महाभारत · अध्याय 7.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.91.1
दुःशसनबलं हत्वा सव्यसाची महारथः ।
सिन्धुराजं परीप्सन्वै द्रोणानीकमुपाद्रवत् ॥ ७.९१.१ ॥
दुःशासन की सेना को मारकर महारथी सव्यसाची (अर्जुन) सिन्धुराज की रक्षा की इच्छा से द्रोण की सेना की ओर दौड़ पड़े।
7.91.2
स तु द्रोणं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् ।
कृताञ्जलिरिदं वाक्यं कृष्णस्यानुमतेऽब्रवीत् ॥ ७.९१.२ ॥
वह द्रोण के पास पहुँचे, जो व्यूह के अग्रभाग में खड़े थे, और कृष्ण की अनुमति से हाथ जोड़कर यह वचन बोले।
7.91.3
शिवेन ध्याहि मां ब्रह्मन्स्वस्ति चैव वदस्व मे ।
भवत्प्रसादादिच्छामि प्रवेष्टं दुर्भिदां चमूम् ॥ ७.९१.३ ॥
हे ब्रह्मन्, मुझे शिव-भाव से आशीर्वाद दीजिए और मुझसे स्वस्ति कहिए। आपकी कृपा से मैं इस दुर्भेद्य सेना में प्रवेश करना चाहता हूँ।
7.91.4
भवान्पितृसमो मह्यं धर्मराजसमोऽपि च ।
धौम्यकृष्णसमश्चैव सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ७.९१.४ ॥
आप मेरे लिए पिता के समान हैं, धर्मराज के समान भी हैं; और धौम्य तथा कृष्ण के समान हैं। मैं आपसे यह सत्य कहता हूँ।
7.91.5
अश्वत्थामा यथा तात रक्षणीयस्त्वयाऽनघ ।
तथाऽहमपि ते रक्ष्यः सदैव द्विजसत्तम ॥ ७.९१.५ ॥
हे तात, हे निष्पाप, जैसे अश्वत्थामा आपके द्वारा रक्षणीय है, वैसे ही मैं भी सदा आपके द्वारा रक्षणीय हूँ, हे द्विजश्रेष्ठ।
7.91.6
तव प्रसादादिच्छेयं सिन्धुराजानमाहवे ।
निहन्तुं द्विपदां श्रेष्ठ प्रतिज्ञां रक्ष मे प्रभो ॥ ७.९१.६ ॥
आपकी कृपा से मैं युद्ध में सिन्धुराज को मारना चाहता हूँ। हे द्विपदों में श्रेष्ठ, हे प्रभो, मेरी प्रतिज्ञा की रक्षा कीजिए।
7.91.7
एवमुक्तस्तदाऽऽचार्यः प्रत्युवाच स्मयन्निव ।
मामजित्वा न बीभत्सो शक्यो जेतुं जयद्रथः ॥ ७.९१.७ ॥
ऐसा कहे जाने पर आचार्य द्रोण ने मुस्कुराते हुए उत्तर दिया, "मुझे जीते बिना बीभत्सु (अर्जुन) जयद्रथ को नहीं जीत सकता।"
7.91.8
एतावदुक्त्वा तं द्रोणः शरव्रातैरवाकिरत् ।
सरथाश्वध्वजं तीक्ष्णैः प्रहसन्वै ससारथिम् ॥ ७.९१.८ ॥
इतना कहकर द्रोण ने हँसते हुए उस पर तीखे बाणों की वर्षा कर दी, उसके रथ, घोड़ों, ध्वज और सारथी सहित।
7.91.9
ततोऽर्जुनः शरव्रातान्द्रोणस्यावार्य सायकैः ।
द्रोणमभ्यर्दयद्बाणैर्घोररूपैर्हत्तरैः ॥ ७.९१.९ ॥
तब अर्जुन ने अपने बाणों से द्रोण के बाण-समूहों को रोककर, भयानक रूप वाले तीक्ष्ण बाणों से द्रोण पर प्रहार किया।
7.91.10
विव्याध च रणे द्रोणमनुमान्य विशाम्पते ।
क्षत्रधर्मं समास्थाय नवभिः सायकैः पुनः ॥ ७.९१.१० ॥
हे राजन्! युद्ध में आचार्य द्रोण को आदरपूर्वक संबोधित करके, क्षत्रधर्म का पालन करते हुए अर्जुन ने फिर नौ बाणों से उन्हें बींध दिया।
7.91.11
तस्येषूनिषुभिश्छित्त्वा द्रोणो विव्याध तावुभौ ।
विषाग्निज्वलितप्रख्यैरिषुभिः कृष्णपाण्डवौ ॥ ७.९१.११ ॥
उसके बाणों को अपने बाणों से काटकर द्रोण ने उन दोनों, कृष्ण और पाण्डव, को विष और अग्नि की तरह दहकते बाणों से बींध दिया।
7.91.12
इयेप पाण्डवस्तस्य बाणैश्छेत्तुं शरासनम् ।
तस्य चिन्तयतस्त्वेव फल्गुनस्य महात्मनः ॥ ७.९१.१२ ॥
पाण्डुपुत्र अर्जुन ने उनके धनुष को अपने बाणों से काटने का प्रयत्न किया। महात्मा फल्गुन (अर्जुन) यह सोच ही रहे थे—
7.91.13
द्रोणः शरैरसम्भ्रान्तो ज्यां चिच्छेदाशु वीर्यवान् ।
विव्याध च हयानस्य ध्वजं सारथिमेव च ॥ ७.९१.१३ ॥
द्रोण ने अविचलित होकर अपने बाणों से शीघ्र ही उसकी प्रत्यंचा काट दी, और उस वीर ने उसके घोड़ों, ध्वज और सारथी को भी बींध डाला।
7.91.14
अर्जुनं च शरैर्वीरः स्मयमानोऽभ्यवाकिरत् ।
एतस्मिन्नन्तरे पार्थः सज्यं कृत्वा महद्धनुः ॥ ७.९१.१४ ॥
वीर द्रोण ने मुस्कुराते हुए अर्जुन पर बाणों की वर्षा की। इसी बीच पार्थ ने अपना महान धनुष फिर से प्रत्यंचा चढ़ाकर तैयार किया।
7.91.15
विशेषयिष्यन्नाचार्यं सर्वास्त्रविदुषां वरः ।
मुमोच षट्शतान्बाणान्गृहीत्वैकमिव द्रुतम् ॥ ७.९१.१५ ॥
सभी अस्त्रों के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ अर्जुन ने अपने आचार्य से अलग अपनी पहचान बनाने की इच्छा से मानो एक-एक करके छह सौ बाण शीघ्रता से छोड़े।
7.91.16
पुनः सप्तशतानन्यान्सहस्रं चानिवर्तिनः ।
चिक्षेपायुतशश्चान्यांस्तेऽघ्नन्द्रोणस्य तां चमूम् ॥ ७.९१.१६ ॥
फिर उसने सात सौ और अन्य एक हजार अटल बाण छोड़े, तथा दसियों हजार और बाण चलाए; उन्होंने द्रोण की उस सेना पर प्रहार किया।
7.91.17
तैः सम्यगस्तैर्बलिना कृतिना चित्रयोधिना ।
मनुष्यवाजिमातङ्गा विद्धाः पेतुर्गतासवः ॥ ७.९१.१७ ॥
उस बलवान, कुशल और अद्भुत योद्धा के उन सुलक्षित अस्त्रों से बिंधकर मनुष्य, घोड़े और हाथी प्राणरहित होकर गिर पड़े।
7.91.18
विसूताश्वध्वजाः पेतुः सञ्छिन्नायुधजीविताः ।
रथिनो रथमुख्येभ्यः सहसा शरपीडिताः ॥ ७.९१.१८ ॥
घोड़ों और ध्वजों से वियुक्त, अस्त्र और प्राण कटे हुए रथी, अपने श्रेष्ठ रथों से अचानक बाणों से पीड़ित होकर गिर पड़े।
7.91.19
चूर्णिताक्षिप्तदग्धानां वज्रानिलहुताशनैः ।
तुल्यरूपा गजाः पेतुर्गिर्यग्राम्बुदवेश्मनाम् ॥ ७.९१.१९ ॥
वज्र, वायु और अग्नि से चूर्ण, फेंके और जले हुए, एक-से रूप वाले हाथी गिरे, मानो पर्वत-शिखर या बादलों के भवन हों।
7.91.20
पेतुरश्वसहस्राणि प्रहतान्यर्जुनेषुभिः ।
हंसा हिमवतः पृष्ठे वारिविप्रहता इव ॥ ७.९१.२० ॥
अर्जुन के बाणों से मारे गए हजारों घोड़े गिरे, मानो हिमालय की पीठ पर जल-बूँदों से आहत हंस हों।
7.91.21
रथाश्वद्विपपत्त्योघाः सलिलौघा इवाद्भुताः ।
युगान्तादित्यरश्म्याभैः पाण्डवास्त्रशरैर्हताः ॥ ७.९१.२१ ॥
रथ, घोड़े, हाथी और पैदल सेना की धाराएँ, जल-प्रवाहों की तरह अद्भुत, युगांत के सूर्य-किरणों जैसी प्रभा वाले पाण्डव-अस्त्र-बाणों से मारी गईं।
7.91.22
तं पाण्डवादित्यशरांशुजालं ।
कुरुप्रवीरान्युधि निष्टपन्तम्।
स द्रोणमेघः शरवृष्टिवेगैः ।
प्राच्छादयन्मेघ इवार्करश्मीन् ॥ ७.९१.२२ ॥
पाण्डवों के सूर्य-बाणों का वह किरण-जाल, जो युद्ध में कुरु-वीरों को तपा रहा था, उसे द्रोण-मेघ ने अपनी बाण-वर्षा के वेग से ढक दिया, जैसे मेघ सूर्य-किरणों को ढक लेता है।
7.91.23
अथात्यर्थं विसृष्टेन द्विषतामसुभोजिना ।
आजघ्ने वक्षसि द्रोणो नाराचेन धनञ्जयम् ॥ ७.९१.२३ ॥
तब द्रोण ने शत्रुओं के प्राण हरने वाले, अत्यंत छोड़े गए नाराच से धनंजय की छाती पर प्रहार किया।
7.91.24
स विह्वलितसर्वाङ्गः क्षितिकम्पे यथाऽचलः ।
धैर्यमालम्ब्य बीभत्सुर्द्रोणं विव्याध पत्रिभिः ॥ ७.९१.२४ ॥
वह सारे अंगों में विह्वल हुए, जैसे भूकंप में पर्वत; तब बीभत्सु (अर्जुन) ने धैर्य धारण करके द्रोण को बाणों से बींध दिया।
7.91.25
द्रोणस्तु पञ्चभिर्बाणैर्वासुदेवमताडयत् ।
अर्जुनं च त्रिसप्तत्या ध्वजं चास्य त्रिभिः शरैः ॥ ७.९१.२५ ॥
द्रोण ने पाँच बाणों से वासुदेव को प्रहार किया, और अर्जुन को तिहत्तर से, तथा उनकी ध्वजा को तीन बाणों से।
7.91.26
विशेषयिष्यञ्शिष्यं च द्रोणो राजन्पराक्रमी ।
अदृश्यमर्जुनं चक्रे निमेषाच्छरवृष्टिभिः ॥ ७.९१.२६ ॥
हे राजन्, पराक्रमी द्रोण ने अपने शिष्य को भी विशिष्ट दिखाने की इच्छा से, क्षण भर में बाणों की वर्षा से अर्जुन को अदृश्य कर दिया।
7.91.27
प्रसक्तान्पततोऽद्राक्ष्म भारद्वाजस्य सायकान् ।
मण्डलीकृतमेवास्य धनुश्चादृश्यताद्भुतम् ॥ ७.९१.२७ ॥
हमने भारद्वाज (द्रोण) के बाणों को निरंतर गिरते देखा, और उनका धनुष वृत्ताकार होकर अद्भुत रूप से दिखाई दिया।
7.91.28
तेऽभ्ययुः समरे राजन्वासुदेवधनञ्जयौ ।
द्रोणसृष्टाः सुबहवः कङ्कपत्रपरिच्छदाः ॥ ७.९१.२८ ॥
हे राजन्, द्रोण द्वारा छोड़े गए अनेक कंक-पंखों वाले बाण युद्ध में वासुदेव और धनंजय (अर्जुन) पर आ पड़े।
7.91.29
तत्राद्भुतमपश्याम शिलानामिव सर्पणम् ।
यद्द्रोणं तरसा पार्थो वृद्धं बालोऽपि नातरत् ॥ ७.९१.२९ ॥
वहाँ हमने एक अद्भुत बात देखी कि जैसे पत्थर तैरते हैं, वैसे ही पार्थ ने बलपूर्वक वृद्ध द्रोण को पार नहीं किया, यद्यपि वह तरुण था।
7.91.30
चिन्तयामास वार्ष्णेयो दृष्ट्वा द्रोणस्य विक्रमम् ।
नातिवर्तिष्यते ह्योनं वेलामिव महार्णवः ॥ ७.९१.३० ॥
द्रोण का पराक्रम देखकर वार्ष्णेय (कृष्ण) ने विचार किया, जैसे महासागर अपनी तट-सीमा को नहीं लांघता, वैसे ही यह (अर्जुन) द्रोण को पार नहीं कर पाएगा।
7.91.31
ततः पार्थं समुद्विग्नं लक्ष्य चिन्तयतेऽच्युतः ।
द्रोणस्य चापि विक्रान्तं दृष्ट्वा मधुनिषूदनः।
इत्यब्रवीद्वासुदेवो धनञ्जयमुदारधीः ॥ ७.९१.३१ ॥
तब अच्युत ने पार्थ को उद्विग्न देखकर और द्रोण का पराक्रम देखकर सोचा। तब उदारबुद्धि मधुसूदन वासुदेव ने धनंजय से यह कहा।
7.91.32
पार्थपार्थ महाबाहो न नः कालात्ययो भवेत् ।
द्रोणमुत्सृज्य गच्छामो ब्राह्मणोऽसौ गतक्लमः ॥ ७.९१.३२ ॥
हे पार्थ, हे महाबाहो, हमारा समय व्यर्थ न जाए। द्रोण को छोड़कर चलें; वह ब्राह्मण तो थकावट से परे है।
7.91.33
पार्थश्चाप्यब्रवीत्कृष्णं यथेष्टमिति केशवम् ॥ ७.९१.३३ ॥
और पार्थ ने केशव कृष्ण से कहा, "जैसी आपकी इच्छा।"
7.91.34
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा द्रोणं प्रायान्महाभुजम् ।
परिवृत्तश्च बीभत्सुरगच्छद्विसृजञ्शरान् ॥ ७.९१.३४ ॥
तब प्रदक्षिणा करके महाबाहु द्रोण के पास से चले गए। और बीभत्सु अर्जुन मुड़कर बाण छोड़ते हुए चले गए।
7.91.35
ततोऽब्रवीत्स्वयं द्रोणः क्वेदं पाण्डव गम्यते ।
ननु नाम रणे शत्रुमजित्वा न निवर्तसे ॥ ७.९१.३५ ॥
तब स्वयं द्रोण ने कहा, "हे पाण्डव, यह कहाँ जाया जा रहा है? क्या तुम युद्ध में शत्रु को जीते बिना लौटते हो?"
7.91.36
गुरुर्भवान्न मे शत्रुः शिष्यः पुत्रसमोऽस्मि ते ।
न चास्ति स पुमाँल्लोके यस्त्वां युधि पराजयेत् ॥ ७.९१.३६ ॥
आप मेरे गुरु हैं, शत्रु नहीं; मैं आपका शिष्य हूँ, पुत्र के समान हूँ। संसार में ऐसा कोई पुरुष नहीं जो युद्ध में आपको पराजित कर सके।
7.91.37
एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर्जयद्रथवधोत्सुकः ।
त्वरायुक्तो महाबाहुस्त्वत्सैन्यं समुपाद्रवत् ॥ ७.९१.३७ ॥
ऐसा कहकर जयद्रथ-वध के लिए उत्सुक, शीघ्रता से भरे महाबाहु बीभत्सु (अर्जुन) आपकी सेना की ओर दौड़ पड़े।
7.91.38
तं चक्ररक्षौ पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ ।
अन्वयातां महात्मानौ विशन्तं तावकं बलम् ॥ ७.९१.३८ ॥
आपकी सेना में प्रवेश करते उस (अर्जुन) के पीछे पाञ्चाल्य युधामन्यु और उत्तमौजा, दो महात्मा चक्ररक्षक, चले।
7.91.39
ततो जयो महाराज कृतवर्मा च सात्वतः ।
काम्भोजश्च श्रुतायुश्च धनञ्जयमवारयन् ॥ ७.९१.३९ ॥
तब, हे महाराज, जय, सात्वत कृतवर्मा, कम्बोज और श्रुतायु ने धनञ्जय (अर्जुन) को रोका।
7.91.40
तेषां दशसहस्राणि रथानामनुयायिनाम् ।
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ॥ ७.९१.४० ॥
उनके अनुगामी दस हज़ार रथ थे, अभीषाह, शूरसेन, शिबि तथा वसाति।
7.91.41
मावेल्लका ललित्थाश्च केकया मद्रकास्तथा ।
नारायणाश्च गोपालाः काम्भोजानां च ये गणाः ॥ ७.९१.४१ ॥
माव्वेल्लक, ललित्थ, केकय, मद्रक तथा नारायण और गोपाल, और कम्बोजों के जो गण थे।
7.91.42
कर्णेन विजिताः पूर्वं सङ्ग्रामे शूरसम्मताः ।
भारद्वाजं पुरस्कृत्य हृष्टात्मानोऽर्जुनं प्रति ॥ ७.९१.४२ ॥
पहले कर्ण द्वारा संग्राम में पराजित, शूर माने गए वे लोग, भारद्वाज (द्रोण) को आगे करके, हर्षित मन से अर्जुन के विरुद्ध (खड़े हुए)।
7.91.43
पुत्रशोकाभिसन्तप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम् ।
त्यजन्तं तुमुले प्राणान्सन्नद्धं चित्रयोधिनम् ॥ ७.९१.४३ ॥
पुत्र-शोक से संतप्त, क्रोधित, मृत्यु के समान काल की तरह, घोर युद्ध में प्राणों को त्यागते हुए, कवच पहने हुए, अद्भुत योद्धा (अर्जुन) की ओर।
7.91.44
गाहमानमनीकानि मातङ्गमिव यूथपम् ।
महेष्वासं पराक्रान्तं नरव्याघ्रमवारयन् ॥ ७.९१.४४ ॥
सेनाओं में उसी प्रकार घुसते हुए जैसे गजराज झुंड में प्रवेश करता है, महान धनुर्धर, पराक्रमी, नरश्रेष्ठ (अर्जुन) को उन्होंने रोका।
7.91.45
ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
अन्योन्यं वै प्रार्थयतां योधानामर्जुनस्य च ॥ ७.९१.४५ ॥
तब रोंगटे खड़े कर देने वाला घोर युद्ध छिड़ गया, जिसमें योद्धा एक-दूसरे को और अर्जुन को पाने की इच्छा रखते थे।
7.91.46
जयद्रथवधप्रेप्सुमायान्तं पुरुषर्षभम् ।
न्यवारयन्त सहिताः क्रिया व्याधिमिवोत्थितं ॥ ७.९१.४६ ॥
जयद्रथ-वध की इच्छा से आते हुए, नरश्रेष्ठ (अर्जुन) को उन्होंने मिलकर रोका, जैसे उठे हुए रोग को चिकित्सा की क्रियाएँ रोकती हैं।