महाभारत · अध्याय 7.85
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.85.1
श्वोभूते किमकार्षुस्ते दुःखशोकसमन्विताः ।
अभिमन्यौ हते तत्र कैर्वाऽयुध्यन्त पाण्डवाः ॥ ७.८५.१ ॥
अभिमन्यू मारला गेल्यावर दुःख व शोकाने व्याकुळ झालेल्या पाण्डवांनी दुसऱ्या दिवशी काय केले आणि कोणाशी युद्ध केले?
7.85.2
जानन्तस्तस्य कर्माणि कुरवः सव्यसाचिनः ।
कथं तत्किल्बिषं कृत्वा निर्भया ब्रूहि मामकाः ॥ ७.८५.२ ॥
त्याची कर्मे जाणूनही कुरू आणि सव्यसाची (अर्जुन) ते पाप करून निर्भयपणे कसे राहिले? मला सांगा, माझ्या लोकांनो.
7.85.3
पुत्रशोकाभिसन्तप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम् ।
आयान्तं पुरुषव्याघ्रं कथं ददृशुराहवे ॥ ७.८५.३ ॥
पुत्रशोकाने संतप्त, क्रुद्ध, मृत्यू आणि अंतकासारखा येणारा तो पुरुषव्याघ्र (अर्जुन) युद्धात त्यांनी कसा पाहिला?
7.85.4
कपिराजध्वनं सङ्ख्ये विधुन्वानं महद्धनुः ।
दृष्ट्वा पुत्रपरिद्यूनं किमकुर्वत मामकाः ॥ ७.८५.४ ॥
युद्धात कपिराजाच्या (हनुमानाच्या) ध्वजाचा, महाधनुष्य हलवणारा, पुत्रशोकाने क्षीण झालेला तो (अर्जुन) पाहून माझ्या लोकांनी काय केले?
7.85.5
किन्तु सञ्जय सङ्ग्रमे वृत्तं दुर्योधनं प्रति ।
परिदेवो महानद्य श्रूयते हि गृहेगृहे ॥ ७.८५.५ ॥
पण, संजया, युद्धात दुर्योधनाबाबत जे घडले — आज घराघरात मोठा विलाप ऐकू येतो आहे.
7.85.6
भूयाञ्शब्दानतीत्यान्याञ्शब्दः सैन्धववेश्मनि ।
पौराणिकानां तूर्याणां शङ्खदुन्दुभिघोषवान् ॥ ७.८५.६ ॥
सैंधवाच्या राजवाड्यात इतर सर्व आवाजांना मागे टाकणारा एक आवाज ऐकू येतो — प्राचीन वाद्यांचा, शंख व दुंदुभीच्या घोषाने घुमणारा.
7.85.7
सूतमागधबन्दीनां नर्तकानां च निःस्वनः ।
सोऽद्य न श्रूयते शब्दः सूत पुत्र यथा पुरा ॥ ७.८५.७ ॥
सूत, मागध, बंदी आणि नर्तकांचा जो ध्वनी होता, तो आज ऐकू येत नाही, हे सूतपुत्रा, पूर्वीप्रमाणे.
7.85.8
शब्दो नानाविधोऽभीष्टमभवद्यत्र मे श्रुतः ।
दीनानामद्य तं शब्दं न शृणोमि समीरितम् ॥ ७.८५.८ ॥
जिथे मी अनेक प्रकारचे मनोहर शब्द ऐकले होते, तिथे आज दीनांचा तो उच्चारलेला शब्द मी ऐकत नाही.
7.85.9
निवेशने सत्यधृतेः सोमदत्तस्य सञ्जय ।
आसीनोऽहं पुरा तात शब्दमश्रौषमुत्तमम् ॥ ७.८५.९ ॥
हे संजया, सत्यधृती आणि सोमदत्त यांच्या निवासात बसलेला मी पूर्वी, हे तात, उत्तम शब्द ऐकत असे.
7.85.10
तदद्य पुण्यहीनोऽहमार्तस्वरनिनादितम् ।
निवेशनं गतोत्साहं विकृतं तात लक्षये ॥ ७.८५.१० ॥
आज पुण्यहीन मी, हे तात, आर्त स्वरांनी दुमदुमणारे, उत्साहहीन व विकृत असे ते निवासस्थान पाहतो.
7.85.11
विविंशतेर्दुर्मुखस्य चित्रसेनविकर्णयोः ।
अन्येषां च सुतानां मे न तथा श्रूयते ध्वनिः ॥ ७.८५.११ ॥
विविंशती, दुर्मुख, चित्रसेन आणि विकर्ण यांचा, तसेच माझ्या इतर पुत्रांचा ध्वनीही तसा ऐकू येत नाही.
7.85.12
ब्राह्मणआः क्षत्रिया वैश्या यं शिष्याः पर्युपासते ।
द्रोणपुत्रं महेष्वासं पुत्राणां मे परायणम् ॥ ७.८५.१२ ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य शिष्य म्हणून ज्याची सेवा करतात, तो महान धनुर्धर द्रोणपुत्र, माझ्या पुत्रांचा आधार.
7.85.13
वितण्डालापसंलापैर्द्रुतवादित्रवादितैः ।
गीतैश्च विविधैरिष्टै रमते यो दिवानिशम् ॥ ७.८५.१३ ॥
वादविवादाच्या संभाषणांनी, जलद वाद्यवादनांनी आणि विविध प्रिय गीतांनी जो रात्रंदिवस रमतो.
7.85.14
उपास्यमानो बहुभिः कुरुपाण्डवसात्वतैः ।
श्लक्ष्णस्तस्य गृहे शब्दो नाद्य द्रौणेर्यथा पुरा ॥ ७.८५.१४ ॥
कुरु, पांडव आणि सात्वतांनी अनेकांनी सेवलेल्या त्याच्या घरात पूर्वीप्रमाणे द्रौणीचा मधुर शब्द आज ऐकू येत नाही.
7.85.15
द्रोणपुत्रं महेष्वासं गायना नर्तकाश्च ये ।
अत्यर्थमुपतिष्ठन्ति तेषां न श्रूयते ध्वनिः ॥ ७.८५.१५ ॥
महाधनुर्धर द्रौणीची अत्यंत सेवा करणाऱ्या गायकांचा आणि नर्तकांचा आवाज ऐकू येत नाही.
7.85.16
विन्दानुविन्दयोः सायं शिबिरे यो महाध्वनिः ।
श्रूयते सोऽद्य न तथा केकयानां च वेश्मसु ॥ ७.८५.१६ ॥
विंद आणि अनुविंदाच्या छावणीत संध्याकाळी ऐकू येणारा महान आवाज आज तसा ऐकू येत नाही; केकयांच्या घरातही नाही.
7.85.17
नित्यं प्रमुदितानां च तालगीतस्वनो महान् ।
नृत्यतां श्रूयते तात गणानां सोऽद्य न स्वनः ॥ ७.८५.१७ ॥
हे तात! नेहमी आनंदित असणाऱ्या, तालगीत आणि नृत्य करणाऱ्या गटांचा जो महान ध्वनी ऐकू येत असे, तो आज ऐकू येत नाही.
7.85.18
सप्ततन्तून्वितन्वाना याजका यमुपासते ।
सौमदत्तिं श्रुतनिधिं तेषां न श्रूयते ध्वनिः ॥ ७.८५.१८ ॥
सप्ततंतू यज्ञ विस्तारणारे याजक ज्याची सेवा करतात, त्या सोमदत्ताच्या पुत्राचा, श्रुतनिधीचा, आवाज ऐकू येत नाही.
7.85.19
ज्याघोषो ब्रह्मघोषश्च तोमरासिरथध्वनिः ।
द्रोणस्यासीदविरतो गृहे तं न शृणोम्यहम् ॥ ७.८५.१९ ॥
द्रोणाच्या घरात धनुष्याची प्रत्यंचा-ध्वनी, ब्रह्मघोष, तोमर, तलवारी आणि रथांचा आवाज सतत होता; तो आता मी ऐकत नाही.
7.85.20
नानादेशसमुत्थानां गीतानां योऽभवत्स्वनः ।
वादित्रनादितानां च सोऽद्य न श्रूयते महान् ॥ ७.८५.२० ॥
अनेक देशांतून आलेल्या गायकांच्या गीतांचा महान स्वर आणि वाद्यांचा नाद आज ऐकू येत नाही.
7.85.21
यदाप्रभृत्युपप्लुव्याच्छान्तिमिच्छञ्जनार्दनः ।
आगतः सर्वभूतानामनुकम्पार्थमच्युतः ॥ ७.८५.२१ ॥
उपप्लव्यातून शांती इच्छिणारे जनार्दन जेव्हापासून आले, तेव्हापासून अच्युत सर्व भूतांवरील अनुकंपेसाठी आले आहेत.
7.85.22
ततोऽहमब्रुवं सूत मन्दं दुर्योधनं तदा ।
वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः ॥ ७.८५.२२ ॥
तेव्हा मी हळू दुर्योधनाला म्हणालो—हे सूता, पुत्रा, वासुदेवाच्या मार्गाने पांडवांशी समेट कर.
7.85.23
कालप्राप्तमहं मन्ये मा त्वं दुर्योधनातिगाः ।
संशाम्य भ्रातृभिस्तैस्तु क्षत्रियानभिपालय ॥ ७.८५.२३ ॥
हीच योग्य वेळ आली आहे असे मला वाटते; हे दुर्योधना, तू उल्लंघन करू नकोस. त्या बंधूंशी समेट करून क्षत्रियांचे रक्षण कर.
7.85.24
शमं चेद्याचमानं त्वं प्रत्याख्यास्यसि केशवम् ।
हितार्थमभिजल्पन्तं न तवास्ति रणे जयः ॥ ७.८५.२४ ॥
शांतीची याचना करणाऱ्या, तुझ्या हितासाठी बोलणाऱ्या केशवाला जर तू नाकारशील, तर रणात तुझा विजय होणार नाही.
7.85.25
प्रत्याचष्ट स दाशार्हमृषभं सर्वधन्विनाम् ।
अनुनेयानि जल्पन्तमनयान्नान्वपद्यत ॥ ७.८५.२५ ॥
सर्व धनुर्धरांमध्ये वृषभासारख्या दाशार्हाला (कृष्णाला) त्याने नकार दिला; अनुनयाचे बोल बोलणाऱ्याला, मूर्खपणामुळे त्याने मान दिला नाही.
7.85.26
कर्णदुःशासनमतः सौबलस्य च दुर्मतेः ।
प्रत्याख्यातो महाबाहुःकुलान्तकरणेन वै ॥ ७.८५.२६ ॥
नंतर कर्ण, दुःशासन आणि दुर्मती सुबलपुत्र (शकुनी) यांच्या सांगण्यावरून, कुलनाश करणाऱ्या महाबाहूने (दुर्योधनाने) त्यांना नकार दिला.
7.85.27
ततो दुःशासनस्यैव कर्णस्य च मतं द्वयोः ।
अन्ववर्तत मां हित्वा कृष्टः कालेन दुर्मतिः ॥ ७.८५.२७ ॥
नंतर दुःशासन आणि कर्ण या दोघांचे मत त्याने अनुसरले; मला सोडून, कालाने ओढलेल्या दुर्मतीने तसे केले.
7.85.28
न ह्यहं युद्धमिच्छामि विदुरो द्रोण एव वा ।
बाह्लीकः सोमदत्तो वा भीष्मो द्रौणायनिस्तथा ॥ ७.८५.२८ ॥
मी युद्ध इच्छित नाही; विदुर, द्रोण, बाह्लीक, सोमदत्त, भीष्म आणि द्रौणायनि (अश्वत्थामा) हेही तसेच.
7.85.29
शलो भूरिश्रवाश्चैव पुरुमित्रो विविंशतिः ।
जयः कृपो वा धर्मात्मा ये चान्ये मम बान्धवाः ॥ ७.८५.२९ ॥
शल्य आणि भूरिश्रवा, पुरुमित्र आणि विविंशति, जय किंवा धर्मात्मा कृप, आणि जे इतर माझे बांधव आहेत.
7.85.30
एतेषां मतमास्थाय यदि वत्स्यति पुत्रकः ।
एतेभ्यश्च मदूर्ध्वं च अभोक्ष्यद्वसुधामिमाम् ॥ ७.८५.३० ॥
माझा पुत्र यांचे मत स्वीकारून वागला असता, तर माझ्यानंतरही त्याने ही पृथ्वी उपभोगली असती.
7.85.31
श्लक्ष्णा मधुरसम्भाषा ज्ञातिमध्ये प्रियंवदाः ।
कुलीनाः सम्मताः प्राज्ञाः सुखं जीवन्ति मानवाः। ॥ ७.८५.३१ ॥
मृदू व मधुर बोलणारे, नातेवाईकांमध्ये प्रिय बोलणारे, कुलीन, मान्यता पावलेले आणि प्राज्ञ लोक सुखाने जगतात.
7.85.32
धर्मापेक्षी नरो नित्यं सर्वत्र लभते सुखम् ।
प्रेत्यभावे च कल्याणं प्रसादं प्रतिपद्यते ॥ ७.८५.३२ ॥
सदैव धर्माचा विचार करणारा मनुष्य सर्वत्र सुख मिळवतो; मृत्यूनंतरही त्याला कल्याण आणि प्रसाद प्राप्त होतो.
7.85.33
अर्हास्ते पृथिवीं भोक्तुं समर्थाः साधनेऽपि च ।
तेषामपि समुद्रान्ता पितृपैतामही मही ॥ ७.८५.३३ ॥
ते पृथ्वी भोगण्यास योग्य आहेत आणि साधनातही समर्थ आहेत; वडील व आजोबांकडून आलेली समुद्रापर्यंतची ही पृथ्वी त्यांचीच आहे.
7.85.34
न च त्वाऽभिभविष्यन्ति हित्वा धर्मं पृथात्मजाः ।
नियुज्यमानाः स्थास्यन्ति पाण्डवा धर्मवर्त्मनि ॥ ७.८५.३४ ॥
पृथेचे पुत्र धर्म सोडून तुला पराभूत करणार नाहीत; नियुक्त झाल्यास पांडव धर्ममार्गातच स्थिर राहतील.
7.85.35
सन्ति मे ज्ञातयस्तात येषां श्रोष्यन्ति पाण्डवाः ।
शल्यस्य सोमदत्तस्य भीष्मस्य च महात्मनः ॥ ७.८५.३५ ॥
हे तात, माझे असे नातेवाईक आहेत ज्यांचे बोलणे पांडव ऐकतील — शल्य, सोमदत्त आणि महात्मा भीष्म.
7.85.36
द्रोणस्याथ विकर्णस्य बाह्लीकस्य कृपस्य च ।
अन्येषां चैव वृद्धानां भरतानां महात्मनाम्।
त्वदर्थमब्रवं तात न जहुर्वचनानि ते ॥ ७.८५.३६ ॥
द्रोण, विकर्ण, बाह्लीक, कृप आणि इतर वृद्ध महात्मा भरतांचे बोलणेही (ते ऐकतील). हे तात, तुझ्यासाठीच मी सांगितले; त्यांनी तुझी वचने सोडली नाहीत.
7.85.37
कं वा त्वं मन्यसे तेषां यस्त्वां ब्रूयादतोऽन्यथा ।
कृष्णो न धर्मं सञ्जह्यात्सर्वे ते हि तदन्वयाः ॥ ७.८५.३७ ॥
त्यांच्यापैकी कोण तुला याच्या उलट सांगेल असे तू समजतोस? कृष्ण धर्माचा त्याग करणार नाही, कारण ते सर्व त्याच वंशातील आहेत.
7.85.38
मयाऽपि चोक्तास्ते वीरा वचनं धर्मसंहितम् ।
नान्यथा प्रकरिष्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः ॥ ७.८५.३८ ॥
मी देखील त्या वीरांना धर्मानुकूल शब्द सांगितले होते. धर्मात्मे पांडव निश्चितच त्याच्या विरुद्ध काही करणार नाहीत.
7.85.39
इत्यहं विलपन्सूत बहुशः पुत्रमुक्तवान् ।
न च मे श्रुतवान्मूढो मन्ये कालस्य पर्ययम् ॥ ७.८५.३९ ॥
असा विलाप करत, हे सूता, मी पुत्राला अनेकदा सांगितले; पण मूर्ख त्याने माझे ऐकले नाही. हा काळाचा विपर्यास आहे असे मला वाटते.
7.85.40
वृकोदरार्जुनौ यत्र वृष्णिवीरश्च सात्यकिः ।
उत्तमौजाश्च पाञ्चाल्यो युधामन्युश्च दुर्जयः ॥ ७.८५.४० ॥
वृकोदर आणि अर्जुन जिथे आहेत, वृष्णिवीर सात्यकी, पांचाल्य उत्तमौजा आणि दुर्जय युधामन्यूही आहेत.
7.85.41
धृष्टद्युम्नश्च दुर्धर्षः शिखण्डी चापराजितः ।
अश्मकाः केकयाश्चैव क्षत्रधर्मा च सौमकिः ॥ ७.८५.४१ ॥
धृष्टद्युम्न दुर्धर्ष आहे, अपराजित शिखंडीही; अश्मक आणि केकयही; क्षत्रधर्मा आणि सौमकीही.
7.85.42
चैद्यश्च चेकितानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः ।
द्रौपदेया विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ७.८५.४२ ॥
चैद्य आणि चेकितान, काश्याचा पुत्र अभिभू; द्रौपदीचे पुत्र, विराट आणि महारथी द्रुपदही.
7.85.43
यमौ च पुरुषव्याघ्रौ मन्त्री च मधुसूदनः ।
क एताञ्जातु युध्येत लोकेऽस्मिन्वै जिजीविषुः ॥ ७.८५.४३ ॥
नकुल आणि सहदेव हे दोन पुरुषव्याघ्र आणि मंत्री मधुसूदन — जगण्याची इच्छा असलेला कोण या जगात यांच्याशी कधी युद्ध करेल?
7.85.44
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणान्प्रसहेद्वा परान्मम ।
अन्यो दुर्योधनात्कार्णाच्छकुनेश्चापि सौबलात्।
दुःशासनचतुर्थानां नान्यं पश्यामि पञ्चमम् ॥ ७.८५.४४ ॥
दिव्य अस्त्रे प्रयोगात आणणाऱ्या माझ्या शत्रूंना रोखू शकणारे दुर्योधन, कर्ण, शकुनि, दुःशासन या चौघांखेरीज पाचवा कोणी मला दिसत नाही.
7.85.45
येषां वचनकृत्स स्याद्विष्वक्सेनो रथे स्थितः ।
सन्नद्धश्चार्जुनो योद्धा तेषां नास्ति पराजयः ॥ ७.८५.४५ ॥
ज्यांचा शब्द पाळणारा, रथात उभा असलेला विष्वक्सेन (कृष्ण) असतो आणि ज्यांचा योद्धा सज्ज अर्जुन आहे, त्यांचा पराभव होत नाही.
7.85.46
तथा मम विलापानां नायं दुर्योधनः स्मरेत् ।
हतौ हि पुरुषव्याघ्रौ भीष्मद्रोणौ त्वमात्थ वै ॥ ७.८५.४६ ॥
अशाप्रकारे माझा विलाप दुर्योधन स्मरणार नाही. पुरुषव्याघ्र भीष्म आणि द्रोण मारले गेले, असे तू म्हणतोस.
7.85.47
तेषां विदुरवाक्यानामुक्तानां दीर्घदर्शनात् ।
दृष्ट्वेमां फलनिर्वृत्तिं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ७.८५.४७ ॥
दूरदृष्टीने सांगितलेली विदुराची ती वचने आठवून, या फलाची परिणती पाहून मला वाटते की माझी मुले आता शोक करीत आहेत.
7.85.48
सेनां दृष्ट्वाऽभिभूतां मे शैनेयेनार्जुनेन च ।
शून्यान्दृष्ट्वा रथोपस्थान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ७.८५.४८ ॥
शैनेय (सात्यकी) आणि अर्जुन यांनी माझे सैन्य पराभूत झालेले पाहून, रथांच्या आसनांवर कोणी नसलेले पाहून, मला वाटते की माझी मुले शोक करीत आहेत.
7.85.49
हिमात्यये यथा कक्षं शुष्कं वातेरितो महान् ।
अग्निर्दहेत्तथा सेनां मामिकां स धनञ्जयः ॥ ७.८५.४९ ॥
हिवाळा संपल्यावर वाऱ्याने चेतवलेली महान अग्नी जसा कोरडे रान जाळते, तसा तो धनंजय माझ्या सैन्याला जाळत आहे.
7.85.50
आचक्ष्व मम तत्सर्वं कुशलो ह्यसि सञ्जय ।
यदोपयाताः सायाह्ने कृत्वा पार्थस्य किल्बिषं ॥ ७.८५.५० ॥
संजया, तू कुशल आहेस; संध्याकाळी पार्थाचा अपराध करून ते कसे परतले ते सर्व मला सांग.
7.85.51
अभिमन्यौ हते तात कथमासीन्मनो हि वः ॥ ७.८५.५१ ॥
वत्सा, अभिमन्यू मारला गेल्यावर तुमचे मन कसे झाले?
7.85.52
न जातु तस्य कर्माणि युधि गाण्डीवधन्वनः ।
अपकृत्य महत्तात सोढुं शक्ष्यन्ति मामकाः ॥ ७.८५.५२ ॥
वत्सा, युद्धात गांडीवधारी (अर्जुना) यांच्या कर्मांवर मोठा अपकार करून माझे लोक ते कधीही सहन करू शकणार नाहीत.
7.85.53
किन्नुः दुर्योधनः कृत्यं कर्णः कृत्यं किमब्रवीत् ।
दुःशासनः सौबलश्च तेषामेवं गते सति ॥ ७.८५.५३ ॥
मग दुर्योधनाने काय केले? कर्णाने काय सांगितले? असे घडल्यावर दुःशासन आणि सौबल (शकुनी) काय म्हणाले?
7.85.54
सर्वेषां समवेतानां पुत्राणां मम सञ्जय ।
यद्वृत्तं तात सङ्ग्रामे मन्दस्यापनयैर्भृशम् ॥ ७.८५.५४ ॥
संजया, एकत्र झालेल्या माझ्या सर्व पुत्रांचे युद्धात जे झाले — वत्सा, त्या मूर्खाच्या दुष्कृत्यांमुळे ते फार झाले.
7.85.55
लोभानुगस्य दुर्बुद्धेः क्रोधेन विकृतात्मनः ।
राज्यकामस्य मूढस्य रागोपहतचेतसः।
दुर्नीतं वा सुनीतं वा तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ७.८५.५५ ॥
लोभाच्या मागे जाणारा, दुर्बुद्धी, क्रोधाने विकृत आत्मा असलेला, राज्याची इच्छा करणारा, मूढ, रागाने हत झालेल्या चित्ताचा (माझ्या पुत्राचा) दुर्नीती किंवा सुनीती, ते सर्व मला सांग, हे संजया.