Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.90

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.90.1

तस्मिन्प्रभग्ने सैन्याग्रे वध्यमाने किरीटिना ।
केतु तत्र रणे वीराः प्रत्युदीयुर्धनञ्जयम् ॥ ७.९०.१ ॥

उस सेना के अग्रभाग के टूट जाने और किरीटी (अर्जुन) द्वारा मारे जाने पर, उस रणभूमि में वीर योद्धा धनंजय (अर्जुन) की ओर बढ़े।

7.90.2

आहोस्विच्छकटव्यूहं प्रविष्टा मोघनिश्चयाः ।
द्रोणमाश्रित्य तिष्ठन्ति प्राकारमकुतोभयाः ॥ ७.९०.२ ॥

अथवा वे शकटव्यूह में प्रवेश करके, जिनका निश्चय व्यर्थ हो गया, द्रोण का आश्रय लेकर, प्राचीर की भाँति निर्भय होकर खड़े हैं।

7.90.3

तथाऽर्जुनेन सम्भग्ने तस्मिंस्तव बलेऽनघ ।
हतवीरे हतोत्साहे पलायनकृतक्षणे ॥ ७.९०.३ ॥

हे निष्पाप! इस प्रकार अर्जुन द्वारा तुम्हारी उस सेना के टूट जाने पर, जिसके वीर मारे गए और उत्साह नष्ट हो गया, भागने का क्षण आ गया।

7.90.4

पाकशासनिनाऽभीक्ष्णं वध्यमाने शरोत्तमैः ।
न तत्र कश्चित्सङ्ग्रामे शशाकार्जुनमीक्षितुम् ॥ ७.९०.४ ॥

इंद्रपुत्र (अर्जुन) के श्रेष्ठ बाणों से निरंतर मारे जाते हुए उस युद्ध में कोई भी अर्जुन की ओर देखने में समर्थ नहीं हुआ।

7.90.5

ततस्तव सुतो राजन्दृष्ट्वा सैन्यं तथागतम् ।
दुःशासनो भृशं क्रुद्धो युद्धायार्जुनमभ्यगात् ॥ ७.९०.५ ॥

तब, हे राजन्! तुम्हारे पुत्र दुःशासन ने सेना की वह दशा देखकर अत्यंत क्रुद्ध होकर युद्ध के लिए अर्जुन की ओर बढ़ाई।

7.90.6

सकाञ्चनविचित्रेण कवचेन समावृतः ।
जाम्बूनदशिरस्त्राणः शूरस्तीव्रपराक्रमः ॥ ७.९०.६ ॥

स्वर्ण से विचित्र कवच से आवृत, जांबूनद सुवर्ण के शिरस्त्राण वाला, वह शूर अत्यंत पराक्रमी था।

7.90.7

नागानीकेन महता ग्रसन्निव महीमिमाम् ।
दुःशासनो महाराज सव्यसाचिनमावृणोत् ॥ ७.९०.७ ॥

हे महाराज, दुःशासन ने मानो इस पृथ्वी को निगलते हुए, विशाल गजसेना से सव्यसाची अर्जुन को घेर लिया।

7.90.8

हादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च ।
ज्याक्षेपनिनदैश्चैव विरावेण च दन्तिनाम् ॥ ७.९०.८ ॥

हाथियों की घंटियों की गड़गड़ाहट, शंखों की ध्वनि, धनुष की प्रत्यंचा के टंकार और हाथियों की चिंघाड़ से (सारा वातावरण गूँज उठा)।

7.90.9

भूर्दिशश्चान्तरिक्षं च शब्देनासीत्समावृतम् ।
युवराजो बलश्लाघी पिङ्गलः प्रियदर्शनः।
स मुहूर्तं प्रतिभयो दारुणः समपद्यत ॥ ७.९०.९ ॥

पृथ्वी, दिशाएँ और आकाश उस ध्वनि से भर गए। युवराज, अपने बल पर गर्व करने वाला, पिंगल वर्ण और सुंदर रूप वाला वह क्षणभर के लिए भयंकर और दारुण हो उठा।

7.90.10

तान्दृष्ट्वा पततस्तूर्णमङ्कुशैरभिचोदितान् ।
व्यालम्बहस्तान्संरब्धान्सपक्षानिव पर्वतान् ॥ ७.९०.१० ॥

उन्हें अंकुशों से तेज़ी से आगे बढ़ाया जाता देखकर, सर्पों जैसी सूँड़ वाले, क्रोध से भरे हाथी, पंखों वाले पर्वतों के समान (दौड़ते हुए दिखे)।

7.90.11

सिंहनादेन महता नरसिंहो धनञ्जयः ।
तदाचलघनप्रख्यं पताकाशतसङ्कुलम्।
गजानीकममित्राणामभितो व्यधमच्छरैः ॥ ७.९०.११ ॥

तब नरसिंह धनंजय ने महान सिंहनाद करके, शत्रुओं की उस गजसेना को, जो पर्वत और मेघ के समान थी और सैकड़ों पताकाओं से भरी थी, चारों ओर से बाणों से छिन्न-भिन्न कर दिया।

7.90.12

महोर्मिणमिवोद्धूतं श्वसनेन महार्णवम् ।
किरीटी तद्गजानीकं प्राविशन्मकरो यथा ॥ ७.९०.१२ ॥

जैसे महासागर, प्रचंड वायु से उठी महालहरों के साथ, उसी प्रकार किरीटी (अर्जुन) ने उस गजसेना में प्रवेश किया, जैसे कोई मकर (समुद्री दानव) प्रवेश करता है।

7.90.13

खमाश्रित इवादित्यः प्रतपन्स युगक्षये ।
ददृशे दिक्षु सर्वासु पार्थः परपुरञ्जनः ॥ ७.९०.१३ ॥

युग के अन्त में तपते हुए आकाश में स्थित सूर्य के समान पार्थ सभी दिशाओं में दिखाई दिए, जो शत्रु-नगरों का संहार करने वाले थे।

7.90.14

खुरशब्देन चाश्वानां नेमिघोषेण तेन च ।
तेन चोत्क्रुष्टशब्देन ज्यानिनादेन तेन च ॥ ७.९०.१४ ॥

घोड़ों की टापों की ध्वनि से, रथ-चक्रों की गड़गड़ाहट से, उस ऊँचे कोलाहल से और उस धनुष-टंकार से भी।

7.90.15

नानावादित्रशब्देन पाञ्चजन्यस्वनेन च ।
देवदत्तस्य घोषेण गाण्डीवनिनदेन च।
मन्दवेगा नरा नागा बभूवुस्ते विचेतसः ॥ ७.९०.१५ ॥

नाना प्रकार के वाद्यों की ध्वनि से, पाञ्चजन्य शंख के नाद से, देवदत्त के घोष से और गाण्डीव के निनाद से भी; मनुष्य और हाथी मन्द वेग वाले और विचेतन हो गए।

7.90.16

शरैराशीविषस्पर्शैर्निर्भिन्नाः सव्यसाचिना ।
ते गजाः समसीदन्त मग्नाः पङ्कार्णवेष्विव ॥ ७.९०.१६ ॥

सव्यसाची के आशीविष सर्पों के समान स्पर्श वाले बाणों से विदीर्ण होकर वे हाथी कीचड़ के समुद्रों में डूबे हुए की तरह धँस गए।

7.90.17

युगपच्च समाविष्टैः शरैर्गाण्डीवधन्वनः ।
अनेकशतसाहस्रैर्द्रुमा मधुकरैरिव।
पुङ्खावशिष्टैर्बहुभिः शोणितोत्पीडवाहिभिः ॥ ७.९०.१७ ॥

गाण्डीवधारी के एक साथ घुसे हुए लाखों-सैकड़ों बाणों से, जैसे मधुमक्खियों से वृक्ष भर जाते हैं, वे हाथी फल-पंखों तक धँसे हुए, रक्त की धारा बहाते हुए दिखे।

7.90.18

आरावं परमं कृत्वा वध्यमानाः किरीटिना ।
निपेतुरनिशं भूमौ छिन्नपक्षा इवाद्रयः ॥ ७.९०.१८ ॥

किरीटी से मारे जाते हुए वे लगातार भारी चीत्कार करते हुए भूमि पर इस प्रकार गिर पड़े, जैसे पंख कटे हुए पर्वत।

7.90.19

अपरे दन्तवेष्टेषु कुम्भेषु च कटेषु च ।
शरैः समर्पिता नागाः क्रौञ्चवद्व्यनदन्मुहुः ॥ ७.९०.१९ ॥

दूसरे हाथी, जिनके दाँतों के आवरणों, कुम्भों और कनपटियों पर बाणों से बिंधे हुए थे, क्रौंच पक्षियों की भाँति बार-बार चिंघाड़ने लगे।

7.90.20

गजस्कन्धगतानां च पुरुषाणां किरीटिना ।
छिद्यन्ते चोत्तमाङ्गानि भुल्लैः सन्नतपर्वभिः ॥ ७.९०.२० ॥

हाथियों के कंधों पर बैठे पुरुषों के सिर किरीटी (अर्जुन) द्वारा झुकी गाँठों वाले भल्ल बाणों से काट दिए जा रहे थे।

7.90.21

सकुण्डलानां पततां शिरसां धरणीतले ।
पद्मानामिव सङ्घातैः पार्थश्चक्रे निवेदनम् ॥ ७.९०.२१ ॥

कुंडल सहित गिरते हुए सिरों के ढेरों से, मानो कमलों के ढेर हों, पार्थ (अर्जुन) ने धरती पर मानो भेंट चढ़ा दी।

7.90.22

यन्त्रबद्धा विकवचा व्रणार्ता रुधिरोक्षिताः ।
भ्रमत्सु युधि नागेषु मनुष्या विललम्बिरे ॥ ७.९०.२२ ॥

युद्ध में हाथियों के घूमते समय यंत्रों में बँधे, कवचहीन, घावों से पीड़ित और रक्त से सने मनुष्य लटक रहे थे।

7.90.23

केचिदेकेन बाणेन सुयुक्तेन सुपत्रिणा ।
द्वौ त्रयश्च विनिर्भिन्ना निपेतुर्धरणीतले ॥ ७.९०.२३ ॥

कुछ लोग एक ही सुयुक्त, सुपंखी बाण से, और कुछ दो-तीन एक साथ बिंधकर धरती पर गिर पड़े।

7.90.24

अपरे मदसंरब्धा मातङ्गाः पर्वतोपमाः ।
सारोहा न्यपतन्भूमौ द्रुमवन्त इवाचलाः ॥ ७.९०.२४ ॥

दूसरे मद से क्रोधित हाथी, पर्वतों के समान, अपने सवारों सहित धरती पर ऐसे गिर पड़े जैसे वृक्षों वाले पर्वत गिरते हैं।

7.90.25

मौर्वी ध्वजं धनुश्चैव युगमीषां तथैव च ।
रथिनां कुट्टयामास भल्लैः सन्नतपर्वभिः ॥ ७.९०.२५ ॥

प्रत्यंचा, ध्वज, धनुष, जुआ और ईषा, इसी प्रकार रथियों के (रथ-भाग) — उसने झुके हुए पर्वों वाले भल्लों से चूर-चूर कर दिए।

7.90.26

न सन्दधन्न चाकर्षन्न विमुञ्चन्न चोद्वहन् ।
मण्डलेनैव धनुषा नृत्यन्पार्थः स्म दृश्यते ॥ ७.९०.२६ ॥

न चढ़ाते हुए, न खींचते हुए, न छोड़ते हुए और न उठाते हुए — केवल वृत्ताकार घुमाव से धनुष लिए नाचते हुए पार्थ दिखाई दे रहे थे।

7.90.27

अतिविद्धाश्च नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखैः ।
मुहूर्तान्न्यपतन्नन्ये वारणा वसुधातले ॥ ७.९०.२७ ॥

नाराचों से अत्यंत बिंधे हुए, मुख से रक्त उगलते हुए अन्य हाथी क्षण भर में पृथ्वी पर गिर पड़े।

7.90.28

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः ।
अदृश्यन्त महाराज तस्मिन्परमसङ्कुले ॥ ७.९०.२८ ॥

हे महाराज, उस अत्यंत घमासान युद्ध में चारों ओर असंख्य धड़ उठते हुए दिखाई दे रहे थे।

7.90.29

सचापाः साङ्गुलित्राणाः सखङ्गाः साङ्गदा रणे ।
अदृश्यन्त भुजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिताः ॥ ७.९०.२९ ॥

धनुष, अंगुलित्राण, खड्ग और अंगदों सहित युद्ध में कटी हुई भुजाएँ दिखाई दीं, जो स्वर्णाभूषणों से सजी थीं।

7.90.30

सूपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरैः ।
चक्रैर्विमथितैरक्षैर्भग्नैश्च बहुधा युगैः ॥ ७.९०.३० ॥

सुसज्जित ढाँचों, आधारों, ईषा-दंडों और कबंधुरों सहित, टूटे पहियों, धुरों और अनेक प्रकार से भग्न जुओं सहित (रथ पड़े थे)।

7.90.31

चर्मचापधरैश्चैव व्यवकीर्णैस्ततस्ततः ।
स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रैः पतितैश्च महाध्वजैः ॥ ७.९०.३१ ॥

ढाल और धनुष धारण किए हुए योद्धा, यहाँ-वहाँ बिखरे पड़े, मालाओं, आभूषणों और वस्त्रों से, तथा गिरी हुई महान ध्वजाओं से (भूमि भरी थी)।

7.90.32

निहतैर्वारणैरश्वैः क्षत्रियैश्च निपातितैः ।
अदृश्यत मही तत्र दारुणप्रतिदर्शना ॥ ७.९०.३२ ॥

मारे गए हाथियों, घोड़ों और गिराए गए क्षत्रियों से वहाँ पृथ्वी भयानक रूप में दिखाई दे रही थी।

7.90.33

एवं दुःशासनबलं वध्यमानं किरीटिना ।
सम्प्राद्रवन्महाराज व्यथितं सहनायकम् ॥ ७.९०.३३ ॥

इस प्रकार किरीटी (अर्जुन) द्वारा मारे जाते हुए दुःशासन की सेना, हे महाराज, पीड़ित होकर अपने नायकों सहित चारों ओर भाग निकली।

7.90.34

एवं बले द्रुते याते राजपुत्रं महारथम् ।
विव्याध दशभिर्बाणैस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ७.९०.३४ ॥

इस प्रकार सेना के भाग जाने पर उसने महारथी राजपुत्र को दस बाणों से बेधा और कहा, 'रुको, रुको!'

7.90.35

जीवितेन कथं गन्ता दुरुक्तं यावदद्य ते ।
तद्वाक्यसदृशं कर्म कुरु त्वं यदि मन्यसे ॥ ७.९०.३५ ॥

'तुम अपने प्राण लेकर कैसे जाओगे, जबकि आज तक तुमने ऐसे कठोर वचन कहे हैं? यदि तुम्हें उचित लगे तो अपने उन वचनों के अनुरूप कर्म करो।'

7.90.36

एवमुक्त्वा ततो राजा पार्थः पार्थिवमर्दनः ।
भृशं क्रुद्धो महाराज अविध्यत्तनयं तव ॥ ७.९०.३६ ॥

ऐसा कहकर राजाओं का मर्दन करने वाले पार्थ (अर्जुन) ने, हे महाराज, अत्यंत क्रुद्ध होकर आपके पुत्र को बेध डाला।

7.90.37

ततो दुःशासनस्त्रस्तः सहानीकः शरार्दितः ।
द्रोणं त्रातारमाकाङ्क्षञ्शकटव्यूहमभ्यगात् ॥ ७.९०.३७ ॥

तब दुःशासन भयभीत हो गया, सेना सहित बाणों से पीड़ित होकर, रक्षक द्रोण की इच्छा करते हुए शकटव्यूह की ओर चला गया।