Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.69

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.69.1

पुथुं वैन्यं च राजानं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यमब्यषिञ्चत्सम्मन्त्र्य राजसूये महर्षयः ॥ ७.६९.१ ॥

हे सृञ्जय, हमने सुना है कि मृत्यु को प्राप्त वेन के पुत्र राजा पृथु को, परामर्श करके, महर्षियों ने राजसूय यज्ञ में अभिषिक्त किया था।

7.69.2

अयं नः प्रथयिष्येत सर्वानित्यभवत्पृथुः ।
क्षतान्नस्त्रास्यते सर्वानत्येवं क्षत्रियोऽभवत् ॥ ७.६९.२ ॥

यह हमें सबको प्रख्यात करेगा, इसी कारण वह पृथु कहलाया; सबको हानि से बचाएगा, इसलिए वह क्षत्रिय हुआ।

7.69.3

पृथुं वैन्यं प्रजा दृष्ट्वा रक्ताः स्मेति यदब्रुवन् ।
ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत ॥ ७.६९.३ ॥

वेन के पुत्र पृथु को देखकर प्रजाएँ 'हम प्रसन्न हैं' ऐसा बोलीं; तभी प्रेम से उसका नाम 'राजा' हुआ।

7.69.4

अकृष्टपच्या पृथिवी आसीद्वैन्यस्य कामधुक् ।
सर्वाः समादुघा गावः पुटकेपुटके मधु ॥ ७.६९.४ ॥

वेन के पुत्र के समय पृथ्वी बिना जोते फल देने वाली और इच्छापूरक थी; सभी गायें दूध देती थीं और हर पात्र में मधु था।

7.69.5

आसन्हिरण्मया वृक्षाः सुखस्पर्शाः सुखावहाः ।
तेषां चीर… संवीताः प्रजास्तेष्वेव शेरते ॥ ७.६९.५ ॥

सुखद स्पर्श और सुख देने वाले सुवर्णमय वृक्ष थे; उनकी छाल के वस्त्रों से ढकी प्रजाएँ उन्हीं में विश्राम करती थीं।

7.69.6

फलान्यमृतकल्पानि स्वादूनि च मधूनि च ।
तेषामासीत्तदाऽऽहारो निराहाराश्च नाभवन् ॥ ७.६९.६ ॥

अमृत समान स्वादिष्ट फल और मधु थे; उस समय वही उनका आहार था, और कोई भूखा नहीं रहता था।

7.69.7

अरोगाः सर्वसिद्धार्था मनुष्या ह्यकुतोभयाः ।
न्यवसन्त यथाकामं वृक्षेषु च गुहासु च ॥ ७.६९.७ ॥

मनुष्य रोगरहित थे, सभी के मनोरथ पूर्ण थे, और वे किसी से भयभीत नहीं थे; वे इच्छानुसार वृक्षों पर और गुफाओं में निवास करते थे।

7.69.8

प्रविभागो न राष्ट्राणां पुराणां चाभवत्तदा ।
यथासुखं यथाकामं तथैता मुदिताः प्रजाः ॥ ७.६९.८ ॥

तब राष्ट्रों और नगरों का कोई विभाजन नहीं था; ये प्रजाएँ सुखपूर्वक और इच्छानुसार प्रसन्न रहती थीं।

7.69.9

तस्य संस्तम्भिता ह्यापः समुद्रमभियास्यतः ।
पर्वताश्च ददुर्मार्गं ध्वजभङ्गश्च नाभवत् ॥ ७.६९.९ ॥

उसके आगे बढ़ते समय उसके द्वारा जल थम गए, समुद्र की ओर जाते हुए पर्वतों ने मार्ग दे दिया, और ध्वजाएँ नहीं गिरीं।

7.69.10

तं वनस्पतयः शैला देवासुरनरोरगाः ।
सप्तर्षयः पुण्यजना गन्धर्वाप्सरसोऽपि च।
पितरश्च सुखासीनमभिगम्येदमब्रुवन् ॥ ७.६९.१० ॥

वृक्ष, पर्वत, देव, असुर, मनुष्य और नाग, सप्तर्षि, पुण्यजन, गन्धर्व और अप्सराएँ, तथा पितर भी, सुखपूर्वक बैठे उसके पास जाकर यह बोले।

7.69.11

सम्राडसि क्षत्रियोऽसि राजा गोप्ता पिताऽसि नः ।
देह्यस्मभ्यं महाराज प्रभुः सन्नीप्सितान्वरान्।
यैर्वयं शाश्वतं तृप्ता वर्तयिष्यामहे सुखम् ॥ ७.६९.११ ॥

आप सम्राट हैं, क्षत्रिय हैं, राजा, रक्षक और हमारे पिता हैं। हे महाराज, प्रभु होकर हमें इच्छित वर दीजिए, जिनसे हम सदा तृप्त होकर सुखपूर्वक जीवन बिताएँ।

7.69.12

विज्ञापितः प्रजाभिस्तु प्रजानां हितकाम्यया ।
धनुर्गृह्य पृषत्कांश्च वसुधामाद्रवद्बली ॥ ७.६९.१२ ॥

प्रजाओं द्वारा प्रार्थित होकर, प्रजाओं के कल्याण की इच्छा से, वह बलवान धनुष और बाण लेकर पृथ्वी की ओर दौड़ पड़ा।

7.69.13

ततो वैन्यभयाद्राजन्गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही ।
तां पृथुर्धनुरादाय द्रवन्तीमन्वसारयत् ॥ ७.६९.१३ ॥

तब हे राजन्, वैन्य के भय से पृथ्वी गाय बनकर भागने लगी। पृथु ने धनुष उठाकर भागती हुई उसका पीछा किया।

7.69.14

सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्गत्वा वैन्यभयार्दिता ।
सा ददर्शाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतपाणिकम् ॥ ७.६९.१४ ॥

वह ब्रह्मलोक आदि लोकों में जाकर वैन्य के भय से पीड़ित हुई। तब उसने सामने वैन्य को हाथ में धनुष उठाए खड़ा देखा।

7.69.15

ज्वलद्भिर्विशिखैर्बाणैर्दीप्ततेजःसमद्युतिम् ।
महायोगं महात्मानं दुर्धर्षममरैरपि ॥ ७.६९.१५ ॥

जलते हुए बाणों से, प्रज्वलित तेज के समान दीप्तिमान, महान योगशक्ति वाले, महात्मा, जिन्हें देवता भी परास्त नहीं कर सकते थे।

7.69.16

अलभन्ती परित्राणं वैन्यमेवाभ्यपद्यत ।
कृताञ्जलिपुटा राजन्पूज्यं लोकैस्त्रिभिस्तदा ॥ ७.६९.१६ ॥

रक्षा न पाकर वह वैन्य की ही शरण में गई। हे राजन्, तब दोनों हाथ जोड़कर, तीनों लोकों द्वारा पूजित उसके सामने वह झुक गई।

7.69.17

उवाच चैनं नाधर्म्यं स्त्रीवधं कर्तुमर्हसि ।
कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया विना ॥ ७.६९.१७ ॥

और उसने उससे कहा, 'आपको स्त्री का वध करना अधर्म है, यह आपके योग्य नहीं। हे राजन्, मेरे बिना आप प्रजा को कैसे धारण करेंगे?'

7.69.18

एकस्यार्थाय यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा ।
एकं प्राणान्बहून्वापि प्राणिनां नास्ति पातकं ॥ ७.६९.१८ ॥

जो व्यक्ति एक के लिए, चाहे अपने लिए या दूसरे के लिए, एक प्राण का हरण करता है या बहुत प्राणों का, उसे प्राणियों की हत्या का पाप नहीं लगता।

7.69.19

यस्मिंस्तु निहते भद्रे बहवः सुखमेधते ।
तस्मिन्हते त्वधं नास्ति पातकं नोपभुज्यते ॥ ७.६९.१९ ॥

हे कल्याणी, जिसके मारे जाने पर बहुत से लोग सुख पाते हैं, उसके मारे जाने पर कोई पाप नहीं होता और न उसका भोग करना पड़ता है।

7.69.20

सोऽहं पालनिमित्तं त्वां बधिष्यामि वसुंधरे ।
यदि चेद्वचनादद्य न करिष्यसि मे प्रियम् ॥ ७.६९.२० ॥

हे वसुंधरा, मैं प्रजा-पालन के लिए तुम्हें मारूँगा, यदि आज तुम मेरे वचन से मेरा प्रिय काम नहीं करोगी।

7.69.21

त्वां निहत्य तु बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् ।
आत्मानं प्रथयित्वाऽहं प्रजा धारयिता स्वयं ॥ ७.६९.२१ ॥

यदि तू मेरे शासन से विमुख हुई, तो बाण से तुझे मारकर, अपने को प्रख्यात करके, मैं स्वयं प्रजा का पालन करूँगा।

7.69.22

सुखं वचनमास्थाय मम धर्मभृतां वरे ।
स़ञ्जीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि वसुन्धरे ॥ ७.६९.२२ ॥

हे धर्मधारियों में श्रेष्ठ, मेरी बात सुखपूर्वक मानकर सदा प्रजा को जीवित रखो; हे वसुंधरा, तुम ही समर्थ हो।

7.69.23

दुहितृत्वं च मे गच्छ एवमेतन्महाशरम् ।
नियच्छेयं त्वदर्थाय उद्यतं घोरदर्शनम् ॥ ७.६९.२३ ॥

तू मेरी पुत्री का स्थान प्राप्त कर; इस प्रकार उठे हुए इस भयानक दर्शन वाले महाबाण को तुम्हारे लिए मैं रोक लूँगा।

7.69.24

सर्वमेतन्महाराज विधास्यासि परन्तप ।
वत्सं त्वं पश्य राजन्वै क्षरेयं येन वत्सला ॥ ७.६९.२४ ॥

हे महाराज, हे शत्रुतापन, यह सब तुम करोगे; हे राजन्, बछड़े को तो देखो, जिससे मैं वत्सला (गाय रूप में) दूध बहाऊँगी।

7.69.25

समां तु कुरु सर्वज्ञ मां तु धर्मभृतां वर ।
यथा विष्यन्दमानं वै क्षीरं सर्वत्र भावये ॥ ७.६९.२५ ॥

हे सर्वज्ञ, धर्मधारियों में श्रेष्ठ, मुझे समतल कर दो, ताकि मैं सर्वत्र दूध बहता हुआ पाऊँ।

7.69.26

तत उत्सारयामास शिलाजालानि सर्वशः ।
पृथुर्वैन्यस्तदा राजा तेन शैला विवर्धिताः ॥ ७.६९.२६ ॥

तब वेन-पुत्र राजा पृथु ने सभी ओर के शिला-समूहों को हटवा दिया, और उसी से पर्वत ऊँचे हो गए।

7.69.27

न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमे वसुधातले ।
प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वा महीपते ॥ ७.६९.२७ ॥

पूर्व सृष्टि में, विषम पृथ्वी-तल पर, हे महीपति, नगरों या ग्रामों का कोई विभाजन नहीं था।

7.69.28

न सस्यानि न गोरक्ष्यं न कृषिर्न वणिक्पथः ।
वैन्यात्प्रभृति राजेन्दर सर्वस्यैतस्य सम्भवः ॥ ७.६९.२८ ॥

न फसलें थीं, न गो-पालन, न कृषि, न व्यापार-मार्ग; हे राजेन्द्र, वेन-पुत्र से ही इन सबका आरंभ हुआ।

7.69.29

यत्रयत्र च साम्यं तु भूमावासीत्किलानघ ।
तत्रतत्र प्रजास्तात निवासमभिरोचयन्।
कृच्छ्रेण च महाराज इत्येवमनुशुश्रुम ॥ ७.६९.२९ ॥

हे निष्पाप, जहाँ-जहाँ भूमि पर समतल स्थान था, हे तात, वहाँ-वहाँ प्रजाओं ने निवास करना पसंद किया; और हे महाराज, कठिनाई से ही, ऐसा हमने सुना है।

7.69.30

तथेत्युक्त्वा पुनर्वैन्यो गृहीत्वाऽऽजगवं धनुः ।
शरांश्चाप्रतिमान्घोरांश्चिन्तयित्वाऽब्रवीन्महीम् ॥ ७.६९.३० ॥

'ठीक है' ऐसा कहकर वेन-पुत्र ने फिर आजगव धनुष और अतुलनीय, भयानक बाण उठाए, और विचार करके पृथ्वी से बोला।

7.69.31

एह्येहि वसुधे क्षिप्रं क्षरैभ्यः काङ्क्षितं पयः ।
मच्छसनातिगां वै त्वां प्रमथिष्याम्यहं शरैः ॥ ७.६९.३१ ॥

आओ, आओ, वसुधा! शीघ्र ही धाराओं से वांछित दूध दो। मेरे शासन का उल्लंघन करने वाली तुम्हें मैं बाणों से कुचल दूँगा।

7.69.32

तथोक्ता साऽत्मनः श्रेयश्चिन्तयित्वाऽब्रवीत्पृथुम् ।
वत्सं पात्राणि दोग्धॄंश्च क्षीराणि च समादिश ॥ ७.६९.३२ ॥

ऐसा कहे जाने पर उसने अपने कल्याण का विचार करके पृथु से कहा, "बछड़ा, पात्र, दुहने वाले और दूध, इन सबका आदेश दीजिए।"

7.69.33

ततो दास्याम्यहं भद्र सर्वं यस्य यथेप्सितम् ।
दुहितृत्वे च मां वीर सङ्कल्पयितुमर्हसि ॥ ७.६९.३३ ॥

तब हे भद्र, मैं जिसे जैसा चाहिए, वह सब दूँगी। और हे वीर, मुझे पुत्री रूप में स्वीकार करने का संकल्प आप कीजिए।

7.69.34

तथेत्युक्त्वा पृथुः सर्वं विधानमकरोद्वशी ।
ततो भूतनिकायास्तां वसुधां दुदुहुस्तदा ॥ ७.६९.३४ ॥

"ऐसा ही हो" कहकर संयमी पृथु ने सारा प्रबंध किया। तब प्राणियों के समूहों ने उस वसुधा को दुहा।

7.69.35

तां वनस्पतयः पूर्वं समुत्तस्थुर्दुधुक्षवः ।
साऽतिष्ठद्वत्सला वत्सं दोग्धृपात्राणि चेच्छती ॥ ७.६९.३५ ॥

उसे दुहने की इच्छा से पहले वृक्ष उठ खड़े हुए। वह वत्सला, बछड़े और दोहन-पात्रों की इच्छा करती हुई खड़ी रही।

7.69.36

वत्सोऽभूत्पुष्पितः सालः प्लक्षो दोग्धाऽभवत्तदा ।
छिन्नप्ररोहणं दुग्धं पात्रमौदुम्बरं शुभम् ॥ ७.६९.३६ ॥

तब सालवृक्ष फूलों से भरा बछड़ा बना, और प्लक्ष वृक्ष दुहने वाला बना। दूध छिन्न अंकुरों वाला था, और शुभ पात्र गूलर की लकड़ी का था।

7.69.37

उदयः पर्वतो वत्सो मेरुर्दोग्धा महागिरिः ।
रत्नान्योषधयो दुग्धं पात्रमस्तमयं तथा ॥ ७.६९.३७ ॥

उदय पर्वत बछड़ा था, मेरु दुहने वाला था, महागिरि। रत्न और औषधियाँ दूध थीं, और पात्र अस्तमय (पश्चिमी पर्वत) था, उसी प्रकार।

7.69.38

देवानां वत्स इन्द्रोऽभूत्पात्रं दारुमयं तथा ।
दोग्धा च सविता देवो दुग्धमूर्जस्करं प्रियम् ॥ ७.६९.३८ ॥

देवताओं का बछड़ा इन्द्र था, काष्ठ का पात्र था, उसी प्रकार। दुहने वाले सविता देव थे, और दूध बलदायक, प्रिय था।

7.69.39

असुरा दुदुहुर्मायामयःपात्रे तु तां तदा ।
दोग्धा द्विमूर्धा तत्रासीद्वत्सश्चासीद्विरोचनः ॥ ७.६९.३९ ॥

तब असुरों ने माया से उसे लौह पात्र में दुहा। वहाँ दुहने वाला द्विमूर्धा था, और बछड़ा विरोचन था।

7.69.40

कृषिं च सस्यं च नरा दुदुहुः पृथिवीतले ।
स्वायंभुवो मनुर्वत्सस्तेषां दोग्धाऽभवत्पृथुः ॥ ७.६९.४० ॥

कृषि और धान्य को मनुष्यों ने पृथ्वी-तल पर दुहा। स्वायंभुव मनु बछड़ा थे, और उनका दुहने वाला पृथु हुए।

7.69.41

अलाबुपात्रे च तथा विषं दुग्धा वसुन्धरा ।
धृतराष्ट्रोऽभवद्दोग्धा तेषां वत्सस्तु तक्षकः ॥ ७.६९.४१ ॥

तुम्बी के पात्र में और उसी प्रकार पृथ्वी ने विष दुहा। धृतराष्ट्र दुहने वाले हुए, और उनका बछड़ा तक्षक था।

7.69.42

सप्तर्षिभिर्ब्रह्म दुग्धा तथा चाक्लिष्टकर्मभिः ।
दोग्धा बृहस्पतिः पात्रं छन्दो वत्सश्च सोमराट् ॥ ७.६९.४२ ॥

सप्तर्षियों ने और अक्लिष्ट कर्म करने वालों ने ब्रह्म (वेद) दुहा। बृहस्पति दुहने वाले थे, पात्र छन्द था, और बछड़ा सोमराज था।

7.69.43

अन्तर्धानं चामपात्रे दुग्धा पुण्यजनैर्विराट् ।
दोग्धा वैश्रवणस्तेषां वत्सश्चासीद्वृषध्वजः ॥ ७.६९.४३ ॥

अन्तर्धान नामक पात्र में पुण्यजनों ने विराट् (गौ) को दुहा। उनका दोहनकर्ता वैश्रवण था और बछड़ा वृषध्वज (शिव) था।

7.69.44

पुण्यगन्धान्पद्मपात्रे गन्धर्वाप्सरसोऽदुहन् ।
वत्सश्चित्ररथस्तेषां दोग्धा विश्वरुचिः प्रभुः ॥ ७.६९.४४ ॥

पद्म पात्र में गन्धर्वों और अप्सराओं ने पुण्यगन्धों को दुहा। उनका बछड़ा चित्ररथ था और दोहनकर्ता प्रभु विश्वरुचि था।

7.69.45

स्वधां रजतपात्रेषु दुदुहुः पितरश्च ताम् ।
वत्सो वैवस्वतस्तेषां यमो दोग्धान्तकस्तदा ॥ ७.६९.४५ ॥

रजत पात्रों में पितरों ने स्वधा को दुहा। उनका बछड़ा वैवस्वत था और दोहनकर्ता तब अन्तक यम था।

7.69.46

एवं निकायैस्तैर्दुग्धा पयोऽभीष्टं हि सा विराट् ।
यैर्वर्तयन्ति ते ह्यद्य पात्रैर्वत्सैश्च नित्यशः ॥ ७.६९.४६ ॥

इस प्रकार उन समूहों ने उस विराट् गौ को दुहा और उससे इष्ट दूध प्राप्त किया। जिन पात्रों और बछड़ों से वे आज भी नित्य जीवन-निर्वाह करते हैं।

7.69.47

यज्ञैश्च विविधैरिष्ट्वा पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
सन्तर्पयित्वा भूतानि सर्वैः कामैर्मनःप्रियैः ॥ ७.६९.४७ ॥

विविध यज्ञों से यजन करके प्रतापी वेन-पुत्र पृथु ने मन को प्रिय सभी कामनाओं से प्राणियों को तृप्त किया।

7.69.48

हैरण्यानकरोद्राजा ये केचित्पार्थिवा भुवि ।
तान्ब्राह्मणेभ्यः प्रायच्छदश्वमेधे महामखे ॥ ७.६९.४८ ॥

राजा ने पृथ्वी पर जो कोई भी राजा थे, उन्हें स्वर्ण-युक्त बनाया, और उन्हें महान अश्वमेध यज्ञ में ब्राह्मणों को दे दिया।

7.69.49

स षष्टिं गोसहस्राणि षष्टिं नागशतानि च ।
सौवर्णानकरोद्राजा ब्राह्मणेभ्यश्च तान्ददौ ॥ ७.६९.४९ ॥

उसने साठ हज़ार गौएँ और साठ सौ हाथी बनवाए, सोने के बनाकर उन्हें ब्राह्मणों को दे दिया।

7.69.50

इमां च पृथिवीं सर्वां मणिरत्नविभूषिताम् ।
सौवर्णीमकरोद्राजा ब्राह्मणेभ्यश्च तां ददौ ॥ ७.६९.५० ॥

और इस सारी पृथ्वी को, जो मणियों और रत्नों से सजी थी, राजा ने सोने की बनवाकर ब्राह्मणों को दे दिया।

7.69.51

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः।
अयज्वानमदक्षिण्यमभि श्वैत्येत्युदाहरत् ॥ ७.६९.५१ ॥

हे सृञ्जय, यदि वह मर गया तो वह तुमसे चार गुना भाग्यशाली है; पुत्र से भी अधिक पुण्यवान वह तुम्हारे लिए है। अतः पुत्र के लिए शोक मत करो। जो यज्ञ न करे और दक्षिणा न दे, वह कुत्ते की गति को जाता है, ऐसा कहा गया है।