महाभारत · अध्याय 7.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.8.1
तथा द्रोणमभिघ्नन्तं साश्वसूतरथद्विपान् ।
व्यथिताः पाण्डवा दृष्ट्वा न चैनं पर्यवारयन् ॥ ७.८.१ ॥
इस प्रकार द्रोण को घोड़ों, सारथियों, रथों और हाथियों पर प्रहार करते देखकर पाण्डव व्यथित हुए, और उन्होंने उसे घेरा नहीं।
7.8.2
ततो युधिष्ठिरो राजा धृष्टद्युम्नधनञ्जयौ ।
अब्रवीत्सर्वतो यत्तैः कुम्भयोनिर्निवार्यताम् ॥ ७.८.२ ॥
तब राजा युधिष्ठिर ने धृष्टद्युम्न और धनञ्जय से कहा, "सब ओर से सावधान होकर द्रोण को रोका जाए।"
7.8.3
तत्रैनमर्जुनश्चैव धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
ये चान्ये पार्थिवा राजन्पाण्डवस्यानुसैनिकाः।
प्रत्यगृह्णंस्ततस्तत्र समागच्छन्महारथाः ॥ ७.८.३ ॥
वहाँ अर्जुन और पार्षत धृष्टद्युम्न ने उसे रोका, और पाण्डव के जो अन्य राजा अनुगामी सैनिक थे, हे राजन्, उन्होंने भी उसका सामना किया; वहाँ महारथी एकत्र हो गए।
7.8.4
केकया भीमसेनश्च सौभद्रोऽथ घटोत्कचः ।
युधिष्ठिरो यमौ मात्स्यो द्रुदश्चात्मजैः सह ॥ ७.८.४ ॥
केकय, भीमसेन, सौभद्र, फिर घटोत्कच, युधिष्ठिर, यमल भाई, मत्स्यराज, और द्रुपद — अपने पुत्रों के साथ।
7.8.5
द्रौपदेयाश्च संहृष्टा धृष्टकेतुः ससात्यकिः ।
चेकितानश्च सङ्क्रुद्धो युयुत्सुश्च महारथः ॥ ७.८.५ ॥
द्रौपदी के पुत्र अत्यन्त उल्लसित थे, धृष्टकेतु सात्यकि के साथ थे, क्रुद्ध चेकितान और महारथी युयुत्सु भी।
7.8.6
ये चान्ये पार्थिवा राजन्पाण्डवस्यानुयायिनः ।
कुलवीर्यानुरूपाणि चक्रुः कर्माण्यनेकशः ॥ ७.८.६ ॥
और पाण्डव के जो अन्य राजा अनुयायी थे, हे राजन्, उन्होंने अपने कुल और पराक्रम के अनुरूप अनेक प्रकार के कर्म किए।
7.8.7
संभिद्यमानां तां दृष्ट्वा पाण्डवैर्वाहिनीं रणे ।
व्यावृत्य चक्षुषी कोपाद्भारद्वाजोऽन्ववैक्षत ॥ ७.८.७ ॥
युद्ध में पाण्डवों द्वारा उस सेना को छिन्न-भिन्न होते देखकर भारद्वाज (द्रोण) ने क्रोध से अपनी दोनों आँखें घुमाकर चारों ओर देखा।
7.8.8
स तीव्रं कोपमास्थाय रथे समरदुर्जयः ।
व्यधमत्पाण्डवानीकं महाभ्राणीव मारुतः ॥ ७.८.८ ॥
वह तीव्र क्रोध धारण करके, युद्ध में अजेय होकर, अपने रथ पर स्थित रहते हुए पाण्डव सेना को वैसे ही छिन्न-भिन्न करने लगा जैसे वायु बड़े-बड़े बादलों को बिखेर देती है।
7.8.9
रथानश्वान्नरान्नागानभिधावन्नितस्ततः ।
चचारोन्मत्तवद्द्रोणो वृद्धोऽपि तरुणो यथा ॥ ७.८.९ ॥
रथों, घोड़ों, मनुष्यों और हाथियों पर इधर-उधर दौड़ते हुए द्रोण उन्मत्त की भाँति घूमने लगे; वृद्ध होकर भी वे तरुण के समान थे।
7.8.10
तस्य शोणितदिग्धाङ्गाः शोणास्ते वातरंहसः ।
आजानेया हया राजन्नविश्रान्ताः सुखं ययुः ॥ ७.८.१० ॥
हे राजन्! उसके रक्त से सने अंगों वाले, लाल रंग के, वायु के समान वेगवान वे उत्तम नस्ल के घोड़े बिना थके सहज ही दौड़ते रहे।
7.8.11
तमन्तकमिव क्रुद्धमापतन्तं यतव्रतम् ।
दृष्ट्वा सम्प्राद्रवन्योधाः पाण्डवस्य ततस्ततः ॥ ७.८.११ ॥
क्रोधित होकर मृत्यु के समान आक्रमण करते हुए, व्रत में दृढ़ उस द्रोण को देखकर पाण्डव पक्ष के योद्धा इधर-उधर भाग गए।
7.8.12
तेषां प्राद्रवतां भीमः पुनरावर्ततामपि ।
पश्यतां तिष्ठतां चासीच्छब्दः परमदारुणः ॥ ७.८.१२ ॥
भागते हुए, फिर लौटते हुए, देखते हुए और खड़े हुए उन सबका अत्यन्त भयंकर कोलाहल हुआ।
7.8.13
शूराणां हर्षजननो भीरूणां भयवर्धनः ।
द्यावापृथिव्योर्विवरं पूरयामास सर्वतः ॥ ७.८.१३ ॥
वह शूरवीरों में हर्ष उत्पन्न करता और कायरों का भय बढ़ाता हुआ आकाश और पृथ्वी के बीच के अंतराल को सब ओर से भर देता था।
7.8.14
ततः पुनरपि द्रोणो नाम विश्रावयन्युधि ।
अकरोद्रौद्रमात्मानं किरञ्छरशतैः परान् ॥ ७.८.१४ ॥
तब द्रोण ने युद्ध में अपने नाम की घोषणा करते हुए फिर से स्वयं को भयंकर रूप दिया और सैकड़ों बाणों से शत्रुओं को बिखेरने लगे।
7.8.15
स तथा तेष्वनीकेषु पाण्डुपुत्रस्य मारिष ।
कालवद्व्यचरद्द्रोणो युवेव स्थविरो बली ॥ ७.८.१५ ॥
हे आर्य, वह द्रोण पाण्डुपुत्र की सेनाओं के बीच काल के समान विचरण करते रहे—वृद्ध होते हुए भी युवक की भाँति बलवान।
7.8.16
उत्कृत्य च शिरांस्युग्रो बाहूनपि सुभूषणान् ।
कृत्वा शून्यान्रथोपस्थानुदक्रोशन्महारवान् ॥ ७.८.१६ ॥
उग्र द्रोण ने सिरों को काट डाला और सुंदर आभूषणों से सजी भुजाओं को भी काटकर रथों के आसनों को रिक्त कर दिया; वे महानाद करते हुए चीख उठे।
7.8.17
तस्य हर्षप्रणादेन बाणवर्षेण च प्रभो ।
प्राकम्पन्त रणे योधा गावः शीतार्दिता इव ॥ ७.८.१७ ॥
हे प्रभु, उसके हर्षनाद और बाणवर्षा से युद्ध में योद्धा ऐसे काँप उठे जैसे शीत से पीड़ित गायें।
7.8.18
द्रोणस्य रथघोषेण मौर्वीनिष्पेषणेन च ।
धनुःशब्देन चाकाशे शब्दः समभवन्महान् ॥ ७.८.१८ ॥
द्रोण के रथ की घरघराहट, धनुष की प्रत्यंचा की टंकार और धनुष के शब्द से आकाश में एक महान ध्वनि उत्पन्न हो गई।
7.8.19
अथास्य धनुषो बाणा निस्सरन्तः सहस्रशः ।
व्याप्य सर्वा दिशः पेतुर्नागाश्वरथपत्तिषु। ॥ ७.८.१९ ॥
फिर उसके धनुष से निकलते हुए हज़ारों बाण सभी दिशाओं को व्याप्त करके हाथियों, घोड़ों, रथों और पैदल सैनिकों पर गिरे।
7.8.20
तं कार्मुकमहावेगमस्त्रज्वलितपावकम् ।
द्रोणमासादयाञ्चक्रुः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ॥ ७.८.२० ॥
महान वेग वाले, अस्त्रों से प्रज्वलित अग्नि के समान उस धनुषधारी द्रोण पर पाञ्चाल और पाण्डव एक साथ टूट पड़े।
7.8.21
सनागरथपत्त्यश्वान्प्राहिणोद्यमसादनम् ।
अचिरादकरोद्दोणो महीं शोणितकर्दमाम् ॥ ७.८.२१ ॥
हाथियों, रथों, पैदल सैनिकों और घोड़ों सहित (शत्रुओं को) द्रोण ने यमलोक भेज दिया और शीघ्र ही पृथ्वी को रक्त के कीचड़ से भर दिया।
7.8.22
तन्वता परमास्त्राणि शरान्सततमस्यता ।
द्रोणेन विहितं दिक्षु शरजालमदृश्यत ॥ ७.८.२२ ॥
परम अस्त्रों को तानते और निरंतर बाण छोड़ते हुए द्रोण द्वारा दिशाओं में बाणों का जाल रचा हुआ दिखाई दिया।
7.8.23
पदातिषु रथाश्वेषु वारणेषु च सर्वशः ।
तस्य विद्युदिवाभ्रेषु चरन्केतुरदृश्यत ॥ ७.८.२३ ॥
पैदल सैनिकों, रथों, घोड़ों और हाथियों के बीच सर्वत्र उसका ध्वज बादलों में बिजली की भाँति विचरता हुआ दिखाई दिया।
7.8.24
सकेकयानां प्रवरांश्च पञ्च पाञ्चालराजं च शरैः प्रमथ्य ।
युधिष्ठिरानीकमदीनसत्वो द्रोणोऽभ्ययात्कार्मुकबाणपाणिः ॥ ७.८.२४ ॥
केकयों के श्रेष्ठ पाँच वीरों और पाञ्चाल राजा को बाणों से मथकर, अटल साहस वाले द्रोण, हाथ में धनुष-बाण लिए, युधिष्ठिर की सेना की ओर बढ़े।
7.8.25
तं भीमसेनश्च धनञ्जयश्च शिनेश्च नप्ता द्रुपदात्मजश्च ।
शैब्यात्मजः काशिपतिः शिबिश्च दृष्ट्वा नदन्तो व्यकिरञ्छरौघैः ॥ ७.८.२५ ॥
भीमसेन और धनंजय, शिनि के नाती, द्रुपद के पुत्र, शैब्य के पुत्र, काशी के राजा और शिबि ने उसे देखकर गर्जना करते हुए बाणों की वर्षा से उसे ढक दिया।
7.8.26
तेषां शरा द्रोणशरैर्निकृत्ता भूमावदृश्यन्त विवर्तमानाः ।
श्रेणीकृताः संयति मोघवेगा द्वीपे नदीनामिव काशरोहाः ॥ ७.८.२६ ॥
द्रोण के बाणों से कटे उनके बाण भूमि पर लोटते हुए दिखाई दिए, संग्राम में पंक्तिबद्ध और व्यर्थ वेग वाले, मानो नदियों के द्वीप पर कास के तृण हों।
7.8.27
ते द्रोणबाणासनविप्रमुक्ताः पतत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खाः ।
भित्त्वा शरीराणि गजाश्वयूनां जग्मुर्महीं शोणितदिग्धवाजाः ॥ ७.८.२७ ॥
द्रोण के धनुष से छूटे वे पंखों वाले बाण, सोने से चित्रित पुंखों वाले, हाथियों और घोड़ों के शरीरों को भेदकर, रक्त से सने पंखों के साथ पृथ्वी पर गिरे।
7.8.28
सा योधसङ्घैश्च रथैश्च भूमिः शरैर्विभिन्नैर्गजवाजिभिश्च ।
प्रच्छाद्यमाना पतितैर्बभूव समावृता द्यौरिव कालमेघैः ॥ ७.८.२८ ॥
वह भूमि योद्धाओं के समूहों, रथों, छिन्न-भिन्न बाणों, हाथियों और घोड़ों से पटी पड़ी थी; गिरे हुए शवों से ढकी वह भूमि ऐसी लगती थी मानो आकाश प्रलयकालीन काले मेघों से घिर गया हो।
7.8.29
शैनेयभीमार्जुनवाहिनीशं सौभ्रद्रपाञ्चालसकाशिराजम् ।
अन्यांश्च वीरान्समरे ममर्द द्रोणः सुतानां तव भूतिकामः ॥ ७.८.२९ ॥
शैनेय, भीम और अर्जुन की सेना के स्वामी, सौभद्र, पांचाल और काशी के राजा तथा अन्य वीरों को भी द्रोण ने युद्ध में मसल डाला; आपके पुत्रों की भलाई चाहते हुए।
7.8.30
एतानि चान्यानि च कौरवेन्द्र कर्माणि कृत्वा समरे महात्मा ।
प्रताप्य लोकानिव कालसूर्यो द्रोणो गतः स्वर्गमितो हि राजन् ॥ ७.८.३० ॥
हे कौरवेन्द्र, समर में इन और अन्य कर्मों को करके महात्मा द्रोण, लोकों को तपाते हुए कालसूर्य की भाँति, हे राजन्, यहाँ से स्वर्ग को चले गए हैं।
7.8.31
एवं रुक्मरथः शूरो हत्वा शतसहस्रशः ।
पाण्डवानां रणे योधान्पार्षतेन निपातितः ॥ ७.८.३१ ॥
इस प्रकार स्वर्णरथ वाला शूर, रण में पाण्डवों के सैकड़ों-हज़ारों योद्धाओं को मारकर पार्षत (धृष्टद्युम्न) द्वारा गिरा दिया गया।
7.8.32
अक्षौहिणीमभ्यधिकां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
निहत्य पश्चाद्धृतिमानगच्छत्परमां गतिम् ॥ ७.८.३२ ॥
शूरों में जो पीछे न हटने वाले थे, उनकी एक अक्षौहिणी से भी अधिक सेना को मारकर, धैर्यवान (द्रोण) बाद में परम गति को प्राप्त हुए।
7.8.33
पाण्डवैः सहपाञ्चालैरशिवैः क्रूरकर्मभिः ।
हतो रुक्मरथो राजन्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ७.८.३३ ॥
हे राजन्, पाण्डवों और पाञ्चालों के साथ, क्रूर कर्म करने वाले अशुभ लोगों द्वारा, अत्यंत कठिन कर्म करके स्वर्णरथ मारा गया।
7.8.34
ततो निनादो भूतानामाकाशे समजायत ।
सैन्यानां च ततो राजन्नाचार्ये निहते युधि ॥ ७.८.३४ ॥
तब हे राजन्, आकाश में प्राणियों का निनाद उठा, और आचार्य के युद्ध में मारे जाने पर सेनाओं में भी (कोलाहल उठा)।
7.8.35
द्यां धरां खं दिशो वापि प्रदिशर्श्चानुनादयन् ।
अहो धिगिति भूतानां शब्दः समभावद्भृशम् ॥ ७.८.३५ ॥
स्वर्ग, धरती, आकाश, दिशाओं और उपदिशाओं को गुंजाते हुए, 'अहो! धिक्!' ऐसा प्राणियों का शब्द अत्यधिक उठा।
7.8.36
देवताः पितरश्चैव पूर्वे ये चास्य बान्धवाः ।
ददृशुर्निहतं तत्र भारद्वाजं महारथम् ॥ ७.८.३६ ॥
देवता और पितर, तथा जो उसके पूर्वज बान्धव थे, उन्होंने वहाँ मारे गए भारद्वाज को, उस महारथी को, देखा।
7.8.37
पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा सिंहनादान्प्रचक्रिरे ।
सिंहनादेन महता समकम्पत मेदिनी ॥ ७.८.३७ ॥
पाण्डवों ने जय प्राप्त करके सिंहनाद किए। उस महान सिंहनाद से पृथ्वी काँप उठी।
7.8.38
विचित्रजाम्बूनदभूषितध्वजं महारथं रुक्मरथं निपातितम्। ॥ ७.८.३८ ॥
विचित्र स्वर्ण से सजी ध्वजा वाला, वह महारथी, स्वर्णरथ वाला, गिराया गया।