहीत, मनुष्यही कोणत्याही प्रकारे नाहीत.
7.202.52
उत्सहन्तेऽन्यथा कर्तुमेतदस्त्रं मयेरितम् ।
तदिदं केवलं हत्वा शान्तमक्षौहिणीं ज्वलत् ॥ ७.२०२.५२ ॥
माझ्याकडून सोडलेल्या या अस्त्राला कोणीही बदलू शकत नाही; ते एका प्रज्वलित अक्षौहिणी सेनेचा वध करूनच शांत झाले आहे.
7.202.53
सर्वघानि मया मुक्तमस्त्रं परमदारुणम् ।
केनेमौ मर्त्यधर्माणौ नाधाक्षीत्केशवार्जुनौ ॥ ७.२०२.५३ ॥
माझ्याकडून सोडलेले हे सर्वसंहारक, अत्यंत भयंकर अस्त्र — मर्त्य स्वभावाचे हे केशव आणि अर्जुन कशामुळे भस्म झाले नाहीत?
7.202.54
एतत्प्रब्रूहि भगवन्मया पृष्टो यथातथम् ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन सर्वमेतन्महामुने ॥ ७.२०२.५४ ॥
हे भगवन्! मी विचारलेले हे सर्व यथार्थपणे सांगा. हे महामुने! हे सर्व तत्त्वतः ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
7.202.55
महान्तमेवमर्थं मां यं त्वं पृच्छसि विस्मयात् ।
तं प्रवक्ष्यामि ते सर्वं समाधाय मनः शृणु ॥ ७.२०२.५५ ॥
तू आश्चर्याने मला विचारत असलेला हा महान विषय मी तुला पूर्णपणे सांगेन; मन एकाग्र करून ऐक.
7.202.56
योऽसौ नारायणो नाम पूर्वेषामपि पूर्वजः ।
आदिदेवो जगन्नाथो लोककर्ता स्वयं प्रभुः ॥ ७.२०२.५६ ॥
जो नारायण नावाने ओळखला जातो, पूर्वजांचाही पूर्वज, आदिदेव, जगन्नाथ, लोककर्ता आणि स्वयंप्रभु आहे.
7.202.57
आद्यः सर्वस्य लोकस्य अनादिनिधनोऽच्युतः ।
व्याकुर्वते यस्य तत्त्वं श्रुतयो मुनयश्च ह ॥ ७.२०२.५७ ॥
तो सर्व लोकांचा आदि आहे, आदि-अंतहीन, अच्युत आहे; ज्याच्या तत्त्वाचे वर्णन श्रुती आणि मुनी करतात.
7.202.58
अतोऽजय्यः सर्वभूतैर्मनसाऽपि जगत्पतिः ।
तस्मादिमं जेतुकाम अज्ञानतमसा वृतः ॥ ७.२०२.५८ ॥
म्हणून जगत्पतीला सर्व प्राणी मनानेही जिंकू शकत नाहीत; अज्ञानाच्या अंधारात वेढलेला जो त्याला जिंकू इच्छितो—.
7.202.59
मा शुचः पुरुषव्याघ्र विद्वि तद्वदिहार्जुनम् ।
तस्य शक्तिरसौ पार्थास्तस्माच्छोकमिमं त्यज ॥ ७.२०२.५९ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, शोक करू नकोस. येथे अर्जुनालाही त्याच्यासारखाच जाण; तो पार्थ त्याचीच शक्ती आहे; म्हणून हा शोक सोडून दे.
7.202.60
विश्वेश्वरोऽयं लोकादिः परमात्मा ह्यधोक्षजः ।
सहस्रसंहितादंशादेकांशोऽयमजायत ॥ ७.२०२.६० ॥
हा विश्वेश्वर, लोकांचा आदि, परमात्मा, अधोक्षज आहे; सहस्र संहितांच्या अंशातून हा एक अंश जन्मला.
7.202.61
देवानां हितकामार्थं लोकानां चैव सत्तमः ।
अजायत च कार्यार्थं पुत्रो धर्मस्य विश्वकृत् ॥ ७.२०२.६१ ॥
देवांच्या आणि लोकांच्या हितासाठी व कामनेसाठी, सर्वोत्तम असा तो एका कार्यासाठी धर्माचा पुत्र म्हणून जन्मला; तो विश्वाचा निर्माता होता.
7.202.62
स तपस्तीव्रमातस्थे शिशिरं गिरिमास्थितः ।
ऊर्ध्वबाहुर्महातेजा ज्वलनादित्यसन्निभः ॥ ७.२०२.६२ ॥
तो थंड पर्वतावर राहून कठोर तपश्चर्या करू लागला; हात वर उचललेला, महातेजस्वी, पेटलेल्या अग्नी आणि सूर्यासारखा.
7.202.63
षष्टिं वर्षसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ।
अशोषयत्तदाऽऽत्मानं वायुभक्षोऽम्बुजेक्षणः ॥ ७.२०२.६३ ॥
साठ हजार वर्षे आणि तितकीच शंभर वर्षे तो वायू खाऊन आपले शरीर सुकवत राहिला; तो कमलनयन होता.
7.202.64
अथापरं तपस्तप्त्वा द्विस्ततोऽन्यत्पुनर्महत् ।
द्यावापृथिव्योर्विवरं तेजसा समपूरयत् ॥ ७.२०२.६४ ॥
मग आणखी एक तपश्चर्या करून, दोनदा, नंतर आणखी एक मोठी तपश्चर्या करून, त्याने आपल्या तेजाने द्यावापृथिवीमधील अंतर भरून टाकले.
7.202.65
स तेन तपसा तात ब्रह्मभूतो यदाऽभवत् ।
ततो विश्वेश्वरं योनिं विश्वस्य जगतः पतिम्।
ददर्श भृशदुर्धर्षं सर्वदेवैरभिष्टुतम् ॥ ७.२०२.६५ ॥
हे तात, त्या तपश्चर्येने तो ब्रह्मस्वरूप झाला तेव्हा त्याने विश्वेश्वराला, विश्वाच्या उत्पत्तीच्या ठिकाणाला, जगताच्या स्वामीला पाहिले—अत्यंत दुर्धर्ष, सर्व देवांनी स्तविलेला.
7.202.66
अणीयांसमणुभ्यश्च बृहद्भ्यश्च बृहत्तमम् ।
रुद्रमीशानवृषभं हरं शंभुं कपर्दिनम् ॥ ७.२०२.६६ ॥
अणूपेक्षाही सूक्ष्म आणि मोठ्यांपेक्षाही मोठा, रुद्र, ईशानांमधील वृषभ, हर, शंभू, जटाधारी यांना.
7.202.67
चेकितानं परां योनिं तिष्ठतो गच्छतश्च ह ।
दुर्वारणं सुदुर्धर्षं दुर्निरीक्ष्यं दुरासदम्।
अतिमन्युं महात्मानं सर्वभूतप्रचेतसम् ॥ ७.२०२.६७ ॥
ते चेकितान आहेत; परम योनी; उभे राहणाऱ्यांचा आणि चालणाऱ्यांचा आधार. ते दुर्निवार्य, अतिदुर्धर्ष, दुर्निरीक्ष्य आणि दुरासद आहेत; अतिमन्यू, महात्मा, सर्वभूतांचे प्रचेतस् आहेत.
7.202.68
दिव्यं चापमिषुधी चाददानं ।
हिरण्यवर्माणमनन्तवीर्यम्।
पिनाकिनं वज्रिणं दीप्तशूलं ।
परश्वथिं गदिनं चायतासिम् ॥ ७.२०२.६८ ॥
दिव्य धनुष्य आणि दोन भाते धारण करणारे, सुवर्णकवच धारण करणारे, अनंतवीर्य, पिनाकधारी, वज्रधारी, प्रज्वलित शूलधारी, परशु, गदा आणि लांब तलवार धारण करणारे.
7.202.69
वचोधिकैः सुष्टुतमिष्टवाग्भिः ॥ ७.२०२.६९ ॥
अत्युत्तम वचनांनी, प्रिय वाणींनी उत्तम प्रकारे स्तुत झालेले.
7.202.70
जलं दिशं खं क्षितिं चन्द्रसूर्यौ ।
हुताशवायुप्रतिमं सुरेशम्।
नालं द्रष्टुं यं जना भिन्नवृत्ता ।
ब्रह्मद्विषघ्नममृतस्य योनिम् ॥ ७.२०२.७० ॥
जल, दिशा, आकाश, पृथ्वी, चंद्र आणि सूर्य; अग्नी व वायूसारखे, देवांचे स्वामी. भिन्न वर्तनाचे लोक ज्यांना पाहू शकत नाहीत; ब्रह्मद्वेष्ट्यांचा नाश करणारे; अमृताचे योनी.
7.202.71
यं पश्यन्ति ब्राह्मणाः साधुवृत्ताः ।
क्षीणे पापे मनसा वीतशोकाः।
तन्निष्ठात्मा तपसा धर्ममीड्यं ।
तद्भक्त्या वै विश्वरूपं ददर्श ॥ ७.२०२.७१ ॥
सत्शील ब्राह्मण ज्यांना पाहतात; पाप क्षीण झाल्यावर, मनाने शोकरहित होऊन; तपाने त्यांच्यात निष्ठ आत्म्याने, पूजनीय धर्माला; त्यांच्या भक्तीनेच विश्वरूप पाहिले.
7.202.72
दृष्ट्वा चैनं वाड्मनोबुद्धिदेहैः ।
संहृष्टात्मा मुमुदे वासुदेवः ॥ ७.२०२.७२ ॥
त्यांना पाहून, वाणीने, मनाने, बुद्धीने, देहाने, हर्षित आत्मा असलेले वासुदेव आनंदित झाले.
7.202.73
अक्षमालापरिक्षिप्तं ज्योतिषां परमं निधिम् ।
रुद्रं नारायणो दृष्ट्वा ववन्दे विश्वसम्भवम् ॥ ७.२०२.७३ ॥
अक्षमाळांनी वेढलेल्या, प्रकाशांचा परम निधी, विश्वाचे उगमस्थान अशा रुद्राला पाहून नारायणाने वंदन केले.
7.202.74
वरदं पृथुचार्वङ्ग्या पार्वत्या सहितं प्रभुम् ।
क्रीडमानं महात्मानं भूतसङ्घगणैर्वृतम् ॥ ७.२०२.७४ ॥
वरदाता, विशाल सुंदर अंगांची पार्वती यांच्यासह, क्रीडा करणारा, भूतगणांनी व गणांनी वेढलेला महात्मा प्रभू [त्याने पाहिला].
7.202.75
अजमीशानमव्यक्तं कारणात्मानमच्युतम् ।
अभिवाद्याथ रुद्राय सद्योऽन्धकनिपातिने।
पद्माक्षस्तं विरुपाक्षमभितुष्टाव भक्तिमान् ॥ ७.२०२.७५ ॥
अज, ईशान, अव्यक्त, कारणच ज्याचा आत्मा आहे, अच्युत, अंधकाचा वध करणाऱ्या रुद्राला तत्काळ नमस्कार करून, भक्तिमान पद्माक्षाने त्या विरूपाक्षाची अत्यंत स्तुती केली.
7.202.76
न्नरान्सुपर्णानथ गन्धर्वयक्षान्। ॥ ७.२०२.७६ ॥
मानव, सुपर्ण (गरुड) आणि मग गंधर्व व यक्ष [...].
7.202.77
पृथग्विधान्भूतसङ्घांश्च विश्वां… ।
स्त्वत्सम्भूतान्विद्म सर्वांस्तथैव ॥ ७.२०२.७७ ॥
विविध प्रकारचे भूतसमूह आणि सर्व विश्व… तुझ्यापासून उत्पन्न झालेले, आम्ही सर्वांना तसेच जाणतो.
7.202.78
ऐन्द्रं याम्यं वारुणं वैत्तपाल्यं ।
पैत्रं त्वाष्ट्रं कर्म सौम्यं च तुभ्यम् ॥ ७.२०२.७८ ॥
इंद्राचे, यमाचे, वरुणाचे, वैत्तपाल्य (कुबेराचे), पितरांचे, त्वष्ट्याचे कर्म आणि सौम्य कर्मही तुझेच आहे.
7.202.79
रूपं ज्योतिः शब्द आकाशवायुः ।
स्पर्शः स्वाद्यं सलिलं गन्ध उर्वी।
कालो ब्रह्मा ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ।
त्वत्सम्भूताः स्थास्नु चरिष्णु चेदम् ॥ ७.२०२.७९ ॥
रूप, ज्योती, शब्द, आकाश व वायू, स्पर्श, स्वाद, जल, गंध व पृथ्वी, काळ, ब्रह्मदेव, ब्रह्म आणि ब्राह्मण — हे सर्व आणि स्थिर व चल असे हे विश्व तुमच्यापासून उत्पन्न झाले आहे.
7.202.80
अद्भ्यः स्तोका यान्ति यथा पृथक्त्वं ।
ताथिश्चैक्यं संक्षये यान्ति भूयः।
एवं विद्वान्प्रभवं चाप्ययं च ।
त्वसम्भूतं तव सायुज्यमेति ॥ ७.२०२.८० ॥
पाण्याचे थेंब वेगळे होऊन पुन्हा पाण्याशी एकरूप होतात, प्रलयात पुन्हा एकत्व पावतात; तसेच ज्ञानी उत्पत्ती व लय जाणून तुमच्यापासून उत्पन्न झालेले तुमचे सायुज्य प्राप्त करतो.
7.202.81
त्वत्सम्भूतास्ते च तेभ्यः परस्त्वम् ॥ ७.२०२.८१ ॥
तेही तुमच्यापासून उत्पन्न झाले आहेत; त्यांच्यापेक्षा तुम्ही श्रेष्ठ आहात.
7.202.82
भूतं भव्यं भविता चाप्रधृष्यं ।
त्वत्सम्भूता भुवनानीह विश्वा।
भक्तं च मां भजमानं भजस्व ।
प्रीत्या मां वै लोकपितामहेश ॥ ७.२०२.८२ ॥
भूत, भव्य आणि जे होईल ते अजिंक्य आहे; येथील सर्व लोक तुमच्यापासून उत्पन्न झाले आहेत. भक्ताला आणि तुमची भक्ती करणाऱ्या मला प्रेमाने स्वीकारा — हे लोकपितामह, हे ईशा!
7.202.83
नभिष्टुतः प्रविकार्षीश्च मायाम् ॥ ७.२०२.८३ ॥
स्तुती केल्यावरही तुम्ही माया प्रकट करू नका.
7.202.84
तस्मै वरानचिन्त्यात्मा देवदेवः पिनाकधृत् ।
विष्णवे देवमुख्याय प्रायच्छदृषिसंस्तुतः ॥ ७.२०२.८४ ॥
अचिंत्य आत्मा असलेले, देवांचे देव, पिनाक धनुष्य धारण करणारे शिव ऋषींनी स्तुती केल्यावर देवांमध्ये प्रमुख अशा विष्णूला वर दिले.
7.202.85
मत्प्रसादान्मनुष्येषु देवगन्धर्वयोनिषु ।
अप्रमेयबलात्मा त्वं नारायण भविष्यसि ॥ ७.२०२.८५ ॥
माझ्या प्रसादाने तू मनुष्यांमध्ये आणि देव-गंधर्व योनींमध्ये अप्रमेय बल व स्वरूप असलेला नारायण होशील.
7.202.86
न च त्वां प्रसहिष्यन्ति देवासुरमहोरगाः ।
न पिशाचा न गन्धर्वा न यक्षा न च राक्षसाः ॥ ७.२०२.८६ ॥
देव, असुर आणि महोरग तुला जिंकू शकणार नाहीत; पिशाच, गंधर्व, यक्ष वा राक्षसही नाही.
7.202.87
न सुपर्णास्तथा नागा न च विश्वे वियोनिजाः ।
न कश्चित्त्वां च देवोऽपि समरेषु विजेष्यति ॥ ७.२०२.८७ ॥
सुपर्ण, नाग, विश्वदेव, अयोनिज — कोणीही तुला जिंकणार नाही; कोणताही देवसुद्धा युद्धात तुला जिंकणार नाही.
7.202.88
न शस्त्रेण न वज्रेण नाग्निना न च वारिणा ।
न चार्द्रेण न शुष्केण त्रसेन स्थावरेण च ॥ ७.२०२.८८ ॥
शस्त्राने नाही, वज्राने नाही, अग्नीने नाही, पाण्याने नाही; ओल्या वा कोरड्या वस्तूने नाही, चर वा स्थावरानेही नाही.
7.202.89
न हस्तेन न पादेन न काष्ठेन न लोष्टुना ।
कश्चित्तव रुजां कर्ता मत्प्रसादात्कथञ्चन।
अपि वै समरं गत्वा भविष्यसि ममाधिकः ॥ ७.२०२.८९ ॥
हाताने नाही, पायाने नाही, लाकडाने नाही, ढेकळाने नाही; माझ्या प्रसादाने कोणीही तुला कोणत्याही प्रकारे वेदना देऊ शकणार नाही. युद्धात गेलास तरी तू माझ्यापेक्षा अधिक होशील.
7.202.90
एवमादीन्वराँल्लब्ध्वा प्रसादादथ शूलिनः ।
स एष देवश्चरति मायया मोहयञ्जगत् ॥ ७.२०२.९० ॥
अशा वरांना शूलधाऱ्याच्या प्रसादाने मिळवून तो देव मायेने जगाला मोहित करत संचार करतो.
7.202.91
तस्यैव तपसा जातो नरो नाम महामुनिः ।
तुल्यमेतेन देवेन तं जानीह्यर्जुनं सदा ॥ ७.२०२.९१ ॥
त्याच्याच तपाने नर नावाचा महामुनी जन्मला. या देवाच्या बरोबरीचा त्याला सदैव अर्जुन म्हणून जाण.
7.202.92
तावेतौ पूर्वदेवानां परमोपचितादृषी ।
लोकयात्राविधानार्थं दानवानां वधाय च।
धर्मसंस्थापनार्थाय सञ्जायेते युगेयुगे ॥ ७.२०२.९२ ॥
हे दोघे पूर्वदेवांमधील अत्यंत श्रेष्ठ ऋषी आहेत. लोकयात्रेच्या व्यवस्थेसाठी, दानवांच्या वधासाठी आणि धर्मस्थापनेसाठी ते युगोयुगी जन्म घेतात.
7.202.93
तथैव कर्मणा कृत्स्नं महतस्तपरसोऽपि च ।
तेजो वाग्भिश्च विद्वंस्त्वं जातो रुद्रान्महामते ॥ ७.२०२.९३ ॥
त्याचप्रमाणे कर्माने, महान तपाच्या तेजाने आणि वाणीनेही तू पूर्णपणे रुद्रापासून जन्मलास, हे विद्वाना, हे महामते.
7.202.94
स भवान्देववत्प्राज्ञो ज्ञात्वा भवमयं जगत् ।
अवाकर्षस्त्वमात्मानं नियमैस्तत्प्रियेप्सया ॥ ७.२०२.९४ ॥
तू देवासारखा प्राज्ञ आहेस. जग भवमय आहे हे जाणून, त्याची प्रसन्नता इच्छून नियमांनी तू स्वतःला आवरलेस.
7.202.95
शुभ्रमत्र हविः कृत्वा महापुरुषविग्रहम् ।
ईजिवांस्त्वं जपैर्होमैरुपहारैश्च मानद ॥ ७.२०२.९५ ॥
येथे शुद्ध हविर्द्रव्य अर्पण करून, महापुरुषाच्या रूपाचे जप, होम आणि उपहारांनी तू यजन केलेस, हे मानदा.
7.202.96
स तथा पूज्यमानस्ते पूर्वदेवोऽप्यतूतुषत् ।
पुष्कलांश्च वरान्प्रादात्तव विद्वन्हृदि स्थितान् ॥ ७.२०२.९६ ॥
तुझ्याकडून अशी पूजा होताच तो पूर्वदेवही संतुष्ट झाला. हे विद्वाना, तुझ्या हृदयात होते ते विपुल वर त्याने तुला दिले.
7.202.97
जन्मकर्मतपोयोगास्तयोस्तव च पुष्कलाः ।
ताभ्यां लिङ्गेऽर्चितो देवस्त्वयाऽर्चायां युगेयुगे।
देवदेवस्त्वचिन्त्यात्मा अजेयो विष्णुसम्भवः ॥ ७.२०२.९७ ॥
त्या दोघांचे जन्म, कर्म, तप आणि योग तुझ्यात विपुल आहेत. युगानुयुगे तू लिंगात आणि मूर्तीत त्या देवाची पूजा केली आहेस; तो देवांचा देव, अचिन्त्यात्मा, अजेय, विष्णूपासून उत्पन्न झालेला आहे.
7.202.98
सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिङ्गे योऽर्चयति प्रभुम् ।
आत्मयोगाश्च तस्मिन्वै शास्त्रयोगाश्च शाश्वताः ॥ ७.२०२.९८ ॥
सर्वरूप भवाला जाणून जो लिंगात प्रभूची पूजा करतो, त्याच्यात आत्मयोग आणि शास्त्रयोग शाश्वत असतात.
7.202.99
एवं देवा यजन्तो हि सिद्धाश्च परमर्षयः ।
प्रार्थयन्ते परं लोके स्थाणुमेव च शाश्वतम् ॥ ७.२०२.९९ ॥
अशाप्रकारे देव, सिद्ध आणि परम ऋषी यजन करत जगात परम, शाश्वत स्थाणूचीच प्रार्थना करतात.
7.202.100
स एष रुद्रभक्तश्च केशवो रुद्रसम्भवः ।
कृष्ण एव हि यष्टव्यो यज्ञैश्चैव सनातनः ॥ ७.२०२.१०० ॥
तोच हा रुद्रभक्त केशव, रुद्रापासून उत्पन्न झालेला कृष्ण. यज्ञांनी पूजनीय, तोच सनातन आहे.
7.202.101
सर्वभूतभवं ज्ञात्वा लिङ्गमर्चति यः प्रभोः ।
तस्मिन्नभ्यधिकां प्रीतिं करोति वृषभध्वजः ॥ ७.२०२.१०१ ॥
सर्व भूतांचा उगम जाणून जो प्रभूच्या लिंगाची पूजा करतो, त्याच्यावर वृषभध्वज अधिक प्रेम करतो.
7.202.102
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्रोणपुत्रो महारथः ।
नमश्चकार रुद्राय बहुमेने च केशवम् ॥ ७.२०२.१०२ ॥
त्याचे ते वचन ऐकून द्रोणपुत्र महारथी रुद्राला नमस्कार करता झाला आणि केशवाचा फार सन्मान केला.
7.202.103
हष्टरोमा च वश्यात्मा सोऽभिवाद्य महर्षये ।
वरूथिनीमभिप्रेक्ष्य ह्यवहारमकारयत् ॥ ७.२०२.१०३ ॥
रोमांचित आणि आत्मसंयमी असलेल्या त्याने महर्षीला अभिवादन केले आणि सेनेकडे पाहून खरोखरच (युद्धाची) विश्रांती (अवहार) करवली.
7.202.104
ततः प्रत्यवहारोऽभूत्पाण्डवानां विशाम्पते ।
कौरवाणां च दीनानां द्रोणे युधि निपातिते ॥ ७.२०२.१०४ ॥
नंतर, हे राजा, युद्धात द्रोण पडल्यानंतर पांडवांकडून आणि दुःखी कौरवांकडून युद्धातून माघार घेतली गेली.
7.202.105
युद्धं कृत्वा दिनान्पञ्च द्रोणो हत्वा वरूथिनीम् ।
ब्रह्मलोकं गतो राजन्ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ ७.२०२.१०५ ॥
हे राजा, पाच दिवस युद्ध करून सेनेचा संहार करून, वेदपारंगत ब्राह्मण द्रोण ब्रह्मलोकाला गेले.