महाभारत · अध्याय 7.78
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.78.1
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य केशवस्य महात्मनः ।
सुभद्रा पुत्रशोकार्ता विललाप सुदुःखिता ॥ ७.७८.१ ॥
महात्मा केशवाचे ते शब्द ऐकून पुत्रशोकाने व्यथित झालेली सुभद्रा अत्यंत दुःखी होऊन विलाप करू लागली.
7.78.2
हा पुत्रा मम मन्दायाः कथमेत्यासि संयुगम् ।
निधनं प्राप्तवांस्तात पितुस्तुल्यपराक्रमः ॥ ७.७८.२ ॥
अरेरे पुत्रा! दुर्दैवी माझ्या पुत्रा, तू युद्धाला कसा गेलास? हे तात, पित्यासारखा पराक्रमी असूनही तू मृत्यू पावलास.
7.78.3
कथमिन्दीवरश्यामं सुदंष्ट्रं चारुलोचनम् ।
मुखं ते दृश्यते वत्स गुण्ठितं रणरेणुना ॥ ७.७८.३ ॥
हे वत्सा, नीलकमळासारखा सावळा, सुंदर दात व मनोहर डोळे असलेला तुझा चेहरा युद्धाच्या धुळीने झाकलेला कसा दिसतो आहे?
7.78.4
नूनं शूरं निपतितं त्वां पश्यन्त्यनिवर्तिनम् ।
सुशिरोग्रीवबाह्वंसं व्यूढोरस्कं नतोदरम् ॥ ७.७८.४ ॥
निश्चितच ते तुला पाहत असतील, शूरा, युद्धातून मागे न हटता पडलेला; सुंदर मस्तक, मान, बाहू व खांदे असलेला, रुंद छाती व सडपातळ पोट असलेला.
7.78.5
चारूपचितसर्वाङ्गं स्वक्षं शस्त्रक्षताचितम् ।
भूतानि त्वां निरीक्षन्ते भूमौ चन्द्रमिवोदितम् ॥ ७.७८.५ ॥
सर्व अवयव सुडौल, सुंदर आकाराचा, शस्त्रांच्या जखमांनी भरलेला तुला भूमीवर उगवलेल्या चंद्राप्रमाणे प्राणी पाहत आहेत.
7.78.6
शयनीयं पुराऽध्युष्य स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम् ।
भूमावद्य कथं शेषे विप्रविद्धः सुखोचितः ॥ ७.७८.६ ॥
पूर्वी जो इच्छित आच्छादनांनी झाकलेल्या शय्येवर राहत होता, सुखाला पात्र असलेला तू आज फेकून दिल्यासारखा जमिनीवर कसा पडला आहेस?
7.78.7
योऽन्वास्यत पुरा वीरो वरस्त्रीभिर्महाभुजः ।
कथमन्वास्यते सोऽद्य शिवाभिः पतितो मृधे ॥ ७.७८.७ ॥
पूर्वी श्रेष्ठ स्त्रियांकडून सेविला जाणारा तो महाबाहू वीर, आज युद्धात पडून कोल्हिणींकडून कसा सेविला जात आहे?
7.78.8
योऽस्तूयत पुरा हृष्टैः सूतमागधबन्दिभिः ।
सोऽद्य क्रव्याद्गणैर्घोरैर्विनदद्भिरुपास्येत ॥ ७.७८.८ ॥
पूर्वी आनंदाने सूत, मागध आणि बंदी ज्याची स्तुती करत, तोच आज गर्जणाऱ्या भयंकर मांसभक्षक प्राण्यांच्या समूहांनी वेढलेला आहे.
7.78.9
पाण्डवेषु च नाथेषु वृष्णिवीरेषु वा विभो ।
पाञ्चालेषु च वीरेषु हतः केनास्यनाथवत् ॥ ७.७८.९ ॥
हे विभो! पांडव, वृष्णिवीर आणि पांचाल वीरांमध्ये रक्षक असतानाही, अनाथाप्रमाणे याला कोणी मारले?
7.78.10
यत्र त्वं केशवे नाथे सत्यनाथो यथा हतः ।
अतृप्तदर्शना पुत्र दर्शनस्य तवानघ।
मन्दभाग्या गमिष्यामि व्यक्तमद्य यमक्षयम् ॥ ७.७८.१० ॥
केशव रक्षक असूनही, खऱ्या रक्षकाप्रमाणे हा मारला गेला. हे निष्पाप पुत्रा! तुझ्या दर्शनाने अतृप्त झालेली मी, मंदभाग्या, आज निश्चितच यमलोकाला जाईन.
7.78.11
विशालाक्षं सुकेशान्तं चारुवाक्यं सुगन्धि च ।
तव पुत्र कदा भूयो मुखं द्रक्ष्यामि निर्व्रणम् ॥ ७.७८.११ ॥
हे पुत्रा! विशाल नेत्र, सुंदर केसांच्या कडा, मधुर वाणी आणि सुगंधी असलेले तुझे व्रणरहित मुख मी पुन्हा कधी पाहीन?
7.78.12
धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य धनुष्मताम् ।
धिग्वीर्यं वृष्णिवीराणां चाञ्चालानां च धिग्बलं ॥ ७.७८.१२ ॥
भीमसेनाच्या बलाला धिक्कार! धनुर्धरांत श्रेष्ठ पृथापुत्र पार्थाच्या बलाला धिक्कार! वृष्णिवीरांच्या पराक्रमाला धिक्कार, पांचालांच्या बलालाही धिक्कार!
7.78.13
धिक्केकयांस्तथा चेदीन्मत्स्यांश्चैवाथ सृञ्जयान् ।
ये त्वां रणगतं वीरं न शेकुरभिरक्षितुम् ॥ ७.७८.१३ ॥
केकयांचा, चेदींचा, मत्स्यांचा आणि सृंजयांचा धिक्कार असो; रणात गेलेल्या तुमच्या वीराचे रक्षण त्यांना करता आले नाही.
7.78.14
अद्य पश्यामि पृथिवीं शून्यामिव हतत्विषम् ।
अभिमन्युमपश्यन्ती शोकव्याकुललोचना ॥ ७.७८.१४ ॥
आज अभिमन्यूला न पाहता, शोकाने व्याकुल नेत्रांनी, शून्य आणि तेजहीन पृथ्वी मी पाहत आहे.
7.78.15
स्वस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डवीधन्वनः ।
कथं त्वाऽतिरथं वीरं द्रक्ष्याम्यद्य निपातितम् ॥ ७.७८.१५ ॥
वासुदेवाचा भाचा, गांडीवधारी अर्जुनाचा पुत्र, अतिरथी वीरा, आज पडलेल्या तुला मी कसा पाहू?
7.78.16
एह्येहि तृषितो वत्स स्तनौ पूर्णौ पिबाशु मे ।
अङ्कमारुह्य मन्दाया ह्यतृप्तायाश्च दर्शने ॥ ७.७८.१६ ॥
ये, ये बाळा, तुला तहान लागली आहे; माझ्या भरलेल्या स्तनांतून लवकर पी. माझ्या मांडीवर चढून ये; तुला पाहूनही अतृप्त राहणाऱ्या या अभागिनीच्या मांडीवर.
7.78.17
हा वीर दृष्टो नष्टश्च धनं स्वप्न इवासि मे ।
अहो ह्यनित्यं मानुष्यं जलबुद्बुदचञ्चलम् ॥ ७.७८.१७ ॥
हाय वीरा! तू दिसलास आणि हरवलास; माझ्या धना, तू स्वप्नासारखा झालास. अहो, मानवी जीवन किती अनित्य, पाण्याच्या बुडबुड्यासारखे चंचल!
7.78.18
इमां ते तरुणीं भार्यां तवाधिभिरभिप्लुताम् ।
उत्तरामुत्तमां जात्या सुशीलां प्रिय भाषिणीम् ॥ ७.७८.१८ ॥
तुझी ही तरुण पत्नी, मानसिक वेदनांनी व्यापलेली उत्तरा; जन्माने उत्तम, सुशील, प्रिय बोलणारी.
7.78.19
शनकैः परिरभ्यैनां स्नुषां मम यशस्विनीम् ।
सुकुमारीं विशालाक्षीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ ७.७८.१९ ॥
हळूच हिला आलिंगन देऊन, माझी यशस्विनी सून, सुकुमारी, विशाल नेत्रांची, पूर्ण चंद्रासारख्या मुखाची.
7.78.20
बालपल्लवतन्वङ्गीं मत्तमातङ्गगामिनीम् ।
बिम्बाधरोष्ठीमबलामभिमन्यो प्रहर्षय ॥ ७.७८.२० ॥
कोवळ्या पालवीसारखे कोमल अंग असलेली, मत्त हत्तीसारखी चाल असलेली, बिंबफळासारखे ओठ असलेली, या अबलेला, हे अभिमन्यो, आनंदित कर.
7.78.21
त्वया विना कथं पुत्र जीर्णां पतितमानसाम् ।
इमां सन्धारयिष्यामि वृषभादिव धेनुकाम् ॥ ७.७८.२१ ॥
हे पुत्रा, तुझ्याविना खचलेल्या व दुःखी मनाच्या हिला मी कसा सांभाळू, बैल गाईला सांभाळतो तसा?
7.78.22
अहो ह्यकाले प्रस्थानं कृतवानसि पुत्रक ।
विहाय फलकाले मां सुगृद्धां तव दर्शने ॥ ७.७८.२२ ॥
अरेरे! अकाली तू प्रस्थान केलेस, प्रिय पुत्रा. फळकाळी तुझ्या दर्शनासाठी अति उत्सुक असलेल्या मला सोडून.
7.78.23
नूनं गतिः कृतान्तस्य प्राज्ञैरपि सुदुर्विदा ।
यत्र त्वं केशवे नाथे सङ्ग्रामेऽनाथवद्धतः ॥ ७.७८.२३ ॥
निश्चितच यमाची गती ज्ञानी लोकांनाही अत्यंत अगम्य आहे, जिथे केशवासारखा नाथ असूनही तू युद्धात अनाथासारखा मारला गेलास.
7.78.24
यज्वनां दानशीलानां ब्राह्मणानां कृतात्मनाम् ।
चरितब्रह्मचर्याणां पुण्यतीर्थावगाहिनाम् ॥ ७.७८.२४ ॥
यज्ञ करणारे, दानशील, ब्राह्मण, संयमी, ब्रह्मचर्य पाळणारे, पुण्य तीर्थांमध्ये स्नान करणारे यांचे (लोक तू प्राप्त केलेस).
7.78.25
कृतज्ञानां वदान्यानां गुरुशुश्रूषिणामपि ।
सहस्रदक्षिणानां च या गतिस्तामवाप्नुहि ॥ ७.७८.२५ ॥
कृतज्ञ, उदार, गुरुसेवा करणारे आणि सहस्र दक्षिणा देणारे यांची जी गती आहे, ती तू प्राप्त कर.
7.78.26
या गतिर्युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
हत्वारीन्निहतानां च सङ्ग्रामे तां गति व्रज ॥ ७.७८.२६ ॥
युद्ध करणारे, मागे न हटणारे शूर, शत्रू मारणारे आणि युद्धात मारले गेलेले यांची जी गती आहे, ती तू प्राप्त कर.
7.78.27
गोसहस्रप्रदातॄणां क्रतुदानां च या गतिः ।
नैवेशिकं चाभिमतं ददतां या गतिः शुभा ॥ ७.७८.२७ ॥
हजार गायी दान करणारे, यज्ञदान करणारे आणि प्रिय गृह दान करणारे यांची जी शुभ गती आहे.
7.78.28
ब्राह्मणेभ्यः शरण्येभ्यो निधिं निदधतां च या ।
या चापि न्यस्तदण्डानां तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.२८ ॥
शरण जाण्यायोग्य ब्राह्मणांना निधी अर्पण करणारे आणि दंड सोडलेले यांची जी गती आहे, ती हे पुत्रा, तू प्राप्त कर.
7.78.29
ब्रह्मचर्येण यां यान्ति मुनयः संशितव्रताः ।
एकपत्न्यश्च यां यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.२९ ॥
ब्रह्मचर्याने कठोर व्रत पाळणारे मुनी जी गती पावतात आणि एकपत्नीव्रता स्त्रिया जी गती पावतात, ती हे पुत्रा, तू प्राप्त कर.
7.78.30
राज्ञा सुचरितैर्या च गतिर्भवति शाश्वती ।
चरमाश्रमिणां पुण्यैः सेवितानां पुरः स्थितैः ॥ ७.७८.३० ॥
राजाच्या सदाचाराने जी शाश्वत गती प्राप्त होते आणि अंतिम आश्रमींची, जे पुण्याने सेवले जाऊन पुढे उभे असतात, ती गती.
7.78.31
दीनानुकम्पिनां या च सततं संविभागिनाम् ।
पैशुन्याच्च निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.३१ ॥
दीनांवर दया करणाऱ्यांना, सदैव दान वाटणाऱ्यांना आणि चहाडीपासून दूर राहणाऱ्यांना जी गती मिळते, हे पुत्रा, तीच गती तू प्राप्त कर.
7.78.32
व्रतिनां धर्मशीलानां गुरुशुश्रूषिणामपि ।
अमोघातिथिनां या च तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.३२ ॥
व्रतस्थ, धर्मशील, गुरुसेवा करणाऱ्या आणि अतिथींना कधीही निराश न करणाऱ्यांना जी गती मिळते, हे पुत्रा, तीच गती तू प्राप्त कर.
7.78.33
कृच्छ्रेषु या धारयतामात्मानं व्यसनेषु च ।
गतिः शोकाग्निदग्धानां तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.३३ ॥
संकटांत आणि आपत्तींत स्वतःला सावरणाऱ्यांची आणि शोकाग्नीत होरपळलेल्यांची जी गती असते, हे पुत्रा, तीच गती तू प्राप्त कर.
7.78.34
मातापित्रोश्च शुश्रूषां कल्पयन्तीह ये सदा ।
स्वदारनिरतानां च या गतिस्तामवाप्नुहि ॥ ७.७८.३४ ॥
जे येथे सदैव माता-पित्यांची सेवा करतात आणि स्वपत्नीवर निष्ठ राहतात, त्यांची जी गती असते ती तू प्राप्त कर.
7.78.35
ऋतुकाले स्वकां भार्यां गच्छतां या मनीषिणाम् ।
परस्त्रीभ्यो निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.३५ ॥
ऋतुकाळी स्वपत्नीजवळ जाणाऱ्या आणि परस्त्रियांपासून दूर राहणाऱ्या मनीषींची जी गती असते, हे पुत्रा, तीच गती तू प्राप्त कर.
7.78.36
साम्ना ये सर्वभूतानि पश्यन्ति गतमत्सराः ।
नारुन्तुदानां क्षमिणां या गतिस्तामवाप्नुहि ॥ ७.७८.३६ ॥
मत्सरहीन होऊन सामनीतीने सर्व प्राण्यांकडे पाहणाऱ्यांची आणि इतरांना न दुखावणाऱ्या क्षमाशीलांची जी गती असते, तीच गती तू प्राप्त कर.
7.78.37
मधुमांसान्निवृत्तानां मदाद्दृम्भात्तथाऽनृतात् ।
परोपतापादन्यायात्तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.३७ ॥
मध, मांस, मद, दंभ, तसेच असत्य, परपीडा आणि अन्याय यांपासून निवृत्त झालेल्यांची ती गती प्राप्त कर, पुत्रा.
7.78.38
हीमन्तः सर्वशास्त्रज्ञा ज्ञानतृप्ता जितेन्द्रियाः ।
यां गतिं साधवो यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक ॥ ७.७८.३८ ॥
लज्जाशील, सर्व शास्त्रज्ञ, ज्ञानाने तृप्त आणि इंद्रियजयी साधू ज्या गतीला जातात ती गती प्राप्त कर, पुत्रा.
7.78.39
एवं विलपतीं दीनां सुभद्रां शोककर्शिताम् ।
अन्वपद्यत पाञ्चाली वैराटिसहितां तदा ॥ ७.७८.३९ ॥
अशा प्रकारे विलाप करणाऱ्या, दीन, शोकाने कृश झालेल्या सुभद्रेकडे तेव्हा पाञ्चाली वैराटीसह गेली.
7.78.40
सा प्रकामं रुदित्वा च विलप्य च सुदुःखिता ।
उन्मत्तवत्तदा राजन्विसंज्ञा पतिता क्षितौ ॥ ७.७८.४० ॥
ती खूप रडून आणि विलाप करून अत्यंत दुःखी होऊन, हे राजा, वेड्यासारखी तेव्हा संज्ञाहीन होऊन जमिनीवर कोसळली.
7.78.41
सोपचारस्तु कृष्णस्तां दुःखितां भृशदुःखितः ।
सिक्त्वाम्भसा समाश्वास्य तत्तदुक्त्वा हितं वचः ॥ ७.७८.४१ ॥
पण सेवा करणाऱ्या कृष्णाने, स्वतः अत्यंत दुःखी होऊन, त्या दुःखी स्त्रीवर पाणी शिंपडून, अनेक हितकारक शब्द बोलून तिचे सांत्वन केले.
7.78.42
विसंज्ञकल्पां रुदतीमपविद्धां प्रवेपतीम् ।
भगिनीं पुण्डरीकाक्ष इदं वचनमब्रवीत् ॥ ७.७८.४२ ॥
जवळजवळ संज्ञाहीन, रडणाऱ्या, खाली कोसळलेल्या, थरथरणाऱ्या बहिणीला पुण्डरीकाक्ष हे वचन म्हणाला.
7.78.43
सुभद्रे मा शुचः पुत्रं पाञ्चाल्याश्वासयोत्तराम् ।
गतोऽभिमन्युः प्रथितां गतिं क्षत्रियपुङ्गवः ॥ ७.७८.४३ ॥
हे सुभद्रे, पुत्रासाठी शोक करू नकोस; पाञ्चालीला आणि उत्तरेला धीर दे. क्षत्रियश्रेष्ठ अभिमन्यू प्रसिद्ध गतीला गेला आहे.
7.78.44
ये चान्येऽपि कुले सन्ति पुरुषा नो वरानने ।
सर्वे न ते गतिं यान्ति याऽभिमन्योर्यशस्विनः ॥ ७.७८.४४ ॥
हे सुंदर मुखी, आमच्या कुलातील जे इतर पुरुष आहेत ते सर्व यशस्वी अभिमन्यूची गती प्राप्त करत नाहीत.
7.78.45
कुर्याम तद्वयं कर्म कुर्युर्युत्सुहृदश्च नः ।
कृतवान्यादृगद्यैकस्तव पुत्रो महारथः ॥ ७.७८.४५ ॥
आम्हीही ते कर्म करू, आमचे युद्धमित्रही करतील; आज एकटाच तुझा महारथी पुत्र जसा करून गेला.
7.78.46
एवमाश्वास्य भगिनीं द्रौपदीमपि चोत्तराम् ।
पार्थस्यैव महाबाहुः पार्श्वमागादरिन्दमः ॥ ७.७८.४६ ॥
अशा प्रकारे बहिणीला, द्रौपदीला आणि उत्तरेला धीर देऊन, शत्रुदमन करणारा महाबाहू कृष्ण पार्थाजवळ गेला.
7.78.47
ततोऽभ्यनुज्ञाय नृपान्कृष्णो बन्धूंस्तथाऽर्जुनम् ।
विवेशान्तः पुरे राजंस्ते च जग्मुः स्वमालयम् ॥ ७.७८.४७ ॥
नंतर कृष्णाने राजे, बंधू आणि अर्जुन यांचा निरोप घेऊन, हे राजा, अंतःपुरात प्रवेश केला; तेही आपापल्या निवासाकडे गेले.