Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.62

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.62.1

मान्धतारं यौवनाश्वं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यं देवावश्विनौ गर्भे पितुः पार्श्वे चकर्षतुः ॥ ७.६२.१ ॥

नारद ने कहा: हे सृञ्जय, हमने सुना है कि यौवनाश्व के पुत्र मान्धाता की मृत्यु हो गई थी, जिन्हें दोनों देवता अश्विनौ ने पिता के गर्भ से पार्श्व भाग से बाहर निकाला था।

7.62.2

मृगयां विचरन्राजा तृषितः क्लान्तवाहनः ।
धूमं दृष्ट्वाऽगमत्सत्रं पृषदाज्यमवाप सः ॥ ७.६२.२ ॥

शिकार में घूमते हुए राजा प्यासे थे और उनके वाहन थक गए थे; धुआँ देखकर वे यज्ञ-सत्र की ओर गए और वहाँ उन्हें दही और घी मिला।

7.62.3

तं दृष्ट्वा युवनाश्वस्य जठरे रविसन्निभम् ।
गर्भं निरूहतुर्देवावश्विनौ भिषजां वरौ ॥ ७.६२.३ ॥

यौवनाश्व के उदर में सूर्य के समान तेजस्वी गर्भ को देखकर, वैद्यों में श्रेष्ठ दोनों देवता अश्विनौ ने उसे बाहर निकाला।

7.62.4

तं दृष्ट्वा पितुरुत्सङ्गे शयानं देववर्चसम् ।
अन्योन्यमब्रुवन्देवाः कमयं धास्यतीति वै ॥ ७.६२.४ ॥

पिता की गोद में लेटे उस देवतुल्य तेजस्वी शिशु को देखकर देवताओं ने एक-दूसरे से कहा: 'यह किसको दूध पिलाएगा?'

7.62.5

मामेवायं धयत्वङ्ग इति ह स्माह वासवः ।
ततोङ्गुलिभ्यो हीन्द्रस्य प्रादुरासीत्पयोऽमृतम् ॥ ७.६२.५ ॥

'यह केवल मुझे ही दूध पिलाए' — ऐसा वासव इन्द्र ने कहा। तब इन्द्र की उँगलियों से अमृतमय दूध प्रकट हुआ।

7.62.6

मां धास्यतीति कारण्याद्यदिन्द्रो ह्यन्वकम्पयत् ।
तस्मात्तु मान्धातेत्येवं नाम तस्याद्भुतं कृतम् ॥ ७.६२.६ ॥

'मुझसे ही दूध पीएगा' — इस करुणा से इन्द्र द्रवित हो गए। इसलिए उस अद्भुत बालक का नाम 'मान्धाता' रखा गया।

7.62.7

ततस्तु धारां पयसो घृतस्य च महात्मनः ।
तस्यास्ये यौवनाश्वस्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत् ॥ ७.६२.७ ॥

तब महात्मा यौवनाश्व के मुख में इन्द्र की उँगलियों से दूध और घी की धारा बह निकली।

7.62.8

अपिबत्पाणिमिन्द्रस्य स चाप्यह्गाऽभ्यवर्धत ।
सोऽभवद्द्वादशसमो द्वादशाहेन वीर्यवान् ॥ ७.६२.८ ॥

उसने इन्द्र की उँगली को पिया, और वह एक दिन में बढ़ गया। वह बारह दिनों में बारह वर्ष के समान बलवान हो गया।

7.62.9

इमां च पृथिवीं कृत्स्नामेकाह्ना स व्यजीजयत् ।
धर्मात्मा धृतिमान्वीरः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥ ७.६२.९ ॥

उस धर्मात्मा, धैर्यवान, सत्यप्रतिज्ञ और जितेन्द्रिय वीर ने इस सम्पूर्ण पृथ्वी को एक ही दिन में जीत लिया।

7.62.10

जनमेजयं सुधन्वानं गयं पूरुं बृहद्रथम् ।
असितं च नृगं चैव मान्धाता मानवोऽजयत् ॥ ७.६२.१० ॥

मनु के वंशज मान्धाता ने जनमेजय, सुधन्वा, गय, पूरु, बृहद्रथ, असित और नृग को भी जीत लिया।

7.62.11

उदेति च यतः सूर्यो यत्र च प्रतितिष्ठति ।
तत्सर्वं यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ॥ ७.६२.११ ॥

जहाँ से सूर्य उदय होता है और जहाँ वह अस्त होता है, वह सारा यौवनाश्व मान्धाता का क्षेत्र कहा जाता है।

7.62.12

सोऽश्वमेधशतैरिष्ट्वा राजसूयशतेन च ।
अददद्रोहितान्मत्स्यान्ब्राह्मणेभ्यो विशाम्पते ॥ ७.६२.१२ ॥

उसने सौ अश्वमेध और सौ राजसूय यज्ञ करके, हे प्रजापति, ब्राह्मणों को रोहित मत्स्य दान किए।

7.62.13

हैरण्यान्योजनोत्सेधानायताञ्शतयोजनम् ।
बहुप्रकारान्सुस्वादून्भक्ष्यभोज्यान्नपर्वतान् ॥ ७.६२.१३ ॥

सोने के, एक योजन ऊँचे और सौ योजन लंबे, अनेक प्रकार के अत्यंत स्वादिष्ट खाद्य, भोज्य और अन्न के पर्वत।

7.62.14

अतिरिक्तं ब्राह्मणेभ्यो भुञ्जानो हीयते जनः ॥ ७.६२.१४ ॥

ब्राह्मणों को दिए जाने के बाद बचा हुआ भोजन खाने वाला व्यक्ति (स्वयं) घटता है।

7.62.15

भक्ष्यान्नपाननिचयाः शुशुभुस्त्वन्नपर्वताः ।
घृतहदाः सूपपङ्का दधिफेनां गुडोदकाः ॥ ७.६२.१५ ॥

भक्ष्य, अन्न और पेय के ढेर चमकते थे और वे अन्न के पर्वत थे; घी के सरोवर, दाल-कढ़ी के कीचड़ वाले, दही के झाग वाले और गुड़ के जल वाले।

7.62.16

रुरुधुः पर्वतान्नद्यो मधुक्षीरवहाः शुभाः ।
देवासुरा नरा यक्षा गन्धर्वोरगपक्षिणः ॥ ७.६२.१६ ॥

मधु और दूध बहाने वाली शुभ नदियों ने पर्वतों को घेर लिया; देवता, असुर, मनुष्य, यक्ष, गंधर्व, नाग और पक्षी (वहाँ आए)।

7.62.17

विप्रास्तत्रागताश्चासन्वेदवेदाङ्गपारगाः ।
ब्राह्मणा ऋषयश्चापि नासंस्तत्राविपश्चितः ॥ ७.६२.१७ ॥

वहाँ वेद और वेदांगों में पारंगत विप्र आए थे; वहाँ ब्राह्मण और ऋषि भी थे, कोई अज्ञानी नहीं था।

7.62.18

समुद्रान्तां वसुमतीं वसुपूर्णां तु सर्वतः ।
स तां ब्राह्मणसात्कृत्वा जगाम स्वान्गृहान्प्रति ॥ ७.६२.१८ ॥

समुद्र तक फैली, चारों ओर धन से भरी हुई पृथ्वी को उसने ब्राह्मणों के अधिकार में देकर अपने घरों की ओर लौट गया।

7.62.19

राजाऽपि विविधैरिष्ट्वा यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ।
गतः पुण्यकृतां लोकान्व्याप्य स्वयशसा दिशः ॥ ७.६२.१९ ॥

राजा ने भी विविध दक्षिणाओं वाले विविध यज्ञों से यजन करके, अपने यश से दिशाओं को व्याप्त कर, पुण्यकर्मियों के लोकों को प्राप्त किया।

7.62.20

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः।
अयज्वानमदक्षिण्यमभि श्वैत्येत्युदाहरत् ॥ ७.६२.२० ॥

हे सृंजय, यदि वह मर गया है, तो वह तुमसे चार गुना सौभाग्यशाली है; तुम्हारे लिए पुत्र से भी अधिक पुण्यवान (वह राजा) है। अपने पुत्र के लिए शोक मत करो। जो यज्ञ न करे और दक्षिणा न दे, वह मृत्यु की ओर जाता है—ऐसा उन्होंने कहा।