महाभारत · अध्याय 7.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.91.1
दुःशसनबलं हत्वा सव्यसाची महारथः ।
सिन्धुराजं परीप्सन्वै द्रोणानीकमुपाद्रवत् ॥ ७.९१.१ ॥
दुःशासनाचे सैन्य नष्ट करून महारथी सव्यसाची (अर्जुन) सिंधुराजाचे रक्षण करण्याच्या इच्छेने द्रोणाच्या सैन्याकडे धावला.
7.91.2
स तु द्रोणं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् ।
कृताञ्जलिरिदं वाक्यं कृष्णस्यानुमतेऽब्रवीत् ॥ ७.९१.२ ॥
व्यूहाच्या पुढ्यात उभ्या असलेल्या द्रोणाजवळ जाऊन, कृष्णाच्या संमतीने हात जोडून त्याने हे वचन सांगितले.
7.91.3
शिवेन ध्याहि मां ब्रह्मन्स्वस्ति चैव वदस्व मे ।
भवत्प्रसादादिच्छामि प्रवेष्टं दुर्भिदां चमूम् ॥ ७.९१.३ ॥
हे ब्राह्मणा, शिवाच्या कृपेने मला आशीर्वाद द्या आणि माझे कल्याण असो असे म्हणा. तुमच्या प्रसादाने मला या अभेद्य सैन्यात प्रवेश करायचा आहे.
7.91.4
भवान्पितृसमो मह्यं धर्मराजसमोऽपि च ।
धौम्यकृष्णसमश्चैव सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ७.९१.४ ॥
तुम्ही माझ्यासाठी पित्यासारखे, धर्मराजासारखे आणि धौम्य व कृष्णासारखे आहात. हे सत्य मी तुम्हाला सांगतो.
7.91.5
अश्वत्थामा यथा तात रक्षणीयस्त्वयाऽनघ ।
तथाऽहमपि ते रक्ष्यः सदैव द्विजसत्तम ॥ ७.९१.५ ॥
हे तात, हे निष्पाप, जसे अश्वत्थाम्याचे तुम्ही रक्षण करता, तसेच हे द्विजश्रेष्ठा, मलाही तुम्ही सदैव रक्षावे.
7.91.6
तव प्रसादादिच्छेयं सिन्धुराजानमाहवे ।
निहन्तुं द्विपदां श्रेष्ठ प्रतिज्ञां रक्ष मे प्रभो ॥ ७.९१.६ ॥
तुमच्या कृपेने मला युद्धात सिंधुराजाचा वध करायचा आहे. हे मनुष्यश्रेष्ठा, हे प्रभो, माझ्या प्रतिज्ञेचे रक्षण करा.
7.91.7
एवमुक्तस्तदाऽऽचार्यः प्रत्युवाच स्मयन्निव ।
मामजित्वा न बीभत्सो शक्यो जेतुं जयद्रथः ॥ ७.९१.७ ॥
असे म्हटल्यावर आचार्य द्रोण हसत म्हणाले, "मला जिंकल्याशिवाय बीभत्सु (अर्जुन) जयद्रथाला जिंकू शकणार नाही."
7.91.8
एतावदुक्त्वा तं द्रोणः शरव्रातैरवाकिरत् ।
सरथाश्वध्वजं तीक्ष्णैः प्रहसन्वै ससारथिम् ॥ ७.९१.८ ॥
इतके बोलून द्रोण हसत हसत त्याच्यावर तीक्ष्ण बाणांचा वर्षाव करू लागले—त्याचा रथ, घोडे, ध्वज आणि सारथी यांसह.
7.91.9
ततोऽर्जुनः शरव्रातान्द्रोणस्यावार्य सायकैः ।
द्रोणमभ्यर्दयद्बाणैर्घोररूपैर्हत्तरैः ॥ ७.९१.९ ॥
तेव्हा अर्जुनाने आपल्या बाणांनी द्रोणाचा बाणवर्षाव अडवून भयंकर रूपाच्या तीक्ष्ण बाणांनी द्रोणांवर प्रहार केला.
7.91.10
विव्याध च रणे द्रोणमनुमान्य विशाम्पते ।
क्षत्रधर्मं समास्थाय नवभिः सायकैः पुनः ॥ ७.९१.१० ॥
हे राजा! युद्धात आचार्य द्रोणांना आदरपूर्वक संबोधून, क्षात्रधर्माचे पालन करत अर्जुनाने पुन्हा नऊ बाणांनी त्यांना भेदले.
7.91.11
तस्येषूनिषुभिश्छित्त्वा द्रोणो विव्याध तावुभौ ।
विषाग्निज्वलितप्रख्यैरिषुभिः कृष्णपाण्डवौ ॥ ७.९१.११ ॥
त्याचे बाण स्वतःच्या बाणांनी तोडून द्रोणांनी विष आणि अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित बाणांनी ते दोघे—कृष्ण आणि पांडव—भेदले.
7.91.12
इयेप पाण्डवस्तस्य बाणैश्छेत्तुं शरासनम् ।
तस्य चिन्तयतस्त्वेव फल्गुनस्य महात्मनः ॥ ७.९१.१२ ॥
पांडुपुत्र अर्जुनाने त्यांचे धनुष्य आपल्या बाणांनी तोडण्याचा प्रयत्न केला. महात्मा फल्गुन (अर्जुन) हे विचार करत असताना—
7.91.13
द्रोणः शरैरसम्भ्रान्तो ज्यां चिच्छेदाशु वीर्यवान् ।
विव्याध च हयानस्य ध्वजं सारथिमेव च ॥ ७.९१.१३ ॥
द्रोण अविचल राहून आपल्या बाणांनी त्याची प्रत्यंचा तत्काळ तोडली; त्या वीराने त्याचे घोडे, ध्वज आणि सारथीलाही विद्ध केले.
7.91.14
अर्जुनं च शरैर्वीरः स्मयमानोऽभ्यवाकिरत् ।
एतस्मिन्नन्तरे पार्थः सज्यं कृत्वा महद्धनुः ॥ ७.९१.१४ ॥
वीर द्रोणाने हसत हसत अर्जुनावर बाणांचा वर्षाव केला; यादरम्यान पार्थाने आपल्या महान धनुष्याला प्रत्यंचा चढवली.
7.91.15
विशेषयिष्यन्नाचार्यं सर्वास्त्रविदुषां वरः ।
मुमोच षट्शतान्बाणान्गृहीत्वैकमिव द्रुतम् ॥ ७.९१.१५ ॥
सर्व अस्त्रविद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याने आचार्यांपेक्षा स्वतःला वेगळे दाखवू इच्छून, जणू एकच बाण घेतल्यासारखे, झटपट सहाशे बाण सोडले.
7.91.16
पुनः सप्तशतानन्यान्सहस्रं चानिवर्तिनः ।
चिक्षेपायुतशश्चान्यांस्तेऽघ्नन्द्रोणस्य तां चमूम् ॥ ७.९१.१६ ॥
पुन्हा त्याने सातशे आणि मागे न हटणारे हजार बाण, आणि हजारोंनी इतर बाण सोडले; ते द्रोणाच्या त्या सैन्याला आदळले.
7.91.17
तैः सम्यगस्तैर्बलिना कृतिना चित्रयोधिना ।
मनुष्यवाजिमातङ्गा विद्धाः पेतुर्गतासवः ॥ ७.९१.१७ ॥
त्या बलवान, कुशल आणि अद्भुत योद्ध्याच्या सम्यक् अस्त्रांनी विद्ध होऊन माणसे, घोडे आणि हत्ती प्राणहीन होऊन कोसळले.
7.91.18
विसूताश्वध्वजाः पेतुः सञ्छिन्नायुधजीविताः ।
रथिनो रथमुख्येभ्यः सहसा शरपीडिताः ॥ ७.९१.१८ ॥
घोडे आणि ध्वज तुटलेले, शस्त्रे आणि प्राण छिन्न झालेले रथी आपल्या श्रेष्ठ रथांवरून अचानक बाणांनी पीडित होऊन कोसळले.
7.91.19
चूर्णिताक्षिप्तदग्धानां वज्रानिलहुताशनैः ।
तुल्यरूपा गजाः पेतुर्गिर्यग्राम्बुदवेश्मनाम् ॥ ७.९१.१९ ॥
वज्र, वारा आणि अग्नी यांनी चुरडलेले, फेकले गेलेले व जळालेले हत्ती पर्वतशिखरे किंवा मेघमंदिरे यांसारखे एकसारख्या रूपात पडले.
7.91.20
पेतुरश्वसहस्राणि प्रहतान्यर्जुनेषुभिः ।
हंसा हिमवतः पृष्ठे वारिविप्रहता इव ॥ ७.९१.२० ॥
अर्जुनाच्या बाणांनी घायाळ झालेले हजारो घोडे पडले, जणू हिमालयाच्या पाठीवर पाण्याच्या थेंबांनी आघात झालेले हंस.
7.91.21
रथाश्वद्विपपत्त्योघाः सलिलौघा इवाद्भुताः ।
युगान्तादित्यरश्म्याभैः पाण्डवास्त्रशरैर्हताः ॥ ७.९१.२१ ॥
रथ, घोडे, हत्ती आणि पायदळ यांचे प्रवाह जलप्रवाहांसारखे अद्भुत, युगान्तीच्या सूर्यकिरणांच्या प्रभेची पाण्डव-अस्त्रबाणांनी हत झाले.
7.91.22
तं पाण्डवादित्यशरांशुजालं ।
कुरुप्रवीरान्युधि निष्टपन्तम्।
स द्रोणमेघः शरवृष्टिवेगैः ।
प्राच्छादयन्मेघ इवार्करश्मीन् ॥ ७.९१.२२ ॥
पाण्डवांच्या सूर्य-बाणांचे ते किरणजाल, जे युद्धात कुरुवीरांना तापवत होते, ते द्रोणमेघाने आपल्या बाणवर्षावाच्या वेगाने झाकले; मेघ सूर्यकिरणांना झाकावा तसे.
7.91.23
अथात्यर्थं विसृष्टेन द्विषतामसुभोजिना ।
आजघ्ने वक्षसि द्रोणो नाराचेन धनञ्जयम् ॥ ७.९१.२३ ॥
मग द्रोणाने शत्रूंचे प्राण गिळणाऱ्या, अत्यंत वेगाने सोडलेल्या नाराचाने धनंजयाच्या छातीवर प्रहार केला.
7.91.24
स विह्वलितसर्वाङ्गः क्षितिकम्पे यथाऽचलः ।
धैर्यमालम्ब्य बीभत्सुर्द्रोणं विव्याध पत्रिभिः ॥ ७.९१.२४ ॥
त्याचे सर्व अवयव विव्हळले, भूकंपात पर्वत हलावा तसे; मग बीभत्सूने (अर्जुनाने) धीर धरून द्रोणाला बाणांनी विद्ध केले.
7.91.25
द्रोणस्तु पञ्चभिर्बाणैर्वासुदेवमताडयत् ।
अर्जुनं च त्रिसप्तत्या ध्वजं चास्य त्रिभिः शरैः ॥ ७.९१.२५ ॥
द्रोणाने पाच बाणांनी वासुदेवाला प्रहार केला; अर्जुनाला त्र्याहत्तरने, आणि त्याच्या ध्वजाला तीन बाणांनी.
7.91.26
विशेषयिष्यञ्शिष्यं च द्रोणो राजन्पराक्रमी ।
अदृश्यमर्जुनं चक्रे निमेषाच्छरवृष्टिभिः ॥ ७.९१.२६ ॥
हे राजा, पराक्रमी द्रोणाने आपल्या शिष्याला विशेष दाखवू इच्छिऊन क्षणार्धात बाणवृष्टीने अर्जुनाला अदृश्य केले.
7.91.27
प्रसक्तान्पततोऽद्राक्ष्म भारद्वाजस्य सायकान् ।
मण्डलीकृतमेवास्य धनुश्चादृश्यताद्भुतम् ॥ ७.९१.२७ ॥
भारद्वाजाचे (द्रोणाचे) सतत पडणारे बाण आम्ही पाहिले; त्याचे धनुष्य वर्तुळाकार होऊन अद्भुतपणे दिसले.
7.91.28
तेऽभ्ययुः समरे राजन्वासुदेवधनञ्जयौ ।
द्रोणसृष्टाः सुबहवः कङ्कपत्रपरिच्छदाः ॥ ७.९१.२८ ॥
हे राजा, द्रोणाने सोडलेले कंकपक्ष्याच्या पिसांचे अनेक बाण रणांगणात वासुदेव आणि धनंजयावर आले.
7.91.29
तत्राद्भुतमपश्याम शिलानामिव सर्पणम् ।
यद्द्रोणं तरसा पार्थो वृद्धं बालोऽपि नातरत् ॥ ७.९१.२९ ॥
तेथे एक आश्चर्य पाहिले: दगड तरंगावेत तसे, तरुण पार्थही वृद्ध द्रोणाला बळाने ओलांडू शकला नाही.
7.91.30
चिन्तयामास वार्ष्णेयो दृष्ट्वा द्रोणस्य विक्रमम् ।
नातिवर्तिष्यते ह्योनं वेलामिव महार्णवः ॥ ७.९१.३० ॥
द्रोणाचे पराक्रम पाहून वार्ष्णेय (कृष्ण) विचारात पडला: महासागर जसा किनारा ओलांडत नाही, तसा हा द्रोणाला ओलांडू शकणार नाही.
7.91.31
ततः पार्थं समुद्विग्नं लक्ष्य चिन्तयतेऽच्युतः ।
द्रोणस्य चापि विक्रान्तं दृष्ट्वा मधुनिषूदनः।
इत्यब्रवीद्वासुदेवो धनञ्जयमुदारधीः ॥ ७.९१.३१ ॥
तेव्हा अच्युताने पार्थाला उद्विग्न पाहून आणि द्रोणाचा पराक्रम पाहून विचार केला. उदारबुद्धी मधुसूदन वासुदेव धनंजयाला असे म्हणाले.
7.91.32
पार्थपार्थ महाबाहो न नः कालात्ययो भवेत् ।
द्रोणमुत्सृज्य गच्छामो ब्राह्मणोऽसौ गतक्लमः ॥ ७.९१.३२ ॥
हे पार्था, हे महाबाहो, आमचा काळ वाया जाऊ नये. द्रोणाला सोडून जाऊ या; तो ब्राह्मण श्रमरहित आहे.
7.91.33
पार्थश्चाप्यब्रवीत्कृष्णं यथेष्टमिति केशवम् ॥ ७.९१.३३ ॥
पार्थानेही केशव कृष्णाला म्हटले, "आपल्याला हवे तसे."
7.91.34
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा द्रोणं प्रायान्महाभुजम् ।
परिवृत्तश्च बीभत्सुरगच्छद्विसृजञ्शरान् ॥ ७.९१.३४ ॥
नंतर द्रोणाला प्रदक्षिणा घालून महाबाहू निघून गेला. आणि बीभत्सू अर्जुन मागे वळून बाण सोडत गेला.
7.91.35
ततोऽब्रवीत्स्वयं द्रोणः क्वेदं पाण्डव गम्यते ।
ननु नाम रणे शत्रुमजित्वा न निवर्तसे ॥ ७.९१.३५ ॥
तेव्हा द्रोण स्वतः म्हणाला, "हे पांडवा, हे कुठे चाललेस? रणात शत्रूला जिंकल्याशिवाय तू परत फिरणार नाहीस ना?"
7.91.36
गुरुर्भवान्न मे शत्रुः शिष्यः पुत्रसमोऽस्मि ते ।
न चास्ति स पुमाँल्लोके यस्त्वां युधि पराजयेत् ॥ ७.९१.३६ ॥
आपण माझे गुरू आहात, शत्रू नव्हे; मी आपला शिष्य आहे, पुत्रासमान आहे. जगात असा कोणी पुरुष नाही जो युद्धात आपला पराभव करू शकेल.
7.91.37
एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर्जयद्रथवधोत्सुकः ।
त्वरायुक्तो महाबाहुस्त्वत्सैन्यं समुपाद्रवत् ॥ ७.९१.३७ ॥
असे बोलून जयद्रथवधासाठी उत्सुक, त्वरा असलेला महाबाहू बीभत्सु (अर्जुन) तुमच्या सैन्यावर धावून गेला.
7.91.38
तं चक्ररक्षौ पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ ।
अन्वयातां महात्मानौ विशन्तं तावकं बलम् ॥ ७.९१.३८ ॥
तुमच्या सैन्यात शिरलेल्या त्याच्या मागे चक्ररक्षक पाञ्चाल्य युधामन्यू आणि उत्तमौजा हे महात्मे गेले.
7.91.39
ततो जयो महाराज कृतवर्मा च सात्वतः ।
काम्भोजश्च श्रुतायुश्च धनञ्जयमवारयन् ॥ ७.९१.३९ ॥
तेव्हा, हे महाराज, जय, सात्वत कृतवर्मा, काम्बोज आणि श्रुतायु यांनी धनंजयाला (अर्जुनाला) अडवले.
7.91.40
तेषां दशसहस्राणि रथानामनुयायिनाम् ।
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ॥ ७.९१.४० ॥
त्यांच्या मागे चालणारे दहा हजार रथ होते; अभीषाह, शूरसेन, शिबी आणि वसाती.
7.91.41
मावेल्लका ललित्थाश्च केकया मद्रकास्तथा ।
नारायणाश्च गोपालाः काम्भोजानां च ये गणाः ॥ ७.९१.४१ ॥
माव्वेल्लक, ललित्थ, केकय, मद्रक, नारायण आणि गोपाल, आणि काम्बोजांचे जे गण होते.
7.91.42
कर्णेन विजिताः पूर्वं सङ्ग्रामे शूरसम्मताः ।
भारद्वाजं पुरस्कृत्य हृष्टात्मानोऽर्जुनं प्रति ॥ ७.९१.४२ ॥
पूर्वी युद्धात कर्णाकडून पराजित झालेले, शूर म्हणून मान्य असलेले, भारद्वाजाला (द्रोणाला) पुढे करून, आनंदित मनाने अर्जुनाविरुद्ध उभे राहिले.
7.91.43
पुत्रशोकाभिसन्तप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम् ।
त्यजन्तं तुमुले प्राणान्सन्नद्धं चित्रयोधिनम् ॥ ७.९१.४३ ॥
पुत्रशोकाने संतप्त, क्रुद्ध, मृत्यूसारखा अंतक, घोर युद्धात प्राण त्यागण्यास सिद्ध, कवच घातलेला, अद्भुत योद्धा (अर्जुन).
7.91.44
गाहमानमनीकानि मातङ्गमिव यूथपम् ।
महेष्वासं पराक्रान्तं नरव्याघ्रमवारयन् ॥ ७.९१.४४ ॥
सैन्यांत शिरणाऱ्या गजयूथपतीप्रमाणे, महाधनुर्धर, पराक्रमी, नरश्रेष्ठ (अर्जुन) याला त्यांनी अडवले.
7.91.45
ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
अन्योन्यं वै प्रार्थयतां योधानामर्जुनस्य च ॥ ७.९१.४५ ॥
मग रोमांच उभे करणारे घोर युद्ध सुरू झाले; योद्धे आणि अर्जुन एकमेकांना शोधत होते.
7.91.46
जयद्रथवधप्रेप्सुमायान्तं पुरुषर्षभम् ।
न्यवारयन्त सहिताः क्रिया व्याधिमिवोत्थितं ॥ ७.९१.४६ ॥
जयद्रथवधाची इच्छा धरून येणाऱ्या नरश्रेष्ठ (अर्जुन) याला त्यांनी एकत्र येऊन अडवले; उठलेल्या रोगाला उपचार अडवतात तसे.