Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.7

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.7.1

वेदं षडङ्गं वेदाहमर्थविद्यां च मानवीम् ।
त्रैय्यम्बकमथेष्वस्त्रं शस्त्राणि विविधानि च ॥ ७.७.१ ॥

मैं वेद और उसके छह अंगों को जानता हूँ, मानव धर्मशास्त्र और अर्थविद्या को भी। त्र्यम्बक अस्त्र, बाण-अस्त्र और अनेक प्रकार के शस्त्र भी (मैं जानता हूँ)।

7.7.2

ये चाप्युक्ता मयि गुणा भवद्भिर्जयकाङ्क्षिभिः ।
चिकीर्षुस्तानहं सर्वान्योधयिष्यामि पाण्डवान् ॥ ७.७.२ ॥

आप जय की इच्छा रखने वालों ने मुझमें जो गुण बताए हैं, उन्हें पूरा करने की इच्छा से मैं पाण्डवों को सबके साथ युद्ध में लड़ाऊँगा।

7.7.3

पार्षतं तु रणे राजन्न हनिष्ये कथञ्चन ।
स हि सृष्टो वधार्थाय ममैव पुरुषर्षभः ॥ ७.७.३ ॥

हे राजन्! मैं युद्ध में पार्षत (धृष्टद्युम्न) को किसी भी प्रकार नहीं मारूँगा, क्योंकि वह पुरुषश्रेष्ठ मेरे ही वध के लिए उत्पन्न हुआ है।

7.7.4

योधयिष्यामि सैन्यानि नाशयन्सर्वसोमकान् ।
न च मां पाण्डवा युद्धे योधयिष्यन्ति हर्षिताः ॥ ७.७.४ ॥

मैं सोमकों की सारी सेनाओं का नाश करते हुए युद्ध करूँगा, और पाण्डव हर्षित होकर भी युद्ध में मुझसे नहीं लड़ेंगे।

7.7.5

स एवमभ्यनुज्ञातश्चक्रे सेनापतिं ततः ।
द्रोणं तव सुतो राजन्विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ७.७.५ ॥

इस प्रकार अनुमति पाकर आपके पुत्र (दुर्योधन) ने हे राजन्! विधि-विधान के अनुसार कर्म करके द्रोण को सेनापति बनाया।

7.7.6

अथाभिषिषिचुर्द्रोणं दुर्योधनमुखा नृपाः ।
स्वस्तिवादरवैश्चान्यैः श्लक्ष्णैश्चान्यैर्मनोरमैः।
सैनापत्ये यथा स्कन्दं पुरा शक्रमुखाः सुराः ॥ ७.७.६ ॥

तब दुर्योधन के नेतृत्व में राजाओं ने स्वस्तिवाचन की ध्वनियों और अन्य मधुर, मनोहर मंत्रों के साथ द्रोण का अभिषेक किया, जैसे पूर्व काल में इन्द्र के नेतृत्व में देवताओं ने स्कन्द का सेनापति पद पर अभिषेक किया था।

7.7.7

ततो वादित्रघोषेण शङ्खानां च महास्वनैः ।
प्रादुरासीत्कृते द्रोणे हर्षः सेनापतौ तदा ॥ ७.७.७ ॥

तब वाद्यों की ध्वनि और शंखों के महान घोष के साथ, द्रोण के अभिषिक्त होने पर सेनापति के प्रति हर्ष प्रकट हुआ।

7.7.8

ततः पुण्याहघोषेण साशीर्वादस्वनेन च ।
संस्तवैर्गीतशब्दैश्च सूतमागधबन्दिनाम् ॥ ७.७.८ ॥

तब पुण्याहवाचन के घोष और आशीर्वाद की ध्वनि के साथ, स्तुतियों और गीतों की ध्वनि के साथ, सूत, मागध और बन्दियों के (स्वर के साथ)।

7.7.9

जयशब्दैर्द्विजाग्र्याणां सुभगानर्तितैस्तथा ।
सत्कृत्य विधिना द्रोणं मेनिरे पाण्डवाञ्जितान् ॥ ७.७.९ ॥

श्रेष्ठ ब्राह्मणों के जय-शब्दों और शुभ नृत्यों के साथ, विधिपूर्वक द्रोण का सत्कार करके, उन्होंने पाण्डवों को पराजित समझा।

7.7.10

सैनापत्यं तु संप्राप्य भारद्वाजो महारथः ।
युयुत्सुर्व्यूह्य सैन्यानि प्रायात्तव सुतैः सह ॥ ७.७.१० ॥

सेनापति का पद पाकर, महारथी भारद्वाज (द्रोण) ने युद्ध की इच्छा से सेनाओं की व्यूह-रचना की और आपके पुत्रों के साथ आगे बढ़े।

7.7.11

सैन्धवश्च कलिङ्गश्च विकर्णश्च तवात्मजः ।
दक्षिणं पार्श्वमास्थाय समतिष्ठन्त दंशिताः ॥ ७.७.११ ॥

सिन्धुराज, कलिंगराज और आपका पुत्र विकर्ण, कवच धारण किए हुए, दाहिने पार्श्व पर आकर खड़े हो गए।

7.7.12

प्रपक्षः शकुनिस्तेषां प्रवरैर्हयसादिभिः ।
ययौ गान्धारकैः सार्धं विमलप्रासयोधिभिः ॥ ७.७.१२ ॥

उनका प्रपक्ष (पार्श्वभाग) शकुनि था, जो श्रेष्ठ घुड़सवारों के साथ, गान्धारवासियों के साथ, चमकते भालों वाले योद्धाओं के साथ चला।

7.7.13

कृपश्च कृतवर्मा च चित्रसेनो विविंशतिः ।
दुःशासनमुखा यत्ताः सव्यं पक्षमपालयन् ॥ ७.७.१३ ॥

कृप और कृतवर्मा, चित्रसेन और विविंशति, दुःशासन जिनमें अग्रणी था, तत्पर होकर बाएँ पक्ष की रक्षा कर रहे थे।

7.7.14

तेषां प्रपक्षाः काम्भोजाः सुदक्षिणपुस्सराः ।
ययुरश्चैर्महावेगैः शकाश्च यवनैः सह ॥ ७.७.१४ ॥

उनके प्रपक्ष थे — सुदक्षिण के नेतृत्व वाले काम्बोज, और शक तथा यवन, जो महान वेगवान अश्वों के साथ आगे बढ़े।

7.7.15

मद्रास्त्रिगर्ताः साम्बष्ठाः प्रतीच्योदीच्यमालवाः ।
शिबयः शूरसेनाश्च शूद्राश्च मलदैः सह ॥ ७.७.१५ ॥

मद्र, त्रिगर्त, साम्बष्ठ, पश्चिम और उत्तर के मालव, शिबि, शूरसेन और शूद्र, मलदों के साथ।

7.7.16

सौवीराः कितवाः प्राच्या दाक्षिणात्याश्च सर्वशः ।
नवात्मजं पुरस्कृत्य सूतपुत्रस्य पृष्ठतः ॥ ७.७.१६ ॥

सौवीर, कितव, पूर्व के और दक्षिण के सभी लोग — नव के पुत्र को आगे रखकर, सूतपुत्र के पीछे।

7.7.17

हर्षयन्तः स्वसैन्यानि ययुस्तव सुतैः सह ।
प्रवरः सर्वयोधानां बलेषु बलमादधम् ॥ ७.७.१७ ॥

अपनी सेनाओं को उत्साहित करते हुए तुम्हारे पुत्रों के साथ वे आगे बढ़े — सभी योद्धाओं में श्रेष्ठ, सेनाओं में बल भरते हुए।

7.7.18

ययौ वैकर्तनः कर्णः प्रमुखे सर्वधन्विनाम् ।
तस्य दीप्तो महाकायः स्वान्यनीकानिहर्षयन् ॥ ७.७.१८ ॥

विकर्तन के पुत्र कर्ण सभी धनुर्धरों के आगे चले। उनका तेजस्वी, विशाल शरीर अपनी सेनाओं को हर्षित करता हुआ।

7.7.19

हस्तिकक्ष्यो गहाकेतुर्बभौ सूर्यसमद्युतिः ।
न भीष्मव्यसनं कश्चिदृष्ट्वा कर्णममन्यत ॥ ७.७.१९ ॥

हाथी की रस्सी जैसे चिह्न और गहा ध्वज वाले कर्ण सूर्य के समान कांति से चमके। कर्ण को देखकर किसी ने भीष्म की विपत्ति को विपत्ति न माना।

7.7.20

विशोकाश्चाभवन्सर्वे राजानः कुरुभिः सह ।
हृष्टाश्च बहवो योधास्तत्राजल्पन्त वेगतः ॥ ७.७.२० ॥

कुरुओं के साथ सभी राजा शोकरहित हो गए। वहाँ अनेक हर्षित योद्धा उत्साह से ऊँचे स्वर में बोलने लगे।

7.7.21

न हि कर्णं रणे दृष्ट्वा युधि स्थास्यन्ति पाण्डवाः ।
कर्णो हि समरे शक्तो जेतुं देवान्सवासवान् ॥ ७.७.२१ ॥

रण में कर्ण को देखकर पाण्डव युद्ध में टिक नहीं पाएँगे। कर्ण तो समर में इन्द्र सहित देवताओं को भी जीतने में समर्थ है।

7.7.22

किमु पाण्डुसुतान्युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान् ।
भीष्मेण तु रणे पार्थाः पालिता बाहुशालिना ॥ ७.७.२२ ॥

युद्ध में, जिनका वीर्य और पराक्रम घट गया है, उन पाण्डु-पुत्रों की तो बात ही क्या! रण में पृथा के पुत्र बाहुबली भीष्म द्वारा रक्षित थे।

7.7.23

तांस्तु कर्णः शरैस्तीक्ष्णैर्नाशयिष्यति संयुगे ।
एवं ब्रुवन्तस्तेऽन्योन्यं हृष्टरूपा विशांपते ॥ ७.७.२३ ॥

उन्हें कर्ण तीखे बाणों से युद्ध में नष्ट कर देगा। हे प्रजापति, इस प्रकार एक-दूसरे से कहते हुए वे हर्षित रूप वाले थे।

7.7.24

राधेयं पूजयन्तश्च प्रशंसन्तश्च निर्ययुः ।
अस्माकं शकटव्यूहों द्रोणेन विहितोऽभवत् ॥ ७.७.२४ ॥

राधा-पुत्र कर्ण की पूजा और प्रशंसा करते हुए वे निकल पड़े। हमारा शकटव्यूह द्रोण द्वारा रचा गया था।

7.7.25

परेषां क्रौञ्च एवासीद्व्यूहो राजन्महात्मनाम् ।
प्रीयमाणेन विहितो धर्मराजेन भारत ॥ ७.७.२५ ॥

हे राजन्, शत्रुओं का व्यूह क्रौञ्च था, जिसे प्रसन्न होकर धर्मराज ने, हे भारत, महात्माओं के लिए रचा था।

7.7.26

व्यूहप्रमुखतस्तेषां तस्थतुः पुरुषर्षभौ ।
वानरध्वजमुच्छ्रित्य विष्वक्सेनधनंजयौ ॥ ७.७.२६ ॥

उनके व्यूह के आगे दोनों पुरुषर्षभ खड़े थे, वानरध्वज ऊँचा उठाकर — विष्वक्सेन और धनंजय।

7.7.27

ककुदं सर्वसैन्यानां धाम सर्वधनुष्मताम् ।
आदित्यपथगः केतुः पार्थस्यामिततेजसः ॥ ७.७.२७ ॥

सभी सेनाओं का शिखर, सभी धनुर्धरों का तेज — सूर्यमार्ग में चलने वाला अमिततेजस्वी पार्थ का ध्वज।

7.7.28

दीपयामास तत्सैन्यं पाण्डवस्य महात्मनः ।
यथा प्रज्वलितः सूर्यो युगान्ते वै वसुंधराम् ॥ ७.७.२८ ॥

उसने पाण्डु के महात्मा पुत्र की उस सेना को प्रज्वलित कर दिया, जैसे युगान्त में जलता हुआ सूर्य सचमुच पृथ्वी को।

7.7.29

दीप्यन्दृश्येत हि तथा केतुः सर्वत्र धीमतः ।
योधानामर्जुनः श्रेष्ठो गाण्डीवं धनुषां वरम् ॥ ७.७.२९ ॥

उसी प्रकार धीमान् की ध्वजा सर्वत्र दीप्तिमान दिखाई देती थी। योद्धाओं में अर्जुन श्रेष्ठ हैं, और धनुषों में श्रेष्ठ गाण्डीव।

7.7.30

वासुदेवश्च भूतानां चक्राणां च सुदर्शनम् ।
चत्वार्येतानि तेजाञ्सि वहञ्श्वेतहयो रथः ॥ ७.७.३० ॥

वासुदेव प्राणियों में श्रेष्ठ हैं, और चक्रों में सुदर्शन। ये चारों तेज श्वेत-अश्वों वाला रथ वहन करता था।

7.7.31

परेषामग्रतस्तस्थौ कालचक्रमिवोद्यतम् ।
एवं तौ सुमहात्मानौ बलसेनाग्रगावुभौ ॥ ७.७.३१ ॥

शत्रुओं के सामने वह खड़ा था, मानो उठा हुआ कालचक्र हो। इस प्रकार वे दोनों महात्मा सेना के अग्रभाग में आगे बढ़ रहे थे।

7.7.32

तावकानां मुखे कर्णः परेषां च धनंजयः ।
ततो जयाभिसंरब्धौ परस्परवधैषिणौ ॥ ७.७.३२ ॥

आपके पक्ष के मुख्य योद्धा कर्ण थे और शत्रुओं के धनंजय। तब विजय के लिए क्रोधित और एक-दूसरे के वध की इच्छा रखने वाले वे दोनों आमने-सामने आए।

7.7.33

अवेक्षेतां तदान्योन्यं समरे कर्णपाण्डवौ ।
ततः प्रयाते सहसा भारद्वाजे महारथे ॥ ७.७.३३ ॥

युद्ध में कर्ण और पाण्डव एक-दूसरे को देखते रहे। तभी महारथी भारद्वाज (द्रोण) अचानक आगे बढ़े।

7.7.34

सिंहनादेन घोरेण वसुधा समकम्पत ।
ततस्तुमुलमाकाशमावृणोत्सदिवाकरम् ॥ ७.७.३४ ॥

भयंकर सिंहनाद से पृथ्वी काँप उठी। तब कोलाहलपूर्ण आकाश ने सूर्य सहित सबको ढक लिया।

7.7.35

वातोद्भूतं रजस्तीव्रं कौशेयनिकरोपमम् ।
ववर्ष द्यौरनभ्राऽपि मांसास्थिरुधिराण्युत ॥ ७.७.३५ ॥

हवा से उठी तीव्र धूल रेशमी ढेर जैसी थी। बिना बादल के भी आकाश ने मांस, हड्डियाँ और रक्त बरसाए।

7.7.36

गृध्राः श्येना बकाः कङ्का वायसाश्च सहस्रशः ।
उपर्युपरि सेनां ते तदा पर्यपतन्नृप ॥ ७.७.३६ ॥

हे राजन्! तब गिद्ध, बाज़, बगुले, सारस और कौए हज़ारों की संख्या में सेना के ऊपर-ऊपर मंडराने लगे।

7.7.37

गोमायवश्च प्राक्रोशन्भयदान्दारुणान्रवान् ।
अकार्षुरपसव्यं च बहुशः पृतनां तव ॥ ७.७.३७ ॥

सियार भयानक और भयंकर चीखें चिल्लाने लगे और बार-बार आपकी सेना को अपसव्य करने लगे।

7.7.38

चिखादिषन्तो मांसानि पिपासन्तश्च शोणितम् ।
अपतद्दीप्यमाना च सनिर्घाता सकम्पना ॥ ७.७.३८ ॥

मांस खाने और रक्त पीने की इच्छा रखते हुए (गीदड़ आदि मँडराने लगे); और जलती हुई उल्का गिरी, गर्जन और कंपन के साथ।

7.7.39

उल्का ज्वलन्ती सङ्ग्रामे पुच्छेनावृत्य सर्वशः ।
परिवेषो महांश्चापि सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ॥ ७.७.३९ ॥

युद्ध में जलती हुई उल्का अपनी पूँछ से चारों ओर से घेरकर (चमकी); और एक विशाल परिवेश भी प्रकट हुआ, बिजली और गर्जन के साथ।

7.7.40

भास्करस्याभवद्राजन्प्रयाते वाहिनीपतौ ।
एते चान्ये च बहवः प्रादुरासन्सुदारुणाः।
उत्पाता युधि वीराणां जीवितक्षयकारिणः ॥ ७.७.४० ॥

हे राजन्, सेनापति के चले जाने पर सूर्य में (विकृति) हुई; ये और अन्य बहुत से अत्यंत भयानक उत्पात युद्ध में वीरों के प्राणों का नाश करने वाले प्रकट हुए।

7.7.41

ततः प्रववृते युद्धं परस्परवधैषिणाम् ।
कुरुपाण्डवसैन्यानां शब्देनापूरयज्जगत् ॥ ७.७.४१ ॥

तब परस्पर वध की इच्छा रखने वाले कौरवों और पाण्डवों की सेनाओं में युद्ध आरम्भ हुआ, जिसके शब्द से संसार भर गया।

7.7.42

ते त्वन्योन्यं सुसंरब्धाः पाण्डवाः कौरवैः सह ।
अभ्यघ्नन्निशितैः शस्त्रैर्जयगृद्धाः प्रहारिणः ॥ ७.७.४२ ॥

वे पाण्डव और कौरव, अत्यंत क्रुद्ध होकर, विजय के लोभी और प्रहार करने वाले, एक-दूसरे पर तीखे शस्त्रों से प्रहार करने लगे।

7.7.43

स पाण्डवानां महतीं महेष्वासो महाद्युतिः ।
वेगेनाभ्यद्रवत्सेनां किरञ्शरशतैः शितैः ॥ ७.७.४३ ॥

वह महान धनुर्धर, महातेजस्वी, पाण्डवों की विशाल सेना पर वेग से टूट पड़ा, सैकड़ों तीखे बाण बरसाता हुआ।

7.7.44

द्रोणमभ्युद्यतं दृष्ट्वा पाण्डवाः सहसृञ्जयैः ।
प्रत्यगृह्णंस्तदा राजञ्छरवर्षैः पृथक्पृथक् ॥ ७.७.४४ ॥

द्रोण को आक्रमण करते देखकर पाण्डव सृञ्जयों सहित उसी समय, हे राजन, बाणों की वर्षा से अलग-अलग उनका सामना करने लगे।

7.7.45

विक्षोभ्यमाणआ द्रोणेन भिद्यमाना महाचमूः ।
व्यशीर्यत सपाञ्चाला वातेनेव वलाहकाः ॥ ७.७.४५ ॥

द्रोण द्वारा विक्षुब्ध और छिन्न-भिन्न की जाती हुई वह महान सेना, पाञ्चालों सहित, वायु से बिखरते बादलों की भाँति बिखर गई।

7.7.46

बहूनीह विकुर्वाणो दिव्यान्यस्त्राणि संयुगे ।
अपीडयत्क्षणेनैव द्रोणः पाण्डवसृञ्जयान् ॥ ७.७.४६ ॥

युद्ध में अनेक दिव्य अस्त्र प्रकट करते हुए द्रोण ने क्षण भर में ही पाण्डवों और सृञ्जयों को पीड़ित कर दिया।

7.7.47

ते वध्यमाना द्रोणेन वासवेनेव दानवाः ।
पाञ्चालाः समकम्पन्त धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ॥ ७.७.४७ ॥

द्रोण से मारे जाते हुए वे पाञ्चाल, धृष्टद्युम्न के नेतृत्व में, इन्द्र से मारे जाते दानवों की भाँति काँप उठे।

7.7.48

ततो दिव्यास्त्रविच्छूरो याज्ञसेनिर्महारथः ।
अभिनच्छरवर्षेण द्रोणानीकमनेकधा ॥ ७.७.४८ ॥

तब दिव्य अस्त्रों के ज्ञाता, शूरवीर, महारथी याज्ञसेनि ने बाणों की वर्षा से द्रोण की सेना को अनेक प्रकार से छिन्न-भिन्न कर दिया।

7.7.49

द्रोणस्य शरवर्षाणि शरवर्षेण पार्षतः ।
सन्निवार्य ततः सर्वान्कुरूनप्यवधीद्बली ॥ ७.७.४९ ॥

द्रोण की बाण-वर्षा को पार्षत ने अपनी बाण-वर्षा से रोक दिया, फिर बलवान् उसने सभी कौरवों को भी मार गिराया।

7.7.50

संयम्य तु ततो द्रोणः समवस्थाप्य चाहवे ।
स्वमनीकं महेष्वासः पार्षतं समुपाद्रवत् ॥ ७.७.५० ॥

तब द्रोण ने संयम धारण करके युद्ध में अपनी सेना को स्थिर किया और उस महाधनुर्धर ने पार्षत पर धावा बोल दिया।

7.7.51

स बाणवर्षं सुमहदसृजत्पार्षतं प्रति ।
मघवान्समभिक्रुद्धः सहसा दानवानिव ॥ ७.७.५१ ॥

वह पार्षत पर अत्यंत भयंकर बाण-वर्षा करने लगा, मानो क्रोधित इन्द्र अचानक दानवों पर बरसा रहे हों।

7.7.52

ते कम्प्यमाना द्रोणेन बाणैः पाण्डवसृञ्जयाः ।
पुनःपुनरभज्यन्त सिंहेनैवेतरे मृगाः ॥ ७.७.५२ ॥

द्रोण के बाणों से काँपते हुए पाण्डव और सृंजय बार-बार भाग खड़े हुए, जैसे सिंह से दूसरे मृग भाग जाते हैं।

7.7.53

तथा पर्यपतद्रोणः पाण्डवानां बले बली ।
अलातचक्रवद्राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ७.७.५३ ॥

हे राजन्! बलवान् द्रोण पाण्डवों की सेना में इस प्रकार घूमने लगे, जैसे जलती हुई लुकाठी का चक्र घूमता हो; वह दृश्य अद्भुत-सा हो गया।

7.7.54

खचरनगरकल्पं कल्पितं शास्त्रदृष्ट्या चलदनिलपताकं ह्लादनं वल्गिताश्वम् ।
स्फटिकविमलकेतुं त्रासनं शात्रवाणां रथवरमधिरूढः सञ्जहारारिसेनाम् ॥ ७.७.५४ ॥

आकाश में विचरने वाले खेचरों के नगर जैसे, शास्त्र-विधि से निर्मित, वायु से लहराती पताकाओं वाले, हर्ष देने वाले, नाचते घोड़ों से युक्त, स्फटिक जैसे निर्मल ध्वज वाले, शत्रुओं को भयभीत करने वाले श्रेष्ठ रथ पर चढ़कर उसने शत्रु-सेना को हटा दिया।