Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.31

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.31.1

तेष्वनीकेषु भग्नेषु पाण्डुपुत्रेण सञ्जय ।
चलितानां द्रुतानां च कथमासीन्मनांसि वः ॥ ७.३१.१ ॥

हे सञ्जय, पाण्डुपुत्र द्वारा उन सेनाओं के भग्न होने पर, डगमगाने और भागने वाले तुम लोगों के मन की क्या दशा हुई?

7.31.2

आनीकानां प्रभग्नानामवस्थानमपश्यताम् ।
दुष्करं प्रतिसन्धानं तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ७.३१.२ ॥

हे सञ्जय, भग्न हुई सेनाओं को स्थिर खड़े रहते देखने वालों के लिए पुनः जोड़ना (संगठित करना) कैसे कठिन हुआ? वह मुझे बताओ।

7.31.3

तथापि तव पुत्रस्य प्रियकामा विशाम्पते ।
यशः प्रवीरा लोकेषु रक्षन्तो द्रोणमन्वयुः ॥ ७.३१.३ ॥

फिर भी, हे प्रजापति, आपके पुत्र का प्रिय चाहने वाले श्रेष्ठ वीरों ने लोक में यश की रक्षा करते हुए द्रोण का अनुसरण किया।

7.31.4

समुद्यतेषु चास्त्रेषु सम्प्राप्ते च युधिष्ठिरे ।
अकुर्वन्नार्यकर्माणि भैरवे सत्यभीतवत् ॥ ७.३१.४ ॥

अस्त्रों के उठने और युधिष्ठिर के निकट आ जाने पर, उस भयानक युद्ध में वे मानो सचमुच डरे हुए की तरह कोई वीरोचित कर्म न कर सके।

7.31.5

अन्तरं भीमसेनस्य प्रापतन्नमितौजसः ।
सात्यकेश्चैव वीरस्य धृष्टद्युम्नस्य वा विभो ॥ ७.३१.५ ॥

हे विभो, अमित ओज वाले वे लोग भीमसेन, वीर सात्यकि या धृष्टद्युम्न के (आक्रमण के) अंतर में जा पड़े।

7.31.6

द्रोणं द्रोणमिति क्रूराः पाञ्चालाः समचोदयन् ।
मा द्रोणमिति पुत्रास्ते कुरून्सर्वानचोदयन् ॥ ७.३१.६ ॥

'द्रोण! द्रोण!' कहकर क्रूर पाञ्चालों ने (अपने योद्धाओं को) उकसाया; और 'द्रोण मत!' कहकर आपके पुत्रों ने सभी कुरुओं को उकसाया।

7.31.7

द्रोणं द्रोणमिति ह्येके मा द्रोणमिति चापरे ।
कुरूणां पाण्डवानां च द्रोणद्यूतमवतेत ॥ ७.३१.७ ॥

कुछ लोग 'द्रोण, द्रोण' कह रहे थे और दूसरे 'मत मारो द्रोण को' कह रहे थे; कौरवों और पाण्डवों के बीच द्रोण का द्यूत चल रहा था।

7.31.8

यंयं प्रमथते द्रोणः पाञ्चालानां रथव्रजम् ।
तत्रतत्र तु पाञ्चाल्यो धृष्टद्युम्नोऽभ्यवर्तत ॥ ७.३१.८ ॥

द्रोण पाञ्चालों के रथ-समूह में जिस-जिस को कुचलते थे, वहीं-वहीं पाञ्चाल्य धृष्टद्युम्न आगे बढ़कर उनसे भिड़ते थे।

7.31.9

तेषां भाग्यविपर्यासैः सङ्ग्रामे भैरवे सति ।
वीराः समासदन्वीरान्कुर्वन्तो भैरवं रवम् ॥ ७.३१.९ ॥

उनके भाग्य के उलट-फेर से उस भीषण संग्राम में वीर वीरों पर टूट पड़े और भयानक गर्जना करने लगे।

7.31.10

अकम्पनीयाः शत्रूणां बभूवुस्तत्र पाण्डवाः ।
अकम्पयन्ननीकानि स्मरन्तः क्लेशमात्मनः ॥ ७.३१.१० ॥

वहाँ पाण्डव शत्रुओं से अकम्पनीय हो गए; वे अपने क्लेशों को स्मरण करते हुए शत्रु-सेनाओं को कँपा रहे थे।

7.31.11

ते त्वमर्षवशं प्राप्ता हीमन्तः सत्वचोदिताः ।
त्यक्त्वा प्राणान्न्यवर्तन्त घ्नन्तो द्रोणं महाहवे ॥ ७.३१.११ ॥

वे अमर्ष के वश में आकर, लज्जाशील और साहस से प्रेरित होकर, प्राणों को त्यागने को तैयार हो गए और उस महायुद्ध में द्रोण पर प्रहार करते हुए पीछे नहीं हटे।

7.31.12

अयासमिव सम्पातः शिलानामिव चाभवत् ।
दीव्यतां तुमुले युद्धे प्राणैरमिततेजसाम् ॥ ७.३१.१२ ॥

उस तुमुल युद्ध में, जहाँ अमित तेजस्वी वीर प्राणों की बाजी लगा रहे थे, उनकी टक्कर लोहे और पत्थरों की टक्कर जैसी थी।

7.31.13

नानुस्मरन्ति सङ्ग्राममपि वृद्धास्तथाविधम् ।
ये पूर्वदेवैर्देवानामपश्यन्युद्धमद्भुतम् ॥ ७.३१.१३ ॥

जिन्होंने पूर्वकाल में देवताओं के बीच देवों का अद्भुत युद्ध देखा था, वे वृद्धजन भी ऐसे संग्राम को स्मरण नहीं करते।

7.31.14

प्राकम्पतेव पृथिवी तस्मिन्वीरावसादने ।
निवर्तता बलौघेन महता भारपीडिता ॥ ७.३१.१४ ॥

उस वीरों के संहार में पृथ्वी मानो काँप उठी, लौटती हुई विशाल सेना की भारी भीड़ से पीड़ित होकर।

7.31.15

घूर्णतोऽपि बलौघस्य दिवं स्तब्ध्वेव निःस्वनः ।
अजातशत्रोस्तत्सैन्यमाविवेश सुभैरवः ॥ ७.३१.१५ ॥

घूमती हुई सेना-धारा का गर्जन मानो आकाश को स्तब्ध कर गया और वह अत्यंत भयंकर कोलाहल अजातशत्रु की उस सेना में प्रवेश कर गया।

7.31.16

समासाद्य तु पाण्डूनामनीकानि सहस्रशः ।
द्रोणेन चरता सङ्ख्ये प्रभग्नानि शितैः शरैः ॥ ७.३१.१६ ॥

द्रोण ने युद्ध में विचरते हुए पांडवों की सहस्रों सेना-टुकड़ियों तक पहुँचकर उन्हें अपने तीखे बाणों से छिन्न-भिन्न कर डाला।

7.31.17

तेषु प्रमथ्यमानेषु द्रोणेनाद्भुतकर्मणा ।
पर्यवरायदासाद्य द्रोणं सेनापतिः स्वयम् ॥ ७.३१.१७ ॥

द्रोण के द्वारा उन सेनाओं के कुचले जाने पर, अद्भुत कर्म करने वाले द्रोण के पास पहुँचकर सेनापति स्वयं उन्हें घेर बैठा।

7.31.18

तदद्भुतमभूद्युद्धं द्रोणपाञ्चालयोस्तथा ।
नैव तस्योपमा काचिदिति मे निश्चिता मतिः ॥ ७.३१.१८ ॥

द्रोण और पांचालों का वह युद्ध अद्भुत हुआ; उसकी कोई उपमा नहीं है, ऐसा मेरा निश्चित मत है।

7.31.19

ततो नीलोऽनलप्रख्यो ददाह कुरुवाहिनीम् ।
शरस्कुलिङ्गश्चापार्चिर्दिहन्कक्षमिवानलः ॥ ७.३१.१९ ॥

तब अग्नि के समान तेजस्वी नील ने कौरव सेना को जला डाला। उसके बाणों की चिंगारियाँ और धनुष की लपटें मानो सूखी घास को जलाती हुई आग के समान थीं।

7.31.20

तं दहन्तमनीकानि द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
पूर्वाभिभाषी सुश्लक्ष्णं स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ ७.३१.२० ॥

सेनाओं को जलाते हुए उस नील से द्रोण-पुत्र प्रतापी ने, पहले बोलने वाला होकर, मुस्कुराते हुए कोमल वाणी में कहा।

7.31.21

नील किं बहुभिर्दग्धैस्तव योधैः सरार्चिषा ।
मयैकेन हि युध्यस्व क्रुद्धः प्रहर चाशु माम् ॥ ७.३१.२१ ॥

हे नील! तुम्हारे ज्वाला-सदृश आक्रमण से जले इन बहुत से योद्धाओं से क्या लाभ? मुझ अकेले से ही युद्ध करो; क्रोधित होकर शीघ्र मुझ पर प्रहार करो।

7.31.22

तं पद्मनिकराकारं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ।
व्याकोशपद्माभमुखो नीलो विव्याध सायकैः ॥ ७.३१.२२ ॥

कमल-समूह के समान आकार वाले, कमल-पत्र के समान नेत्रों वाले, खिले कमल के समान मुख वाले उस (अश्वत्थामा) को नील ने बाणों से बींध दिया।

7.31.23

तेनापि विद्धः सहसा द्रौणिर्भल्लैः शितैस्त्रिभिः ।
धनुर्ध्वजं च च्छत्रं च द्विषतः सन्न्यकृन्तत ॥ ७.३१.२३ ॥

उसके द्वारा भी सहसा तीन तीखे भल्लों से बिंधकर द्रोण-पुत्र ने शत्रु के धनुष, ध्वज और छत्र को पूरी तरह काट डाला।

7.31.24

स प्लुतः स्यन्दनात्तस्मान्नीलश्चर्मवरासिभृत् ।
द्रौणायनेः शिरः कायाद्धर्तुमैच्छत्पतत्त्रिवत् ॥ ७.३१.२४ ॥

वह नील अपने रथ से कूदकर, उत्तम ढाल और तलवार धारण किए हुए, पक्षी की तरह द्रोणपुत्र का सिर उसके धड़ से उठा लेने की इच्छा करने लगा।

7.31.25

तस्योद्यतासेः सुनसं शिरः कायात्सकुण्डलम् ।
भल्लेनापाहरद्द्रौणिः स्मयमान इवानघ ॥ ७.३१.२५ ॥

उसका उठी हुई तलवार वाला, सुन्दर नाक वाला सिर, कुण्डलों सहित, द्रौणि ने भल्ल से धड़ से काट डाला, मानो मुस्कुराते हुए, हे निष्पाप।

7.31.26

सम्पूर्णचन्द्राभमुखः पद्मपत्रनिभेक्षणः ।
प्रांशुरुत्पलपत्राभो निहतो न्यपतद्भुवि ॥ ७.३१.२६ ॥

पूर्ण चन्द्रमा के समान मुख वाला, कमलपत्र जैसे नेत्रों वाला, ऊँचा, नील कमलपत्र की आभा वाला, मारा गया, पृथ्वी पर गिर पड़ा।

7.31.27

ततः प्रविव्यथे सेना पाण्डवी भृशमाकुला ।
आचार्यपुत्रेण हते नीले ज्वलिततेजसि ॥ ७.३१.२७ ॥

तब पाण्डवों की सेना अत्यन्त व्याकुल होकर शोक में डूब गई, जब आचार्य के पुत्र ने दीप्त तेज वाले नील को मार डाला।

7.31.28

अचिन्तयंश्च ते सर्वे पाण्डवानां महारथाः ।
कथं नो वासविस्त्रायाच्छत्रुभ्य इति मारिष ॥ ७.३१.२८ ॥

पाण्डवों के सभी महारथी सोचने लगे, 'वासव का पुत्र हमें शत्रुओं से कैसे बचाएगा?' हे माननीय।

7.31.29

दक्षिणेन तु सेनायाः कुरुते कदनं बली ।
संशप्तकावशेषस्य नारायणबलस्य च ॥ ७.३१.२९ ॥

सेना के दाहिनी ओर से बलवान (अर्जुन) ने संशप्तकों के शेष रह गए और नारायण की सेना में कोहराम मचा दिया।