महाभारत · अध्याय 7.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.29.1
तथा क्रुद्धः किमकरोद्भगदत्तस्य पाण्डवः ।
प्राग्ज्योतिषो वा पार्थस्य तन्मे शंस यथातथम् ॥ ७.२९.१ ॥
असा क्रुद्ध होऊन पाण्डवाने भगदत्ताशी काय केले? किंवा प्राग्ज्योतिषाच्या बाबतीत पार्थाने काय केले? ते मला यथार्थ सांग.
7.29.2
प्राग्ज्योतिषेण संसक्तावुभौ दाशार्हपाण्डवौ ।
मृत्युदंष्ट्रान्तिकं प्राप्तौ सर्वभूतानि मेनिरे ॥ ७.२९.२ ॥
प्राग्ज्योतिषाशी झुंजणारे दाशार्ह आणि पाण्डव हे दोघेही मृत्यूच्या दाढांजवळ पोहोचले आहेत असे सर्व प्राण्यांना वाटले.
7.29.3
तथा तु शरवर्षाणि पातयत्यनिशं प्रभो ।
गजस्कन्धान्महाराज कृष्णयोः स्यन्दनस्थयोः ॥ ७.२९.३ ॥
अशा प्रकारे तो सतत बाणांचा वर्षाव करत होता, हे प्रभो. हे महाराज, हत्तीच्या पाठीवरून, रथात उभ्या असलेल्या दोन कृष्णांवर.
7.29.4
अथ कार्ष्णायसैर्बाणैः पूर्णकार्मुकनिःसृतैः ।
अविध्यद्देवकीपुत्रं हेमपुङ्खैः शिलाशितैः ॥ ७.२९.४ ॥
मग त्याने लोखंडी, पूर्ण ओढलेल्या धनुष्यातून सुटलेल्या, सोन्याच्या पिसांच्या, दगडावर धार लावलेल्या बाणांनी देवकीपुत्राला विद्ध केले.
7.29.5
अग्निस्पर्शसमास्तीक्ष्णा भगदत्तेन चोदिताः ।
निर्भिद्य देवकीपुत्रं क्षितिं जग्मुः सुवाससः ॥ ७.२९.५ ॥
भगदत्ताने प्रेरलेले, अग्नीच्या स्पर्शासारखे तीक्ष्ण बाण देवकीपुत्राला भेदून सुंदर पिसांसह भूमीत गेले.
7.29.6
तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा परिवारं निहत्य च ।
लालयन्निव राजानं भगदत्तमयोधयत् ॥ ७.२९.६ ॥
त्याचे धनुष्य तोडून आणि त्याचा परिवार मारून पार्थाने राजा भगदत्ताशी जणू लाड करत लढा दिला.
7.29.7
सोऽर्करश्मिनिभांस्तीक्ष्णांस्तोमरान्वै चतुर्दश ।
अप्रेषयत्सव्यसाची द्विधैकैकमथाच्छिनत् ॥ ७.२९.७ ॥
सूर्यकिरणांसारखे चौदा तीक्ष्ण तोमर सव्यसाचीने सोडले आणि प्रत्येकाचे दोन तुकडे केले.
7.29.8
ततो नागस्य तद्वर्म व्यधमत्पाकशासनिः ।
शरजालेन महता तद्व्यशीर्यत भूतले ॥ ७.२९.८ ॥
मग पाकशासनीने मोठ्या बाणजालाने त्या हत्तीचे कवच फोडले; ते जमिनीवर विखुरले.
7.29.9
शीर्णवर्मा स तु गजः शरैः सुभृशमर्दितः ।
बभौ धारानिपाताक्तो व्यभ्रः पर्वतराडिव ॥ ७.२९.९ ॥
कवच तुटलेला तो हत्ती बाणांनी अत्यंत पीडित होऊन, धारांच्या वर्षावात भिजलेल्या ढगरहित पर्वतराजासारखा शोभला.
7.29.10
ततः प्राग्ज्योतिषः शक्तिं हेमदण्डामयस्मयीम् ।
व्यसृजद्वासुदेवाय द्विधा तामर्जुनोऽच्छिनत् ॥ ७.२९.१० ॥
मग प्राग्ज्योतिषाच्या राजाने सोन्याच्या दांड्याची लोखंडी शक्ती वासुदेवावर फेकली; अर्जुनाने ती दोन तुकडे केली.
7.29.11
ततश्छत्रं ध्वजं चैव च्छित्त्वा राज्ञोऽर्जुनः शरैः ।
विव्याध दशभिस्तूर्णमुत्स्मयन्पर्वतेश्वरम् ॥ ७.२९.११ ॥
मग अर्जुनाने राजाचे छत्र आणि ध्वज बाणांनी तोडले आणि हसत हसत तत्काळ दहा बाणांनी त्या पर्वतेश्वराला भेदले.
7.29.12
सोऽतिविद्धोऽर्जुनशरैः सुपुङ्खैः कङ्कपत्रिभिः ।
भगदत्तस्ततः क्रुद्धः पाण्डवस्य जनाधिपः ॥ ७.२९.१२ ॥
अर्जुनाच्या सुंदर पिसांच्या, कंकपत्री बाणांनी अत्यंत विद्ध झालेला तो जनाधिप भगदत्त तेव्हा पांडवावर क्रुद्ध झाला.
7.29.13
व्यसृजत्तोमरान्मूर्ध्नि श्वेताश्वस्योन्नाद च ।
तैरर्जुनस्य समरे किरीटं परिवर्तितम् ॥ ७.२९.१३ ॥
श्वेत अश्वांच्या अर्जुनाच्या मस्तकावर गर्जना करत त्याने तोमर फेकले. त्यामुळे युद्धात अर्जुनाचा किरीट फिरला.
7.29.14
परिवृत्तं किरीटं तद्यमयन्नेव पाण्डवः ।
सुदृष्टः क्रियतां लोक इति राजानमब्रवीत् ॥ ७.२९.१४ ॥
त्या वळलेल्या किरीटाला सावरत पांडव राजाला म्हणाला, "जगाने ते नीट पाहावे असे करा."
7.29.15
एवमुक्तस्तु सङ्क्रुद्धः शरवर्षेण पाण्डवम् ।
अभ्यवर्षत्स गोविन्दं धनुरादाय भास्वरम् ॥ ७.२९.१५ ॥
असे म्हटल्यावर तो अत्यंत संतप्त होऊन पांडवावर बाणांचा वर्षाव करू लागला; तेजस्वी धनुष्य घेऊन गोविंदावरही वर्षाव केला.
7.29.16
तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा तूणीरान्सन्निकृत्य च ।
त्वरमाणो द्विसप्तत्या सर्वमर्मस्वताडयत् ॥ ७.२९.१६ ॥
त्याचे धनुष्य तोडून आणि भाते छिन्न करून, पृथापुत्र अर्जुनाने त्वरेने बहात्तर बाणांनी त्याच्या सर्व मर्मस्थानांवर प्रहार केला.
7.29.17
विद्धस्ततोऽतिव्यथितो वैष्णवास्त्रमुदीरयन् ।
अभिमन्त्र्याङ्कुशं क्रुद्धो व्यसृजत्पाण्डवोरसि ॥ ७.२९.१७ ॥
मग जखमी आणि अत्यंत वेदनाग्रस्त होऊन, वैष्णवास्त्राचे उच्चारण करीत, क्रुद्ध होऊन त्याने अंकुश अभिमंत्रित करून पांडवाच्या छातीवर सोडला.
7.29.18
विसृष्टं भगदत्तेन तदस्त्रं सर्वघाति वै ।
उरसा प्रतिजग्राह पार्थं सञ्छाद्य केशवः ॥ ७.२९.१८ ॥
भगदत्ताने सोडलेले ते सर्वसंहारक अस्त्र केशवाने आपल्या छातीने झेलले, पार्थाला झाकून.
7.29.19
वैजयन्त्यभवन्माला तदस्त्रं केशवोरसि ।
पद्मकोशविचित्रा सा सर्वर्तुकुसुमोत्करा ॥ ७.२९.१९ ॥
ते अस्त्र केशवाच्या छातीवर वैजयंती माला बनले; कमळकळीप्रमाणे विचित्र, सर्व ऋतूंच्या फुलांनी भरलेली.
7.29.20
ज्वलनार्केन्दुवर्णाभा पावकोज्ज्वलपल्लवा ।
तया पद्मपलाशिन्या वातकम्पितपत्रया ॥ ७.२९.२० ॥
अग्नी, सूर्य व चंद्र यांच्या वर्णाची प्रभा असलेली, अग्नीसारखे तेजस्वी कोंब असलेली, कमळाच्या पाकळ्या व वाऱ्याने हलणारी पाने असलेली ती माला.
7.29.21
शुशुभेऽभ्यधिकं शौरिरतसीपुष्पसन्निभः ।
ततोऽर्जुनः क्लान्तमनाः केशवं प्रत्यभाषत ॥ ७.२९.२१ ॥
अतसीच्या फुलासारखा तो शौरी अधिकच शोभला. मग थकलेल्या मनाच्या अर्जुनाने केशवाला उत्तर दिले.
7.29.22
अयुध्यमानस्तुरगान्संयन्तास्मि जनार्दन ।
इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्ष प्रतिज्ञां स्वां न रक्षसि ॥ ७.२९.२२ ॥
"हे जनार्दना, मी युद्ध न करता केवळ घोड्यांचा सारथी होईन" असे म्हणून, हे पुंडरीकाक्षा, तू स्वतःची प्रतिज्ञा पाळत नाहीस.
7.29.23
यद्यहं व्यसनी वा स्यामशक्तो वा निवारणे ।
ततस्त्वयैवं कार्यं स्यान्न तु कार्यं मयि स्थिते ॥ ७.२९.२३ ॥
मी संकटात असलो किंवा रोखण्यास असमर्थ असलो, तर तेव्हा तुझ्याकडून असे व्हावे; पण मी उभा असताना तुझे कर्तव्य ते नाही.
7.29.24
सबाणः सधनुश्चाहं ससुहासुरमानुषान् ।
शक्तो लोकानिमाञ्जेतुं तच्चापि विदितं तव ॥ ७.२९.२४ ॥
बाण आणि धनुष्यासह मी देव, असुर व मानव यांसह या लोकांना जिंकण्यास समर्थ आहे; हे तुलाही ठाऊक आहे.
7.29.25
ततोऽर्जुनं वासुदेवः प्रत्युवाचार्यवद्वचः ।
शृणु गुह्यमिदं पार्थ पुरावृत्तं यथाऽनघ ॥ ७.२९.२५ ॥
तेव्हा वासुदेव अर्जुनाला श्रेष्ठ शब्दांत म्हणाले: हे पार्था, हे निष्पाप, हा प्राचीन गुह्य वृत्तांत ऐक.
7.29.26
येयं भूतधरा देवी सर्वभूतधरा धरा ।
सकामा लोककर्तारं नारायणमुपस्थिता ॥ ७.२९.२६ ॥
भूतांना धारण करणारी ही देवी, सर्व भूतांची धारक धरा, इच्छेने लोककर्ता नारायणाजवळ आली.
7.29.27
स सङ्गत्य तया सार्धं प्रीतस्तस्या वरं ददौ ।
सा वव्रे विष्णुसदृशं पुत्रमस्त्रं च वैष्णवम् ॥ ७.२९.२७ ॥
तिच्याशी संगम करून प्रसन्न होऊन त्यांनी तिला वर दिला. तिने विष्णुसदृश पुत्र आणि वैष्णव अस्त्र मागितले.
7.29.28
बभूव च सुतस्तस्या नरको नाम विश्रुतः ।
अस्त्रं च वैष्णवं तस्मै ददौ नारायणः स्वयम् ॥ ७.२९.२८ ॥
तिला नरक नावाचा प्रसिद्ध पुत्र झाला. नारायणांनी स्वतः त्याला वैष्णव अस्त्र दिले.
7.29.29
तदेवं नरकस्यासीदस्त्रं सर्वाहितान्तकम् ।
तस्मात्प्राग्ज्योतिषं प्राप्तं सर्वशस्त्रविघातनम् ॥ ७.२९.२९ ॥
अशा प्रकारे नरकाजवळ सर्व शत्रूंचा नाश करणारे अस्त्र होते. म्हणूनच ते सर्व शस्त्रांना निष्फळ करणाऱ्या प्राग्ज्योतिषाला पोहोचले.
7.29.30
नास्यावध्योऽस्ति लोकेऽस्मिन्मदन्यः कश्चिदर्जुन ।
तस्मान्मया कृतं ह्येतन्मा भूत्ते बुद्धिरन्यथा ॥ ७.२९.३० ॥
या जगात माझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणालाही त्याचा वध करता येत नाही, अर्जुना. म्हणून हे मीच केले आहे; तुझी बुद्धी वेगळी होऊ नये.
7.29.31
अनुनीय तु दाशार्हः पाण्डवं त्वरितोऽब्रवीत् ।
जहि प्राग्ज्योतिषं क्षिप्रं वाक्यशेषं च मे शृणु ॥ ७.२९.३१ ॥
दाशार्हाने पाण्डुपुत्राला विनवून त्वरेने म्हटले, "प्राग्ज्योतिषाला लवकर ठार कर; माझे उर्वरित बोल ऐक."
7.29.32
चतुर्मूर्तिरहं शश्वल्लोकत्राणार्थमुद्यतः ।
आत्मानं प्रविभज्येह लोकानां हितमादधे ॥ ७.२९.३२ ॥
लोकरक्षणासाठी मी सदैव तत्पर असतो. स्वतःला चार मूर्तींमध्ये विभागून येथे मी लोकांच्या हिताची जबाबदारी घेतली आहे.
7.29.33
एका मूर्तिस्तपश्चर्यां कुरुते मे भुवि स्थिता ।
अपरा पश्यति जगत्कुर्वाणं साध्वसाधुनी ॥ ७.२९.३३ ॥
एक मूर्ती पृथ्वीवर स्थित राहून माझी तपश्चर्या करते; दुसरी चांगले-वाईट करणाऱ्या जगाला पाहते.
7.29.34
अपरा कुरुते कर्म मानुषं लोकमाश्रिता ।
शेते चतुर्थीं त्वपरा निद्रां वर्षसहस्रिकीम् ॥ ७.२९.३४ ॥
दुसरी मानवी लोकात राहून कर्म करते; चौथी हजार वर्षांच्या निद्रेत निजते.
7.29.35
याऽसौ वर्षसहस्रान्ते मूर्तिरुत्तिष्ठते मम ।
वरार्हेभ्यो वराञ्श्रेष्ठांस्तस्मिन्काले ददाति सा ॥ ७.२९.३५ ॥
हजार वर्षांच्या शेवटी माझी जी मूर्ती उठते, ती त्या काळी वरास पात्र असलेल्यांना श्रेष्ठ वर देते.
7.29.36
तं तु कालमनुप्राप्तं विदित्वा पृथिवी तदा ।
अयाचत वरं यन्मां नरकार्थाय तच्छृणु ॥ ७.२९.३६ ॥
तो काळ आला असे जाणून पृथ्वीने तेव्हा माझ्याकडे एक वर मागितला; नरकासाठी तिने जे मागितले ते ऐक.
7.29.37
देवानां दानवानां च अवध्यस्तनयोऽस्तु मे ।
उपेतो वैष्णवास्त्रेण तन्मे त्वं दातुमर्हसि ॥ ७.२९.३७ ॥
देव आणि दानवांकडूनही माझा पुत्र अवध्य असावा, आणि तो वैष्णव अस्त्राने युक्त असावा — हा वर मला देणे तुला योग्य आहे.
7.29.38
एवं वरमहं श्रुत्वा जगत्यास्तनये तदा ।
अमोघमस्त्रं प्रायच्छं वैष्णवं परमं पुरा ॥ ७.२९.३८ ॥
पृथ्वीच्या त्या पुत्राविषयी असा वर ऐकून तेव्हा मी अमोघ, परम वैष्णव अस्त्र दिले.
7.29.39
अवोचं चैतदस्त्रं वै ह्यमोघं भवतु क्षमे ।
नरकस्याभिरक्षार्थं नैनं कश्चिद्वधिष्यति ॥ ७.२९.३९ ॥
'हे क्षमे, हे अस्त्र अमोघ असो. नरकाच्या रक्षणासाठी कोणीही याला मारणार नाही' असे मी म्हणालो.
7.29.40
अनेनास्त्रेण ते गुप्तः सुतः परबलार्दनः ।
भविष्यति दुराधर्षः सर्वलोकेषु सर्वदा ॥ ७.२९.४० ॥
या अस्त्राने संरक्षित झालेला तुझा पुत्र शत्रुसैन्याचा नाश करणारा होईल आणि सर्व लोकांमध्ये सदैव अजेय राहील.
7.29.41
तथेत्युक्त्वा गता देवी कृतकामा मनस्विनी ।
स चाप्यासीद्दुराधर्षो नरकः शत्रुतापनः ॥ ७.२९.४१ ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून कृतकाम झालेली ती मनस्विनी देवी निघून गेली; आणि नरकही शत्रूंना तापवणारा, अजेय झाला.
7.29.42
तस्मात्प्राग्ज्योतिषं प्राप्तं तदस्त्रं पार्थ मामकम् ।
नास्यावध्योऽस्ति लोकेषु सेन्द्ररुद्रेषु मारिष ॥ ७.२९.४२ ॥
म्हणून, हे पृथापुत्रा, माझे ते अस्त्र प्राग्ज्योतिषाला पोहोचले; त्यामुळे इंद्र व रुद्रांसह सर्व लोकांत कोणीही याला मारू शकत नाही, हे मारिष.
7.29.43
तन्मया त्वत्कृते चैतदन्यथैवोपनिर्मितम् ।
वियुक्तं परमास्त्रेण जहि पार्थ महासुरम् ॥ ७.२९.४३ ॥
तुझ्यासाठी मी हे वेगळ्याच प्रकारे योजले होते. हे पार्था, परम अस्त्राने मुक्त होऊन त्या महासुराला ठार कर.
7.29.44
अवध्योऽयं महास्त्रेण भगदत्तः सुरासुरैः ।
वैरिणं जहि दुर्धर्षं भगदत्तं सुरद्विषम्।
यथाऽहं जघ्निवान्पूर्वं हितार्थं नरकं तथा ॥ ७.२९.४४ ॥
हा भगदत्त महास्त्राने आणि सुर-असुरांनीही अवध्य आहे. शत्रू, दुर्धर्ष, देवद्वेषी भगदत्ताला ठार कर, जसा मी पूर्वी जगाच्या हितासाठी नरकाला ठार केला होता.
7.29.45
एवमुक्तस्तदा पार्थः केशवेन महात्मना ।
भगदत्तं शितैर्बाणैः सहसा समवाकिरत् ॥ ७.२९.४५ ॥
महात्मा केशवाने असे सांगितल्यावर पार्थाने त्वरित तीक्ष्ण बाणांनी भगदत्ताला झाकून टाकले.
7.29.46
ततः पार्थो महाबाहुरसम्भ्रान्तो महामनाः ।
कुम्भयोरन्तरे नागं नाराचेन समार्पयत् ॥ ७.२९.४६ ॥
तेव्हा महाबाहू, अविचल, महामना पार्थाने हत्तीच्या दोन्ही कुंभस्थळांच्या मध्ये नाराच बाणाने त्याला विद्ध केले.
7.29.47
स समासाद्य तं नागं बाणो वज्र इवाचलम् ।
अभ्यगात्सह पुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगः ॥ ७.२९.४७ ॥
तो बाण त्या हत्तीपर्यंत पोहोचून, वज्र पर्वतात घुसावे तसा, सर्प वारुळात शिरावा तसा, आपल्या पुंखासह आत घुसला.
7.29.48
स करी भगदत्तेन प्रेर्यमाणो मुहुर्मुहुः ।
न करोति वचस्तस्य दरिद्रस्येव योषिता ॥ ७.२९.४८ ॥
भगदत्ताने वारंवार प्रेरणा दिली तरीही तो हत्ती त्याचे ऐकत नाही, जसे दरिद्री पुरुषाची पत्नी त्याचे ऐकत नाही.
7.29.49
स तु विष्टभ्य गात्राणि दन्ताभ्यामवनिं ययौ ।
नदन्नार्तस्वनं प्राणानुत्ससर्ज महाद्विपः ॥ ७.२९.४९ ॥
तो महान् गजराज शरीर सावरून दातांवर पृथ्वीवर कोसळला; वेदनेचा आक्रोश करीत त्याने प्राण सोडले.
7.29.50
ततो गाण्डीवधन्वानमभ्यभाषत केशवः ।
अयं महत्तरः पार्थ पलितेन समावृतः ॥ ७.२९.५० ॥
मग केशव गाण्डीवधारी अर्जुनाला म्हणाला, "पार्था, हा पांढऱ्या केसांनी व्यापलेला महावृद्ध आहे."
7.29.51
वलीसञ्छन्ननयनः शूरः परमद्रुर्जयः ।
अक्ष्णोरुन्मीलनार्थाय बद्धपट्टो ह्यसौ नृपः ॥ ७.२९.५१ ॥
सुरकुत्यांनी झाकलेल्या डोळ्यांचा हा शूर, अत्यंत जिंकण्यास कठीण; डोळे उघडण्यासाठी त्या राजाने पट्टी बांधली आहे.
7.29.52
देववाक्यात्प्रचिच्छेद शरेण भृशमर्जुनः ।
छिन्नमात्रेंऽशुके तस्मिन्रुद्धनेत्रो बभूव सः ॥ ७.२९.५२ ॥
देववचनानुसार अर्जुनाने बाणाने ती पट्टी जोरदार तोडली; पट्टी तुटताच त्याचे डोळे बंद झाले.
7.29.53
तमोमयं जगन्मेने भगदत्तः प्रतापवान् ।
ततश्चन्द्रार्धबिम्बेन बाणेन नतपर्वणा ॥ ७.२९.५३ ॥
प्रतापी भगदत्ताने जग अंधकारमय मानले; तेव्हा अर्जुनाने अर्धचंद्राकृती पात्याचा व वाकलेल्या पेराचा बाण —
7.29.54
बिभेद हृदयं राज्ञो भगदत्तस्य पाण्डवः ।
स भिन्नहृदयो राजा भगदत्तः किरीटिना ॥ ७.२९.५४ ॥
पाण्डुपुत्र अर्जुनाने राजा भगदत्ताचे हृदय भेदले; किरीटधारी अर्जुनाने हृदय भेदलेला तो राजा भगदत्त —
7.29.55
शरासनं शरांश्चैव गतासुः प्रमुमोच ह ।
शिरसस्तस्य विभ्रष्टं पपात च वरांशुकम्।
नालताडनविभ्रष्टं पलाशं नलिनादिव ॥ ७.२९.५५ ॥
मृत होऊन त्याने धनुष्य आणि बाण सोडले. त्याच्या डोक्यावरून उत्तम वस्त्र खाली पडले, कमळापासून देठाच्या आघाताने गळून पडलेल्या पळसफुलासारखे.
7.29.56
स हेममाली तपनीयभाण्डात्पपात नागाद्गिरिसन्निकाशात् ।
सुपुष्पितो मारुतवेगभग्नो महीधराग्रादिव कर्णिकारः ॥ ७.२९.५६ ॥
सुवर्णमाळा धारण केलेला तो, सोन्याच्या साजाने सजलेल्या पर्वतासारख्या हत्तीवरून खाली पडला, पर्वतशिखरावरून वाऱ्याच्या वेगाने मोडलेल्या फुललेल्या कर्णिकार वृक्षासारखा.
7.29.57
निहत्य तं नरपतिमिन्द्रविक्रमं सस्वायमिन्द्रस्य तदैन्द्रिराहवे ।
ततोऽपरांस्तव जयकाङ्क्षिणो नरान् बभञ्ज वायुर्बलवान्द्रुमानिव ॥ ७.२९.५७ ॥
इंद्रासारखा पराक्रमी त्या राजाला इंद्रपुत्राने युद्धात ठार केले. मग आपला विजय इच्छिणाऱ्या इतर पुरुषांना बलवान वारा वृक्षांना मोडतो तसे त्याने मोडले.