Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.37

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.37.1

तां प्रभाग्नां चमूं दृष्ट्वा सौभद्रेणामितौजसा ।
दुर्योधनो भृशं क्रुद्धः स्वयं सौभद्रमभ्ययात् ॥ ७.३७.१ ॥

अमित पराक्रमी सौभद्र (अभिमन्यु) द्वारा उस भग्न सेना को देखकर दुर्योधन अत्यंत क्रुद्ध हुआ और स्वयं सौभद्र की ओर बढ़ा।

7.37.2

ततो राजानमावृत्तं सौभद्रं प्रति संयुगे ।
दृष्ट्वा द्रोणोऽब्रवीद्योधान्परीप्सध्वं नराधिपम् ॥ ७.३७.२ ॥

फिर राजा (दुर्योधन) को सौभद्र के विरुद्ध युद्ध में लौटते देखकर द्रोण ने योद्धाओं से कहा, "नराधिप की रक्षा करो।"

7.37.3

पुराऽभिमन्युर्लक्षं नः पश्यतां हन्ति वीर्यवान् ।
तमाद्रवत माभैष्ट क्षिप्रं रक्षत कौरवम्। ॥ ७.३७.३ ॥

"हमारे देखते-देखते वीर्यवान अभिमन्यु पहले ही हमारे लाखों (योद्धाओं) को मार रहा है। उस पर आक्रमण करो, मत डरो, शीघ्र ही कौरव की रक्षा करो।"

7.37.4

एवमुक्तास्ततस्तेन भारद्वाजेन धीमता ।
कृतज्ञानबलोत्सेधाः सुहृदो जितकाशिनः।
त्रास्यमाना भयाद्वीरं परिवव्रुस्तवात्मजम् ॥ ७.३७.४ ॥

बुद्धिमान भारद्वाज (द्रोण) के ऐसा कहने पर अपनी विद्या और बल पर गर्वित, अपने को विजयी मानने वाले मित्रगण भय से (राजा की) रक्षा के लिए आपके वीर पुत्र को घेरकर खड़े हो गए।

7.37.5

द्रोणो द्रौणिः कृपः कर्णः कृतवर्मा च सौबलः ।
बृहद्बलो मद्रराजो भूरिर्भूरिश्रवाः शलः ॥ ७.३७.५ ॥

द्रोण, द्रौणि (अश्वत्थामा), कृप, कर्ण, कृतवर्मा, सौबल (शकुनि), बृहद्बल, मद्रराज (शल्य), भूरि, भूरिश्रवा और शल।

7.37.6

पौरवो वृषसेनश्च विसृजन्तः शिताञ्शरान् ।
सौभद्रं शरवर्षेण महता समवाकिरन् ॥ ७.३७.६ ॥

पौरव और वृषसेन ने भी तीखे बाण छोड़ते हुए सौभद्र पर बाणों की भारी वर्षा से उसे पूरी तरह ढक दिया।

7.37.7

सम्मोहयित्वा तमथ दुर्योधनममोचयन् ।
आस्याद्ग्रासमिवाक्षिप्तं ममृषे नार्जुनात्मजः ॥ ७.३७.७ ॥

उसे मोहित करके तब उन्होंने दुर्योधन को छुड़ा लिया। मुख से छीने गये ग्रास की भाँति, अर्जुन-पुत्र यह सहन न कर सका।

7.37.8

ताञ्शरौघेण महता साश्वसूतान्महारथान् ।
विमुखीकृत्य सौभद्रः सिंहनादमथानदत् ॥ ७.३७.८ ॥

उन महारथियों को, उनके घोड़ों और सारथियों सहित, अपने विशाल बाणसमूह से विमुख करके सुभद्रा-पुत्र ने तब सिंहनाद किया।

7.37.9

तस्य नादं ततः श्रुत्वा सिंहस्येवामिषैषिणः ।
नामृष्यन्त सुसंरब्धाः पुनर्द्रोणमुखा रथाः ॥ ७.३७.९ ॥

उसकी उस गर्जना को सुनकर, मांस की खोज में निकले सिंह की भाँति, द्रोण जिनमें अग्रणी थे, वे रथी अत्यन्त क्रुद्ध होकर पुनः उसे सहन न कर सके।

7.37.10

त एनं कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष ।
व्यसृजन्निषुजालानि नानालिङ्गानि सङ्घशः ॥ ७.३७.१० ॥

हे आर्य, उन्होंने उसे रथों की पंक्ति से घेरकर बाड़े में बन्द कर दिया और अनेक चिह्नों वाले बाणों के जाल समूहों में छोड़े।

7.37.11

तान्यन्तरिक्षे चिच्छेद पौत्रस्ते निशितैः शरैः ।
तांश्चैव प्रतिविव्याध तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ७.३७.११ ॥

आपके पौत्र ने उन बाणों को आकाश में ही तीखे बाणों से काट डाला, और उन्हीं को प्रत्युत्तर में बींध भी दिया। वह अद्भुत-सा प्रतीत हुआ।

7.37.12

ततो रथपदात्योघाः कुञ्जराः सादिनश्च ह ।
कोपितास्तेन शूरेण शरैराशीविषोपमैः।
परिवब्रुर्जिघांसन्तः सौभद्रमपराजितम् ॥ ७.३७.१२ ॥

तब रथों, पैदल सैनिकों, हाथियों और घुड़सवारों के समूह उस शूर के बाणों से, जो विषैले सर्पों के समान थे, क्रुद्ध होकर, मारने की इच्छा से, उस अपराजित सुभद्रा-पुत्र को घेर बैठे।

7.37.13

समुद्रमिव पर्यस्तं त्वदीयं तं बलार्णवम् ।
दधारैकोऽर्जुनिर्बाणैर्वेलेवोद्वृत्तमर्णवम् ॥ ७.३७.१३ ॥

जैसे समुद्र उमड़ पड़ता है, वैसे ही आपकी उस सेना-समुद्र को अकेले अर्जुन-पुत्र ने अपने बाणों से रोक दिया, जैसे तट उमड़ते समुद्र को रोकता है।

7.37.14

शूराणां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम् ।
अभिमन्योः परेषां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः ॥ ७.३७.१४ ॥

लड़ते हुए और एक-दूसरे पर प्रहार करते हुए उन शूरों में — अभिमन्यु के और शत्रुओं के पक्ष में — कोई भी पीठ दिखाने वाला न था।

7.37.15

तस्मिंस्तु घोरे सङ्ग्रामे वर्तमाने भयङ्करे ।
दुःसहो नवभिर्बाणैरभिमन्युमविध्यत ॥ ७.३७.१५ ॥

उस भयंकर और डरावने संग्राम के चलते रहते दुःसह ने नौ बाणों से अभिमन्यु को बींध दिया।

7.37.16

दुःशानो द्वादशभिः कृपः शारद्वतस्त्रिभिः ।
द्रोणस्तु सप्तदशभिः शरैराशीविषोपमैः ॥ ७.३७.१६ ॥

दुःशासन ने बारह, शारद्वत कृप ने तीन, और द्रोण ने सत्रह बाणों से (अभिमन्यु को बींधा) — वे बाण विषैले सर्पों के समान थे।

7.37.17

विविंशतिस्तु सप्तत्या कृतवर्मा च सप्तभिः ।
बृहद्बलस्तथाऽष्टाभिरश्वत्थामा च सप्तभिः ॥ ७.३७.१७ ॥

विविंशति ने सत्तर, कृतवर्मा ने सात, बृहद्बल ने आठ, और अश्वत्थामा ने भी सात (बाणों से अभिमन्यु को बींधा)।

7.37.18

भूरिश्रवास्त्रिभिर्बाणैर्मद्रेशः षङ्भिराशुगैः ।
द्वाभ्यां शराभ्यां शकुनिस्त्रिभिर्दुर्योधनो नृपः ॥ ७.३७.१८ ॥

भूरिश्रवा ने तीन बाणों से, मद्रराज ने छह तेज़ बाणों से, शकुनि ने दो बाणों से, और राजा दुर्योधन ने तीन बाणों से (अभिमन्यु को बींधा)।

7.37.19

स तु तान्प्रतिविव्याध त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
नृत्यन्निव महाराज चापहस्तः प्रतापवान् ॥ ७.३७.१९ ॥

वह उन्हें तीन-तीन सीधे जाने वाले बाणों से प्रत्युत्तर में बींधने लगा। हे महाराज, हाथ में धनुष लिए वह पराक्रमी मानो नाच रहा था।

7.37.20

ततोऽभिमन्युः सङ्क्रुद्धस्त्रास्यमानस्तवात्मजैः ।
विदर्शयन्वै सुमहच्छिक्षौरसकृतं बलम् ॥ ७.३७.२० ॥

तब क्रोधित अभिमन्यु, आपके पुत्रों द्वारा सताए जाने पर, शिक्षा से अर्जित अपने अत्यंत महान बल को प्रदर्शित करने लगा।

7.37.21

गरुडानिलरंहोभिर्यन्तुर्वाक्यकरैर्हयैः ।
अभ्यद्रवत तं कार्ष्णिमश्मकेन्द्रः कृतत्वरः ॥ ७.३७.२१ ॥

गरुड़ और वायु के वेग वाले, सारथी के वचन पर चलने वाले घोड़ों से, अश्मकों का स्वामी शीघ्रता करता हुआ उस कार्ष्णि की ओर दौड़ पड़ा।

7.37.22

अश्वाश्चाश्मकमादाय त्वरमाणाऽभ्यहारयन् ।
विव्याध दशभिर्बाणैस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ७.३७.२२ ॥

घोड़ों ने अश्मक राजा को लेकर शीघ्रता से उसे निकट ला दिया। अभिमन्यु ने दस बाणों से उसे बींधा और कहा, 'ठहर, ठहर!'

7.37.23

तस्याभिमन्युर्दशभिर्हयान्सूतं ध्वजं शरैः ।
बाहू धनुः शिरश्चोर्व्यां स्मयमानोऽभ्यपातयत् ॥ ७.३७.२३ ॥

अभिमन्यु ने मुस्कुराते हुए दस बाणों से उसके घोड़े, सारथी, ध्वजा, दोनों भुजाएँ, धनुष और सिर को भूमि पर गिरा दिया।

7.37.24

ततस्तस्मिन्हते वीरे सौभद्रेणाश्मकेश्वरे ।
सञ्चचाल बलं सर्वं पलायनपरायणम् ॥ ७.३७.२४ ॥

तब सौभद्र के द्वारा अश्मकों के उस वीर स्वामी के मारे जाने पर सारी सेना डगमगाने लगी और भागने को उद्यत हो गई।

7.37.25

ततः कर्णः कृपो द्रोणो द्रौणिर्गान्धारराट् शलः ।
शल्यो भूरिश्रवाः क्राथः सोमदत्तो विविंशतिः।
वृषसेनः सुषेणश्च कुण्डभेदी प्रतर्दनः ॥ ७.३७.२५ ॥

तब कर्ण, कृप, द्रोण, द्रौणि, गान्धारराज शल, शल्य, भूरिश्रवा, क्राथ, सोमदत्त, विविंशति, वृषसेन, सुषेण और कुण्डभेदी प्रतर्दन ने (आक्रमण किया)।

7.37.26

बृन्दारको ललित्थश्च प्रबाहुर्दीर्घलोचनः ।
दुर्योधनश्च सङ्क्रुद्धः शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ७.३७.२६ ॥

बृन्दारक, ललित्थ, प्रबाहु, दीर्घलोचन और क्रुद्ध दुर्योधन ने बाणों की वर्षा से (उसे) ढक दिया।

7.37.27

सोऽतिविद्धो महेष्वासैरभिमन्युरजिह्मगैः ।
शरमादत्त कर्णाय वर्मकायावभेदिनम् ॥ ७.३७.२७ ॥

महान धनुर्धरों के सीधे जाने वाले बाणों से अत्यधिक घायल हुए अभिमन्यु ने कर्ण पर कवच और शरीर को भेद देने वाला बाण छोड़ा।

7.37.28

तस्य भित्त्वा तनुत्राणं देहं निर्भिद्य चाशुगः ।
प्राविशद्धरणीं वेगाद्वल्मी कमिव पन्नगः ॥ ७.३७.२८ ॥

उसके कवच को भेदकर और शरीर को चीरकर वह तीव्र बाण वेग से धरती में वैसे ही घुस गया जैसे सर्प बाँबी में प्रवेश करता है।

7.37.29

स तेनातिप्रहारेण व्यथितो विह्वलन्निव ।
सञ्चचाल रणे कर्णः क्षितिकम्पे यथाऽचलः ॥ ७.३७.२९ ॥

उस अत्यधिक प्रहार से व्यथित और मानो विह्वल होकर कर्ण रणभूमि में वैसे ही डगमगा गया जैसे भूकंप में पर्वत डगमगाता है।

7.37.30

तथान्यैर्निशितैर्बाणैः सुषेणं दीर्घलोचनम् ।
कुण्डभेदिं च सङ्क्रुद्धस्त्रिभिस्त्रीनवधीद्बली ॥ ७.३७.३० ॥

उसी प्रकार क्रुद्ध और बलवान (अभिमन्यु) ने अन्य तीक्ष्ण बाणों से सुषेण, दीर्घलोचन और कुण्डभेदी को तीन-तीन बाणों से मार गिराया।

7.37.31

कर्णस्तं पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत् ।
अश्वत्थामा च विंशत्या कृतवर्मा च सप्तभिः ॥ ७.३७.३१ ॥

कर्ण ने उसे पच्चीस नाराच बाणों से बींध डाला, और अश्वत्थामा ने बीस से तथा कृतवर्मा ने सात से।

7.37.32

स शराचितसर्वाङ्गः क्रुद्धः शक्रात्मजात्मजः ।
विचरन्ददृशे सैन्ये पाशहस्त इवान्तकः ॥ ७.३७.३२ ॥

बाणों से ढके सर्वाङ्ग वाला, क्रोधित वह इन्द्रपुत्र के पुत्र का पुत्र (अभिमन्यु) सेना में विचरता हुआ पाश लिए हुए यम के समान दिखाई दिया।

7.37.33

शल्यं च शरवर्षेण समीपस्थामवाकिरत् ।
उदक्रोशन्महाबाहुस्तव सैन्यानि भीषयन् ॥ ७.३७.३३ ॥

और उस महाबाहु ने शल्य को तथा समीप खड़े लोगों को बाणों की वर्षा से ढक दिया; आपकी सेनाएँ भयभीत होकर चिल्ला उठीं।

7.37.34

ततः स विद्धोऽस्त्रविदा मर्मभिद्भिरजिह्मगैः ।
शल्यो राजन्रथोपस्थे निषसाद मुमोह च ॥ ७.३७.३४ ॥

तब उस अस्त्रवेत्ता के मर्मभेदी, सीधे जाने वाले बाणों से बिंधकर, हे राजन्, शल्य रथ के तल पर बैठ गए और मूर्छित हो गए।

7.37.35

तं हि दृष्ट्वा तथा विद्धं सौभद्रेण यशास्विना ।
सम्प्राद्रवच्चमूः सर्वा भारद्वाजस्य पश्यतः ॥ ७.३७.३५ ॥

सौभद्र यशस्वी के द्वारा उन्हें इस प्रकार बिंधा हुआ देखकर, भारद्वाज के देखते-देखते, समूची सेना भाग खड़ी हुई।

7.37.36

सम्प्रेक्ष्य तं महाबाहुं रुक्मपुङ्खैः समावृतम् ।
त्वदीयाः प्रपलायन्ते मृगाः सिंहार्दिता इव ॥ ७.३७.३६ ॥

स्वर्ण-पंख वाले बाणों से ढके उस महाबाहु को देखकर आपके योद्धा ऐसे भाग रहे थे जैसे सिंह से पीड़ित मृग भागते हैं।

7.37.37

सौभद्रशरनिर्भग्नाः समरेऽमरविक्रमाः ।
एवं शल्यो विमृदितस्तव पौत्रेण भारत ॥ ७.३७.३७ ॥

सौभद्र के बाणों से छिन्न-भिन्न, युद्ध में देवताओं के समान पराक्रमी (वीर भी)। इस प्रकार, हे भारत, आपके पौत्र ने शल्य को रौंद डाला।

7.37.38

स तु रणयशसाऽभिपूज्यमानः ।
पितृसुरचारणसिद्धयक्षसङ्गैः
अवनितलगतैश्च भूतसङ्घै… ।
रतिविबभौ हुतभुग्यथाऽऽज्यसिक्तः ॥ ७.३७.३८ ॥

वह तो युद्ध के यश से पूजित होकर — पितरों, देवताओं, चारणों, सिद्धों और यक्षों के समूहों से तथा पृथ्वी पर स्थित प्राणिसमूहों से… — घी से सींचे गए हविर्भोजी अग्नि के समान शोभायमान हुआ।