Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.33

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.33.1

पूर्वमस्मासु भग्नेषु फल्गुगेनामितौजसा ।
द्रोणे च मोघसङ्कल्पे रक्षिते च युधिष्ठिरे ॥ ७.३३.१ ॥

पहले हमारी सेना के भग्न होने पर, अमित तेज वाले फल्गुन (अर्जुन) द्वारा, और द्रोण का संकल्प विफल होने पर, तथा युधिष्ठिर के सुरक्षित रहने पर।

7.33.2

सर्वे विध्वस्तकवचास्तावका युधि निर्जिताः ।
रजस्वला भृशोद्विग्ना वीक्षमाणा दिशो दश ॥ ७.३३.२ ॥

आपके सभी योद्धा कवच टूटे हुए, युद्ध में पराजित, धूल से लिपटे और अत्यंत व्याकुल होकर दसों दिशाओं को देखते हुए (भाग रहे थे)।

7.33.3

अवहारं ततः कृत्वा भारद्वाजस्य सम्मते ।
लब्धलक्षैः शरैर्भिन्ना भृशावहसिता रणे ॥ ७.३३.३ ॥

फिर भारद्वाज (द्रोण) की सम्मति से पीछे हटकर, लक्ष्य साधने वाले शत्रुओं के बाणों से विद्ध होकर, युद्ध में वे अत्यंत उपहास के पात्र बने।

7.33.4

श्लाघमानेषु भूतेषु फल्गुनस्यामितान्गुणान् ।
केशवस्य च सौहार्दे कीर्त्यमानेऽर्जुनं प्रति ॥ ७.३३.४ ॥

जब लोग फल्गुन (अर्जुन) के अपार गुणों की प्रशंसा कर रहे थे, और अर्जुन के प्रति केशव (कृष्ण) की मैत्री का वर्णन हो रहा था।

7.33.5

अभिशस्ता इवाभूवन्ध्यानमूकत्वमास्थिताः ।
ततः प्रभातसमये द्रोणं द्रुयोधनोऽब्रवीत् ॥ ७.३३.५ ॥

वे मानो शापित से होकर ध्यानमग्न मौन धारण किए हुए थे। तब प्रभात के समय दुर्योधन ने द्रोण से कहा।

7.33.6

प्रणयादभिमानाच्च द्विषद्वृद्ध्या च दुर्मनाः ।
शृण्वतां सर्वयोधानां संरब्धो वाक्यकोविदः ॥ ७.३३.६ ॥

स्नेह, अभिमान और शत्रुता की वृद्धि से उद्विग्न मन वाला, संरब्ध और वाक्-कुशल (दुर्योधन) सभी योद्धाओं के सुनते हुए (बोला)।

7.33.7

नूनं वयं वध्यपक्षे भवतो द्विजसत्तम ।
तथाहि नाग्रहीः प्राप्तं समीपेऽद्य युधिष्ठिरम् ॥ ७.३३.७ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, निश्चय ही हम आपके वध्य पक्ष में हैं, क्योंकि आज समीप आए युधिष्ठिर को आपने पकड़ा नहीं।

7.33.8

इच्छतस्ते न मुच्येत चक्षुःप्राप्तो रणे रिपुः ।
जिघृक्षतो रक्ष्यमाणः सामरैरपि पाण्डवैः ॥ ७.३३.८ ॥

रणभूमि में दृष्टिपथ में आया शत्रु, तुम्हारी इच्छा होने पर भी, पकड़ने की इच्छा करते हुए भी, देवताओं सहित पाण्डवों द्वारा रक्षित होने के कारण, छूट नहीं सकता था।

7.33.9

वरं दत्त्वा मम प्रीतः पश्चाद्विकृतवानसि ।
आशाभङ्गं न कुर्वन्ति भक्तस्यार्याः कथञ्चन ॥ ७.३३.९ ॥

मुझे वर देकर प्रसन्न होकर बाद में तुमने उसे बदल दिया है। श्रेष्ठजन किसी भी प्रकार भक्त की आशा नहीं तोड़ते।

7.33.10

ततोऽप्रीतस्तथोक्तः सन्भारद्वाजोऽब्रवीन्नृपम् ।
नार्हसे मां तथा ज्ञातुं घटमानं तव प्रिये ॥ ७.३३.१० ॥

तब अप्रसन्न होकर इस प्रकार कहे जाने पर भारद्वाज (द्रोण) ने राजा से कहा: हे प्रिय, तुम्हें मुझे इस प्रकार जानना नहीं चाहिए, जो तुम्हारे हित में प्रयत्नशील है।

7.33.11

ससुरासुरगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः ।
नालं लोका रणे जेतुं पाल्यमानं किरीटिना ॥ ७.३३.११ ॥

देवता, असुर, गन्धर्व, यक्ष, नाग और राक्षसों सहित समस्त लोक भी युद्ध में उस पर विजय पाने में समर्थ नहीं, जिसकी रक्षा किरीटी (अर्जुन) करता है।

7.33.12

विश्वसृग्यत्र गोविन्दः पृतनानीस्तथाऽर्जुनः ।
तत्र कस्य बलं क्रामेदन्यत्र त्र्यम्बकात्प्रभोः ॥ ७.३३.१२ ॥

जहाँ विश्वस्रष्टा गोविन्द (कृष्ण) और सेनापति अर्जुन हों, वहाँ किसका बल चल सकता है, प्रभु त्र्यम्बक (शिव) के सिवा?

7.33.13

सत्यं तात ब्रवीम्यद्य नैतज्जात्वन्यथा भवेत् ।
अद्यैकं प्रवरं कञ्चित्पातयिष्ये महारथम् ॥ ७.३३.१३ ॥

हे तात, मैं आज सच कहता हूँ, यह कभी अन्यथा नहीं होगा। आज मैं किसी एक श्रेष्ठ महारथी को गिरा दूँगा।

7.33.14

चक्रब्यूहं विधास्यामि योऽभेद्यस्त्रिदशैरपि ।
योगेन केनचिद्राजन्नर्जुनस्त्वपनीयताम् ॥ ७.३३.१४ ॥

मैं वह चक्रव्यूह रचूँगा जो देवताओं द्वारा भी भेदा न जा सके। हे राजन, किसी उपाय से अर्जुन को दूर हटा दिया जाए।

7.33.15

न ह्यज्ञातमसाध्यं वा तस्य सङ्ख्येऽस्ति किञ्चन ।
तेन ह्युपात्तं सकलं सर्वज्ञानमितस्ततः ॥ ७.३३.१५ ॥

युद्ध में उसके लिए कुछ भी अज्ञात या असाध्य नहीं है। उसने इधर-उधर से सारा ज्ञान पूरा प्राप्त कर लिया है।

7.33.16

द्रोणेन व्याहृते त्वेवं संशप्तकगणाः पुनः ।
आह्वयन्नर्जुनं सङ्ख्ये दक्षिणामभितो दिशम् ॥ ७.३३.१६ ॥

द्रोण के यह कहने पर संशप्तकों के समूह फिर से युद्ध में अर्जुन को ललकारते हुए दक्षिण दिशा की ओर चले गए।

7.33.17

ततोऽर्जुनस्याथ परैः सार्धं समभवद्रणः ।
तादृशो यादृशो नान्यः श्रुतो दृष्टोपि वा क्वचित्। ॥ ७.३३.१७ ॥

फिर अर्जुन का शत्रुओं के साथ ऐसा युद्ध हुआ, जैसा कहीं और न सुना गया और न देखा गया था।

7.33.18

तत्र द्रोणेन विहितो व्यूहो राजन्व्यरोचत ।
चरन्मध्यन्दिने सूर्यः प्रतपन्निव दुर्दृशः ॥ ७.३३.१८ ॥

वहाँ द्रोण द्वारा रचा गया व्यूह, हे राजन, दोपहर में तपते हुए, कठिनाई से देखे जाने योग्य सूर्य की भाँति चमक उठा।

7.33.19

तं चाभिमन्युर्वचनात्पितुर्ज्येष्ठस्य भारत ।
बिभेद दुर्भिदं सङ्ख्ये चक्रव्यूहमनेकधा ॥ ७.३३.१९ ॥

हे भारत, अभिमन्यु ने अपने ज्येष्ठ पिता के वचन से युद्ध में उस दुर्भेद्य चक्रव्यूह को अनेक प्रकार से तोड़ डाला।

7.33.20

स कृत्वा दुष्करं कर्म हत्वा वीरान्सहस्रशः ।
राजपुत्रशतं हत्वा कौसल्यं च बृहद्बलम् ॥ ७.३३.२० ॥

उसने दुष्कर कर्म करके सहस्रों वीरों को मारा, सौ राजकुमारों को मारा, और कौसल्यापुत्र बृहद्बल को भी मार डाला।

7.33.21

महारथं शल्यपुत्रं पौत्रं ते लक्ष्मणं तथा ।
षट्सु वीरेषु संसक्तो दौःशासनिवशं गतः।
सौभद्रः पृथिवीपाल जहौ प्राणान्परन्तप ॥ ७.३३.२१ ॥

हे परन्तप, पृथ्वीपाल, सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु) ने छः वीरों से घिरकर, दुःशासन के पुत्र के वश में आकर, महारथी शल्यपुत्र तथा तुम्हारे पौत्र लक्ष्मण को भी मारकर अपने प्राण त्याग दिए।

7.33.22

वयं परमसंहृष्टाः पाण्डवाः शोककर्शिताः ।
सौभद्रे निहते राजन्नवहारमकुर्महि ॥ ७.३३.२२ ॥

हे राजन्, सुभद्रापुत्र के मारे जाने पर हम पाण्डव, जो पहले अत्यन्त हर्षित थे, शोक से क्षीण होकर पीछे हट गए।

7.33.23

समरोद्युक्तकर्माणः कर्मभिर्व्यञ्जितश्रमाः ।
सकृष्णाः पाण्डवाः पञ्च देवैरपि दुरासदाः ॥ ७.३३.२३ ॥

युद्ध के लिए उद्यत कर्मों वाले, अपने कर्मों से थकान प्रकट करते हुए, कृष्ण सहित पाँचों पाण्डव देवताओं के लिए भी दुर्धर्ष थे।

7.33.24

शश्वत्कर्मान्वयैर्बुद्ध्या प्रकृत्या यशसा श्रिया ।
न भूतो भविता वापि कृष्णस्य सदृशः पुमान् ॥ ७.३३.२४ ॥

निरन्तर कर्मों की परम्परा, बुद्धि, स्वभाव, यश और श्री से, कृष्ण के समान कोई पुरुष न हुआ है और न होगा।

7.33.25

सत्यधर्मतपोदानैर्द्विजपूजादिभिर्गुणैः ।
सदेहस्त्रिदिवं प्राप्तो राजा किल युधिष्ठिरः ॥ ७.३३.२५ ॥

सत्य, धर्म, तप और दान तथा ब्राह्मण-पूजा आदि गुणों से राजा युधिष्ठिर सशरीर स्वर्ग को प्राप्त हुए।

7.33.26

युगान्ते चान्तकश्चैव जामदग्न्यश्च कीर्तिमान् ।
रणस्थो भीमसेनश्च कथ्यन्ते सदृशास्त्रयः ॥ ७.३३.२६ ॥

युग के अन्त में काल (यम), कीर्तिमान जामदग्न्य (परशुराम) और रणभूमि में स्थित भीमसेन — इन तीनों को ही (उसके) समान कहा जाता है।

7.33.27

प्रतिज्ञाकर्मदक्षस्य रणे गाण्डीवधन्वनः ।
उपमां नाधिगच्छामि पार्थस्य सदृशीं क्षितौ ॥ ७.३३.२७ ॥

प्रतिज्ञा और कर्म में दक्ष, रण में गाण्डीव धनुष धारण करने वाले पार्थ (अर्जुन) के लिए पृथ्वी पर कोई समान उपमा मैं नहीं पाता।

7.33.28

गुरुवात्सल्यमत्यन्तं नैभृत्यं विनयो दमः ।
नकुले त्वाभिरूप्यं च शौर्यं च नियतानि षट् ॥ ७.३३.२८ ॥

गुरुओं के प्रति अत्यधिक स्नेह, विनम्रता, शिष्टता, आत्मसंयम, नकुल में निश्चित रूप से ये छह गुण हैं — रूप-सौंदर्य और शौर्य भी।

7.33.29

श्रुतमाधुर्यगाम्भीर्यसत्त्वरूपपराक्रमैः ।
सदृशो देवयोर्वीरः सहदेवः किलाश्विनोः ॥ ७.३३.२९ ॥

शास्त्रज्ञान, मधुरता, गम्भीरता, सत्त्व, रूप और पराक्रम में वीर सहदेव निश्चय ही दोनों अश्विनी देवताओं के समान हैं।

7.33.30

ये च कृष्णे गुणाः स्फीताः पाण्डवेषु च ये गुणाः ।
अभिमन्यौ किलैकस्था दृश्यन्ते ते गुणाः शुभाः ॥ ७.३३.३० ॥

जो गुण कृष्ण में अपार हैं और जो पाण्डवों में हैं, वे ही शुभ गुण निश्चय ही अभिमन्यु में एकत्र दिखाई देते हैं।

7.33.31

युधिष्ठिरस्य शौर्येण कृष्णस्य चरितेन च ।
कर्मणा भीमसेनस्य सदृशं भीमकर्मणः ॥ ७.३३.३१ ॥

युधिष्ठिर के पराक्रम से और कृष्ण के चरित्र से, भीमसेन के कर्म से, भयंकर कर्म वाले (अभिमन्यु) के समान (गुण)।

7.33.32

धनञ्जयस्य रूपेण विक्रमेण शुभेन च ।
विनये सहदेवस्य सदृशं नकुलस्य च ॥ ७.३३.३२ ॥

धनञ्जय के रूप से और शुभ पराक्रम से, विनय में सहदेव और नकुल के समान (गुण)।

7.33.33

अभिमन्युं द्विजश्रेष्ठ सौभद्रमपराजितम् ।
श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन कथमायोधने हतः ॥ ७.३३.३३ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! सुभद्रा के पुत्र अपराजित अभिमन्यु के बारे में मैं पूरा सुनना चाहता हूँ कि युद्ध में वह कैसे मारा गया।

7.33.34

अभिमन्युं हतं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनाधिपः ।
विस्तरेण महाराज पर्यपृच्छत्स सञ्जयम् ॥ ७.३३.३४ ॥

अभिमन्यु को मारा गया सुनकर जनाधिप धृतराष्ट्र ने, हे महाराज, विस्तार से सञ्जय से पूछा।

7.33.35

पुत्रं पुरुषसिंहस्य सञ्जयाप्राप्तयौवनम् ।
रणे विनिहतं श्रुत्वा भृशं मे दीर्यते मनः ॥ ७.३३.३५ ॥

हे सञ्जय! पुरुषसिंह (अर्जुन) के पुत्र, युवावस्था भी न प्राप्त करने वाले (अभिमन्यु) को युद्ध में मारा गया सुनकर मेरा मन अत्यंत विदीर्ण हो रहा है।

7.33.36

दारुणः क्षत्रधर्मोऽयं विहितो धर्मकर्तृभिः ।
यत्र राज्येप्सवः शूरा बाले शस्त्रमपातयन् ॥ ७.३३.३६ ॥

यह क्षत्रधर्म भयंकर है, जिसे धर्म करने वालों ने विहित किया है, जहाँ राज्य की इच्छा रखने वाले शूरवीरों ने बालक पर शस्त्र चलाए।

7.33.37

बालमत्यन्तसुखिनं विचरन्तमभीतवत् ।
कृतास्त्रा बहवो जघ्नुर्ब्रूहि गावल्गणे कथम् ॥ ७.३३.३७ ॥

हे गावल्गणि, अत्यन्त सुखी और निर्भय होकर विचरते उस बालक को अनेक अस्त्रविद्या-निपुण योद्धाओं ने कैसे मारा? मुझे बताओ।

7.33.38

बिबित्सता रथानीकं सौभद्रेणामितौजसा ।
विक्रीडितं यथा सङ्ख्ये तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ७.३३.३८ ॥

हे सञ्जय, अमित तेज वाले सुभद्रापुत्र ने रथों की सेना में प्रवेश करने की इच्छा से युद्ध में जैसे खेल-सा किया, वह मुझे बताओ।

7.33.39

यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र सौभद्रस्य निपातनम् ।
तत्ते कार्त्स्न्येन वक्ष्यामि शृणु राजन्समाहितः ॥ ७.३३.३९ ॥

हे राजेन्द्र, आप मुझसे सुभद्रापुत्र के वध के विषय में जो पूछ रहे हैं, उसे मैं आपसे पूर्णतः कहूँगा। हे राजन्, सावधान होकर सुनिए।

7.33.40

विक्रीडितं कुमारेण यथानीकं बिभित्सता ।
आरुग्णाश्च यथा वीरा दुःसाध्याश्चापि विप्लुवे ॥ ७.३३.४० ॥

उस युवा ने सेना में प्रवेश करने की इच्छा से जैसे खेल किया, और जैसे दुर्जेय वीर भी उस भीषण संकट में घायल हो गए।

7.33.41

दावाग्न्यभिपरीतानां भूरिगुल्मतृणद्रुमे ।
वनौकसामिवारण्ये त्वदीयानामभूद्भयम् ॥ ७.३३.४१ ॥

जैसे वन में दावाग्नि से घिरे वनवासी प्राणियों को भय होता है, वैसे ही घने झाड़ियों, घास और वृक्षों वाले स्थान में आपके लोगों को भय हुआ।