মহাভারত · অধ্যায় 7.78
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.78.1
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य केशवस्य महात्मनः ।
सुभद्रा पुत्रशोकार्ता विललाप सुदुःखिता ॥ ७.७८.१ ॥
মহাত্মা কেশবের সেই বাক্য শুনে পুত্রশোকে কাতর সুভদ্রা অত্যন্ত দুঃখিত হয়ে বিলাপ করতে লাগলেন।
7.78.2
हा पुत्रा मम मन्दायाः कथमेत्यासि संयुगम् ।
निधनं प्राप्तवांस्तात पितुस्तुल्यपराक्रमः ॥ ७.७८.२ ॥
হায় পুত্র! অভাগিনী আমার পুত্র, তুমি কীভাবে যুদ্ধে গেলে? হে বৎস, পিতার সমান পরাক্রমী হয়েও তুমি মৃত্যুবরণ করলে।
7.78.3
कथमिन्दीवरश्यामं सुदंष्ट्रं चारुलोचनम् ।
मुखं ते दृश्यते वत्स गुण्ठितं रणरेणुना ॥ ७.७८.३ ॥
হে বৎস, নীল পদ্মের মতো শ্যামল, সুন্দর দাঁত ও মনোহর নয়নযুক্ত তোমার মুখ যুদ্ধের ধুলায় ঢাকা কেন দেখা যাচ্ছে?
7.78.4
नूनं शूरं निपतितं त्वां पश्यन्त्यनिवर्तिनम् ।
सुशिरोग्रीवबाह्वंसं व्यूढोरस्कं नतोदरम् ॥ ७.७८.४ ॥
নিশ্চয়ই তারা তোমাকে দেখে, হে বীর, যুদ্ধ থেকে পিছু না হটে পতিত অবস্থায়; সুন্দর মস্তক, গ্রীবা, বাহু ও স্কন্ধযুক্ত, প্রশস্ত বক্ষ ও কৃশ উদরের তোমাকে।
7.78.5
चारूपचितसर्वाङ्गं स्वक्षं शस्त्रक्षताचितम् ।
भूतानि त्वां निरीक्षन्ते भूमौ चन्द्रमिवोदितम् ॥ ७.७८.५ ॥
সর্বাঙ্গ সুগঠিত, সুন্দর আকৃতির, অস্ত্রক্ষতে পূর্ণ তোমাকে ভূমিতে উদিত চন্দ্রের মতো প্রাণীরা দেখছে।
7.78.6
शयनीयं पुराऽध्युष्य स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम् ।
भूमावद्य कथं शेषे विप्रविद्धः सुखोचितः ॥ ७.७८.६ ॥
পূর্বে যিনি কাম্য আস্তরণে আবৃত শয্যায় বাস করতেন, সুখের যোগ্য সেই তুমি আজ পরিত্যক্তের মতো মাটিতে কেন শুয়ে আছ?
7.78.7
योऽन्वास्यत पुरा वीरो वरस्त्रीभिर्महाभुजः ।
कथमन्वास्यते सोऽद्य शिवाभिः पतितो मृधे ॥ ७.७८.७ ॥
যে মহাবাহু বীর পূর্বে শ্রেষ্ঠ নারীদের দ্বারা সেবিত হতেন, আজ যুদ্ধে পতিত হয়ে শৃগালীদের দ্বারা কীভাবে সেবিত হচ্ছেন?
7.78.8
योऽस्तूयत पुरा हृष्टैः सूतमागधबन्दिभिः ।
सोऽद्य क्रव्याद्गणैर्घोरैर्विनदद्भिरुपास्येत ॥ ७.७८.८ ॥
পূর্বে আনন্দিত সূত, মাগধ ও বন্দীরা যাঁর স্তুতি করতেন, আজ তিনি গর্জনরত ভয়ংকর মাংসভোজী প্রাণীদের দলে ঘিরে আছেন।
7.78.9
पाण्डवेषु च नाथेषु वृष्णिवीरेषु वा विभो ।
पाञ्चालेषु च वीरेषु हतः केनास्यनाथवत् ॥ ७.७८.९ ॥
হে বিভু! পাণ্ডবদের মধ্যে, বৃষ্ণিবীরদের মধ্যে, পাঞ্চালবীরদের মধ্যে অভিভাবক থাকা সত্ত্বেও, অনাথের মতো কে একে হত্যা করল?
7.78.10
यत्र त्वं केशवे नाथे सत्यनाथो यथा हतः ।
अतृप्तदर्शना पुत्र दर्शनस्य तवानघ।
मन्दभाग्या गमिष्यामि व्यक्तमद्य यमक्षयम् ॥ ७.७८.१० ॥
কেশব রক্ষক থাকা সত্ত্বেও, প্রকৃত রক্ষকের অধিকারীর মতো সে নিহত হল। হে নিষ্পাপ পুত্র! তোমার দর্শনে অতৃপ্ত আমি, মন্দভাগ্যা, আজ নিশ্চিতই যমলোকে যাব।
7.78.11
विशालाक्षं सुकेशान्तं चारुवाक्यं सुगन्धि च ।
तव पुत्र कदा भूयो मुखं द्रक्ष्यामि निर्व्रणम् ॥ ७.७८.११ ॥
হে পুত্র! বিশাল নয়ন, সুন্দর কেশান্ত, মধুর বাক্য ও সুগন্ধযুক্ত তোমার ক্ষতহীন মুখ আমি আর কবে দেখব?
7.78.12
धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य धनुष्मताम् ।
धिग्वीर्यं वृष्णिवीराणां चाञ्चालानां च धिग्बलं ॥ ७.७८.१२ ॥
ভীমসেনের বলে ধিক! ধনুর্ধরদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ পৃথাপুত্র পার্থের বলে ধিক! বৃষ্ণিবীরদের বীর্যে ধিক, পাঞ্চালদের বলেও ধিক!
7.78.13
धिक्केकयांस्तथा चेदीन्मत्स्यांश्चैवाथ सृञ्जयान् ।
ये त्वां रणगतं वीरं न शेकुरभिरक्षितुम् ॥ ७.७८.१३ ॥
কেকয়দের, চেদিদের, মৎস্যদের এবং সৃঞ্জয়দের ধিক্; যুদ্ধে যাওয়া তোমার বীরকে তারা রক্ষা করতে পারেনি।
7.78.14
अद्य पश्यामि पृथिवीं शून्यामिव हतत्विषम् ।
अभिमन्युमपश्यन्ती शोकव्याकुललोचना ॥ ७.७८.१४ ॥
আজ অভিমন্যুকে না দেখে, শোকে বিব্রত নেত্রে, শূন্য ও দীপ্তিহীন পৃথিবী আমি দেখছি।
7.78.15
स्वस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डवीधन्वनः ।
कथं त्वाऽतिरथं वीरं द्रक्ष्याम्यद्य निपातितम् ॥ ७.७८.१५ ॥
বাসুদেবের ভাগ্নে, গাণ্ডীবধারীর পুত্র, অতিরথ বীর, আজ নিহত তোমাকে আমি কীভাবে দেখব?
7.78.16
एह्येहि तृषितो वत्स स्तनौ पूर्णौ पिबाशु मे ।
अङ्कमारुह्य मन्दाया ह्यतृप्तायाश्च दर्शने ॥ ७.७८.१६ ॥
এসো, এসো বাছা, তোমার তৃষ্ণা পেয়েছে; আমার পূর্ণ স্তন থেকে শীঘ্র পান করো। আমার কোলে উঠে এসো; তোমাকে দেখেও যে অতৃপ্ত থাকে, সেই হতভাগিনীর কোলে।
7.78.17
हा वीर दृष्टो नष्टश्च धनं स्वप्न इवासि मे ।
अहो ह्यनित्यं मानुष्यं जलबुद्बुदचञ्चलम् ॥ ७.७८.१७ ॥
হায় বীর! তোমাকে দেখলাম, আবার হারালাম; আমার ধন, তুমি যেন স্বপ্নের মতো। অহো, মানবজীবন কত অনিত্য, জলের বুদবুদের মতো চঞ্চল!
7.78.18
इमां ते तरुणीं भार्यां तवाधिभिरभिप्लुताम् ।
उत्तरामुत्तमां जात्या सुशीलां प्रिय भाषिणीम् ॥ ७.७८.१८ ॥
তোমার এই তরুণী ভার্যা, মানসিক যন্ত্রণায় নিমজ্জিত উত্তরা; জন্মে উত্তমা, সুশীলা, প্রিয়ভাষিণী।
7.78.19
शनकैः परिरभ्यैनां स्नुषां मम यशस्विनीम् ।
सुकुमारीं विशालाक्षीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ ७.७८.१९ ॥
ধীরে ধীরে একে আলিঙ্গন করে, আমার যশস্বিনী পুত্রবধূ, সুকুমারী, বিশালনয়না, পূর্ণচন্দ্রের মতো মুখের অধিকারিণীকে।
7.78.20
बालपल्लवतन्वङ्गीं मत्तमातङ्गगामिनीम् ।
बिम्बाधरोष्ठीमबलामभिमन्यो प्रहर्षय ॥ ७.७८.२० ॥
নবীন কিশলয়ের মতো কোমল অঙ্গী, মত্ত হস্তীর মতো গমনশীলা, বিম্বফলের মতো ওষ্ঠাধরা এই কোমলাঙ্গীকে, হে অভিমন্যু, আনন্দিত করো।
7.78.21
त्वया विना कथं पुत्र जीर्णां पतितमानसाम् ।
इमां सन्धारयिष्यामि वृषभादिव धेनुकाम् ॥ ७.७८.२१ ॥
হে পুত্র, তোমাকে ছাড়া জীর্ণ ও ভগ্নহৃদয়া এই নারীকে আমি কীভাবে ধারণ করব, বৃষ যেমন ধেনুকে ধারণ করে?
7.78.22
अहो ह्यकाले प्रस्थानं कृतवानसि पुत्रक ।
विहाय फलकाले मां सुगृद्धां तव दर्शने ॥ ७.७८.२२ ॥
আহা! অকালে তুমি যাত্রা করলে, প্রিয় পুত্র। ফলকালে তোমার দর্শনের জন্য অতি উৎসুক আমাকে ত্যাগ করে।
7.78.23
नूनं गतिः कृतान्तस्य प्राज्ञैरपि सुदुर्विदा ।
यत्र त्वं केशवे नाथे सङ्ग्रामेऽनाथवद्धतः ॥ ७.७८.२३ ॥
নিশ্চয়ই কৃতান্তের গতি জ্ঞানীদের কাছেও অত্যন্ত দুর্জ্ঞেয়, যেখানে কেশবের মতো নাথ থাকা সত্ত্বেও তুমি যুদ্ধে অনাথের মতো নিহত হলে।
7.78.24
यज्वनां दानशीलानां ब्राह्मणानां कृतात्मनाम् ।
चरितब्रह्मचर्याणां पुण्यतीर्थावगाहिनाम् ॥ ७.७८.२४ ॥
যজ্ঞকারী, দানশীল, ব্রাহ্মণ, সংযতচিত্ত, ব্রহ্মচর্য পালনকারী, পুণ্যতীর্থে স্নানকারীদের (লোক তুমি লাভ করেছ)।
7.78.25
कृतज्ञानां वदान्यानां गुरुशुश्रूषिणामपि ।
सहस्रदक्षिणानां च या गतिस्तामवाप्नुहि ॥ ७.७८.२५ ॥
কৃতজ্ঞ, উদার, গুরুসেবাকারী এবং সহস্র দক্ষিণাদাতাদের যে গতি, তা লাভ কর।
7.78.26
या गतिर्युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
हत्वारीन्निहतानां च सङ्ग्रामे तां गति व्रज ॥ ७.७८.२६ ॥
যাঁরা যুদ্ধ করেন, পশ্চাদপসরণ করেন না, শত্রু বধ করেন বা যুদ্ধে নিহত হন—সেই শূরদের যে গতি, তা লাভ কর।
7.78.27
गोसहस्रप्रदातॄणां क्रतुदानां च या गतिः ।
नैवेशिकं चाभिमतं ददतां या गतिः शुभा ॥ ७.७८.२७ ॥
সহস্র গোদাতা, যজ্ঞদানকারী এবং প্রিয় গৃহদানকারীদের যে শুভ গতি—সেই গতি।
7.78.28
ब्राह्मणेभ्यः शरण्येभ्यो निधिं निदधतां च या ।
या चापि न्यस्तदण्डानां तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.२८ ॥
শরণযোগ্য ব্রাহ্মণদের নিধি অর্পণকারী এবং দণ্ড ত্যাগকারীদের যে গতি—হে পুত্র, সেই গতি লাভ কর।
7.78.29
ब्रह्मचर्येण यां यान्ति मुनयः संशितव्रताः ।
एकपत्न्यश्च यां यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.२९ ॥
ব্রহ্মচর্যে কঠোরব্রত মুনিরা যে গতিতে যান, আর একপত্নীব্রতা নারীরা যে গতিতে যান—হে পুত্র, সেই গতি লাভ কর।
7.78.30
राज्ञा सुचरितैर्या च गतिर्भवति शाश्वती ।
चरमाश्रमिणां पुण्यैः सेवितानां पुरः स्थितैः ॥ ७.७८.३० ॥
রাজার সদাচরণে যে শাশ্বত গতি হয়, এবং চরম আশ্রমীদের—পুণ্যের দ্বারা সেবিত হয়ে সম্মুখে অবস্থিতদের—যে গতি, তাও।
7.78.31
दीनानुकम्पिनां या च सततं संविभागिनाम् ।
पैशुन्याच्च निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.३१ ॥
দীনদুঃখীর প্রতি করুণাশীল, সর্বদা ভাগবণ্টনকারী এবং পরনিন্দা থেকে বিরত ব্যক্তিদের যে গতি, হে পুত্র, সেই গতি তুমি লাভ কর।
7.78.32
व्रतिनां धर्मशीलानां गुरुशुश्रूषिणामपि ।
अमोघातिथिनां या च तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.३२ ॥
ব্রতধারী, ধর্মশীল, গুরুসেবাপরায়ণ এবং অতিথিকে কখনও ব্যর্থ না করা ব্যক্তিদের যে গতি, হে পুত্র, সেই গতি তুমি লাভ কর।
7.78.33
कृच्छ्रेषु या धारयतामात्मानं व्यसनेषु च ।
गतिः शोकाग्निदग्धानां तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.३३ ॥
কষ্ট ও বিপদে নিজেকে ধরে রাখে যারা, আর শোকের আগুনে দগ্ধ যারা, তাদের যে গতি, হে পুত্র, সেই গতি তুমি লাভ কর।
7.78.34
मातापित्रोश्च शुश्रूषां कल्पयन्तीह ये सदा ।
स्वदारनिरतानां च या गतिस्तामवाप्नुहि ॥ ७.७८.३४ ॥
যারা এখানে সর্বদা মাতা-পিতার সেবা করে এবং নিজ ভার্যায় অনুরক্ত, তাদের যে গতি, সেই গতি তুমি লাভ কর।
7.78.35
ऋतुकाले स्वकां भार्यां गच्छतां या मनीषिणाम् ।
परस्त्रीभ्यो निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.३५ ॥
ঋতুকালে যে মনীষীরা নিজ ভার্যার কাছে যান এবং পরস্ত্রী থেকে বিরত থাকেন, তাদের যে গতি, হে পুত্র, সেই গতি তুমি লাভ কর।
7.78.36
साम्ना ये सर्वभूतानि पश्यन्ति गतमत्सराः ।
नारुन्तुदानां क्षमिणां या गतिस्तामवाप्नुहि ॥ ७.७८.३६ ॥
ঈর্ষাহীন হয়ে সামনীতিতে যারা সর্বভূতকে দেখে, আর যারা অন্যকে আঘাত করে না সেই ক্ষমাশীলদের যে গতি, সেই গতি তুমি লাভ কর।
7.78.37
मधुमांसान्निवृत्तानां मदाद्दृम्भात्तथाऽनृतात् ।
परोपतापादन्यायात्तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.३७ ॥
মধু ও মাংস, মদ, দম্ভ, তেমনি মিথ্যা, পরের পীড়ন ও অন্যায় থেকে নিবৃত্তদের সেই গতি লাভ করো, পুত্র।
7.78.38
हीमन्तः सर्वशास्त्रज्ञा ज्ञानतृप्ता जितेन्द्रियाः ।
यां गतिं साधवो यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.३८ ॥
লজ্জাশীল, সকল শাস্ত্রজ্ঞ, জ্ঞানে তৃপ্ত, ইন্দ্রিয়জয়ী সাধুরা যে গতি লাভ করেন, সেই গতি লাভ করো, পুত্র।
7.78.39
एवं विलपतीं दीनां सुभद्रां शोककर्शिताम् ।
अन्वपद्यत पाञ्चाली वैराटिसहितां तदा ॥ ७.७८.३९ ॥
এইভাবে বিলাপরত, দীনা, শোকে কৃশা সুভদ্রার কাছে তখন পাঞ্চালী বৈরাটীর সঙ্গে এলেন।
7.78.40
सा प्रकामं रुदित्वा च विलप्य च सुदुःखिता ।
उन्मत्तवत्तदा राजन्विसंज्ञा पतिता क्षितौ ॥ ७.७८.४० ॥
তিনি প্রচুর কেঁদে ও বিলাপ করে অতি দুঃখিতা হয়ে, হে রাজন, উন্মত্তের মতো তখন চেতনাহীন হয়ে ভূমিতে পড়ে গেলেন।
7.78.41
सोपचारस्तु कृष्णस्तां दुःखितां भृशदुःखितः ।
सिक्त्वाम्भसा समाश्वास्य तत्तदुक्त्वा हितं वचः ॥ ७.७८.४१ ॥
কিন্তু সেবাপরায়ণ কৃষ্ণ, নিজেও অতি দুঃখিত হয়ে, সেই দুঃখিতার গায়ে জল ছিটিয়ে, নানা হিতবাক্য বলে তাকে সান্ত্বনা দিলেন।
7.78.42
विसंज्ञकल्पां रुदतीमपविद्धां प्रवेपतीम् ।
भगिनीं पुण्डरीकाक्ष इदं वचनमब्रवीत् ॥ ७.७८.४२ ॥
প্রায় সংজ্ঞাহীন, কাঁদতে থাকা, লুটিয়ে পড়া, কম্পমান ভগিনীকে পুণ্ডরীকাক্ষ এই কথা বললেন।
7.78.43
सुभद्रे मा शुचः पुत्रं पाञ्चाल्याश्वासयोत्तराम् ।
गतोऽभिमन्युः प्रथितां गतिं क्षत्रियपुङ्गवः ॥ ७.७८.४३ ॥
হে সুভদ্রে, পুত্রের জন্য শোক কোরো না; পাঞ্চালী ও উত্তরাকে সান্ত্বনা দাও। ক্ষত্রিয়শ্রেষ্ঠ অভিমন্যু প্রসিদ্ধ গতি লাভ করেছে।
7.78.44
ये चान्येऽपि कुले सन्ति पुरुषा नो वरानने ।
सर्वे न ते गतिं यान्ति याऽभिमन्योर्यशस्विनः ॥ ७.७८.४४ ॥
হে সুন্দরমুখী, আমাদের কুলে যে অন্য পুরুষেরা আছেন, তাঁরা কেউই যশস্বী অভিমন্যুর গতি লাভ করেন না।
7.78.45
कुर्याम तद्वयं कर्म कुर्युर्युत्सुहृदश्च नः ।
कृतवान्यादृगद्यैकस्तव पुत्रो महारथः ॥ ७.७८.४५ ॥
আমরাও সেই কর্ম করব, আমাদের যুদ্ধসুহৃদেরাও করবেন; আজ একা তোমার মহারথ পুত্র যেমন করেছে।
7.78.46
एवमाश्वास्य भगिनीं द्रौपदीमपि चोत्तराम् ।
पार्थस्यैव महाबाहुः पार्श्वमागादरिन्दमः ॥ ७.७८.४६ ॥
এভাবে ভগিনী, দ্রৌপদী ও উত্তরাকে সান্ত্বনা দিয়ে, শত্রুদমনকারী মহাবাহু কৃষ্ণ অর্জুনের পাশে গেলেন।
7.78.47
ततोऽभ्यनुज्ञाय नृपान्कृष्णो बन्धूंस्तथाऽर्जुनम् ।
विवेशान्तः पुरे राजंस्ते च जग्मुः स्वमालयम् ॥ ७.७८.४७ ॥
তারপর কৃষ্ণ রাজাদের, বন্ধুদের এবং অর্জুনের কাছে বিদায় নিয়ে, হে রাজন, অন্তঃপুরে প্রবেশ করলেন; তাঁরাও নিজ নিজ আবাসে চলে গেলেন।