Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.92

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.92.1

सन्निरुद्धस्तु तैः पार्थो महाबलपराक्रमः ।
द्रुतं समनुयातश्च द्रोणेन रथिनां वरः ॥ ७.९२.१ ॥

परन्तु उन (योद्धाओं) द्वारा घिरे हुए, महान बल और पराक्रम वाले पार्थ (अर्जुन) का, श्रेष्ठ रथियों में से एक द्रोण ने शीघ्र ही पीछा किया।

7.92.2

किरन्निषुगणांस्तीक्ष्णान्स रश्मीनिव भास्करः ।
तापयामास तत्सैन्यं देहं व्याधिगणो यथा ॥ ७.९२.२ ॥

तीखे बाणों की पंक्तियाँ बिखेरते हुए वह, सूर्य जैसे अपनी किरणों से, उस सेना को तपाने लगा, जैसे रोगों का समूह शरीर को तपाता है।

7.92.3

अश्वो विद्धो रथश्छिन्नः सारोहः पातितो गजः ।
छत्राणि चापविद्धानि रथाश्चक्रैर्विना कृताः ॥ ७.९२.३ ॥

घोड़े बिंध गए, रथ टूट गए, सवार सहित हाथी गिरा दिए गए, छत्र धनुषों से बिंधे पड़े, और रथ पहियों के बिना कर दिए गए।

7.92.4

विद्रुतानि च सैन्यानि शरार्तानि समन्ततः ।
इत्यासीत्तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किञ्चन ॥ ७.९२.४ ॥

और सेनाएँ चारों ओर से बाणों से पीड़ित होकर भाग निकलीं। इस प्रकार ऐसा घोर युद्ध हुआ कि कुछ भी पहचाना नहीं जा सकता था।

7.92.5

तेषां संयच्छतां सङ्ख्ये परस्परमजिह्मगैः ।
अर्जुनो ध्वजिनीं राजन्नभीक्ष्णं समकम्पयत् ॥ ७.९२.५ ॥

हे राजन्, उन (योद्धाओं) के युद्ध में आपस में सीधे जाने वाले बाणों से रोके जाने पर भी अर्जुन ने उस सेना को बार-बार कँपा दिया।

7.92.6

सत्यां चिकीर्षमाणस्तु प्रतिज्ञां सत्यसङ्गरः ।
अभ्यद्रवद्रथश्रेष्ठं शोणाश्वं श्वेतवाहनः ॥ ७.९२.६ ॥

अपनी प्रतिज्ञा को सत्य करने की इच्छा से, सत्य-प्रतिज्ञ श्वेत-वाहन (अर्जुन) ने रथों में श्रेष्ठ, लाल घोड़ों वाले (रथ) की ओर धावा बोला।

7.92.7

तं द्रोणः पञ्चविंशत्या मर्मभिद्भिरजिह्मगैः ।
अन्तेवासिनमाचार्यो महेष्वासं समार्पयत् ॥ ७.९२.७ ॥

आचार्य द्रोण ने मर्मस्थलों को भेदने वाले, सीधे जाने वाले पच्चीस बाणों से अपने उस शिष्य, महान धनुर्धर, पर प्रहार किया।

7.92.8

तं तूर्णमिव बीभत्सुः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
अभ्यधावदिषूनस्यन्निषुवेगविघातकान् ॥ ७.९२.८ ॥

सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ बीभत्सु (अर्जुन) मानो शीघ्रता से उस ओर दौड़े, बाणों की वर्षा करते हुए, ऐसे बाणों के साथ जो बाणों के वेग को रोक देते थे।

7.92.9

तस्याशु क्षिपतो भल्लान्भल्लैः सन्नतपर्वभिः ।
प्रत्यविध्यदमेयात्मा ब्रह्मास्त्रं समुदीरयन् ॥ ७.९२.९ ॥

उसके तेज़ी से भल्ल बाण चलाने पर, अमेय आत्मा वाले (अर्जुन) ने ब्रह्मास्त्र का आह्वान करते हुए झुके हुए जोड़ों वाले भल्लों से उसे उत्तर में बींध दिया।

7.92.10

तदद्भुतमपश्याम द्रोणस्याचार्यकं युधि ।
यतमानो युवा नैनं प्रत्यविध्यद्यदर्जुनः ॥ ७.९२.१० ॥

हमने युद्ध में द्रोण की उस आचार्य-कला को अद्भुत देखा, कि उनके विरुद्ध प्रयत्न करते हुए भी युवा अर्जुन ने, जो (आचार्य को) बींधने की इच्छा कर रहा था, उन्हें नहीं बींधा।

7.92.11

क्षरन्निव महामेघो वारिधाराः सहस्रशः ।
द्रोणमेघः पार्थशैलं ववर्ष शरवृष्टिभिः ॥ ७.९२.११ ॥

जैसे महामेघ हज़ारों जलधाराएँ बरसाता है, वैसे ही द्रोणरूपी मेघ ने पार्थरूपी पर्वत पर बाणों की वर्षा से बरसाया।

7.92.12

अर्जुनः शरवर्षं तच्छरवर्षेण वीर्यवान् ।
अवारयदसम्भ्रान्तो न त्वाचार्यमपीडयत् ॥ ७.९२.१२ ॥

वीर्यवान अर्जुन ने उस बाण-वर्षा को अपनी बाण-वर्षा से रोका, बिना घबराए; किंतु आचार्य को उसने पीड़ा नहीं पहुँचाई।

7.92.13

द्रोणस्तु पञ्चविंशत्या श्वेतवाहनमार्दयत् ।
वासुदेवं च सप्तत्या बाह्वोरुरसि चाशुगैः ॥ ७.९२.१३ ॥

द्रोण ने पच्चीस बाणों से श्वेतवाहन (अर्जुन) को पीड़ित किया, और वासुदेव (कृष्ण) को सत्तर बाणों से उनकी बाँहों और छाती में।

7.92.14

पार्थस्तु प्रहसन्धीमानाचार्यं स शरौघिणम् ।
विसृजन्तं शितान्बाणानवारयत तं युधि ॥ ७.९२.१४ ॥

किन्तु बुद्धिमान पार्थ (अर्जुन) ने मुस्कुराते हुए, युद्ध में तीखे बाण छोड़ते हुए उस बाणवर्षी आचार्य को रोक दिया।

7.92.15

अथ तौ वध्यमानौ तु द्रोणेन रथसत्तमौ ।
अवर्जयेतां दुर्धर्षं युगान्ताग्निमिवोत्थितम् ॥ ७.९२.१५ ॥

तब द्रोण द्वारा पीड़ित किए जा रहे वे दोनों श्रेष्ठ रथी, युगांत की अग्नि के समान उठे हुए दुर्धर्ष (द्रोण) को रोकने लगे।

7.92.16

वर्जयन्निशितान्बाणान्द्रोणचापविनिः सृतान् ।
किरीटमाली कौन्तेयो भोजानीकमथाविशत् ॥ ७.९२.१६ ॥

द्रोण के धनुष से छूटे तीखे बाणों को रोकते हुए, किरीटधारी कौन्तेय (अर्जुन) भोजों की सेना में प्रवेश कर गए।

7.92.17

सोऽन्तरा कृतवर्माणं काम्भोजं च सुदक्षिणम् ।
अभ्ययाद्वर्जयन्द्रोणं मैनाकमिव पर्वतम् ॥ ७.९२.१७ ॥

वह द्रोण को बचाते हुए, मैनाक पर्वत की तरह, बीच में से कृतवर्मा और काम्बोज सुदक्षिण की ओर बढ़ गए।

7.92.18

ततो भोजो नरव्याघ्रो दुर्धर्षं कुरुसत्तमम् ।
अविध्यत्तूर्णमव्यग्रो दशभिः कङ्कपत्रिभिः ॥ ७.९२.१८ ॥

तब नरव्याघ्र भोज ने शांत भाव से, शीघ्र ही दुर्धर्ष कुरुश्रेष्ठ को कंक पंखों वाले दस बाणों से बींध दिया।

7.92.19

तमर्जुनः शतेनाजौ राजन्विव्याध पत्रिणाम् ।
पुनश्चान्यैस्त्रिभिर्बाणैर्मोहयन्निव सात्वतम् ॥ ७.९२.१९ ॥

राजन्, अर्जुन ने युद्ध में उसे सौ बाणों से बींध दिया; फिर दूसरे तीन बाणों से, मानो सात्वत को मोह में डालते हुए, उसे और बींधा।

7.92.20

भोजस्तु प्रहसन्पार्थं वासुदेवं च माधवम् ।
एकैकं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत् ॥ ७.९२.२० ॥

परन्तु भोज ने हँसते हुए पार्थ और वासुदेव तथा माधव, प्रत्येक को पच्चीस बाणों से आहत किया।

7.92.21

तस्यार्जुनो धनुश्छित्त्वा वियाधैनं त्रिसप्तभिः ।
शरैरग्निशिखाकारैः क्रुद्धाशीविषसन्निभैः ॥ ७.९२.२१ ॥

अर्जुन ने उसका धनुष काटकर उसे इक्कीस बाणों से बींधा — अग्निशिखा के समान, क्रुद्ध विषधर सर्पों के समान बाणों से।

7.92.22

अथान्यद्धनुरादाय कृतवर्मा महारथः ।
पञ्चभिः सायकैस्तूर्णं विव्याधोरसि भारत ॥ ७.९२.२२ ॥

तब दूसरा धनुष लेकर महारथी कृतवर्मा ने शीघ्र ही पाँच बाणों से अर्जुन की छाती में प्रहार किया, हे भारत।

7.92.23

पुनश्च निशितैर्बाणैः पार्थं विव्याध पञ्चभिः ।
तं पार्थो नवभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ॥ ७.९२.२३ ॥

फिर उसने तीक्ष्ण बाणों से पार्थ को पाँच बाणों से बींधा। पार्थ ने उसे नौ बाणों से छाती के बीच में प्रहार किया।

7.92.24

दृष्ट्वा विषक्तं कौन्तेयं कृतवर्मरथं प्रति ।
चिन्तयामास वार्ष्णेयो न नः कालात्ययो भवेत् ॥ ७.९२.२४ ॥

कृतवर्मा के रथ की ओर उलझे हुए कौन्तेय को देखकर वार्ष्णेय ने सोचा, कहीं हमारा समय व्यर्थ न चला जाए।

7.92.25

ततः कृष्णोऽब्रवीत्पार्थं कृतवर्मणि मा दयाम् ।
कुरु सम्बन्धकं हित्वा प्रमथ्यैनं विशातय ॥ ७.९२.२५ ॥

तब कृष्ण ने पार्थ से कहा, "कृतवर्मा पर दया मत करो। सम्बन्ध को त्यागकर, इसे रौंदकर गिरा दो।"

7.92.26

ततः स कृतवर्माणं महोयित्वाऽर्जुनः शरैः ।
अभ्यगाज्जवनैरश्वैः काम्भोजानामनीकिनीम् ॥ ७.९२.२६ ॥

फिर अर्जुन ने बाणों से कृतवर्मा को बहुत पीड़ित करके, वेगवान घोड़ों के साथ कम्बोजों की सेना की ओर बढ़ा।

7.92.27

अमर्षितस्तु हार्दिक्यः प्रविष्टे श्वेतवाहने ।
विधुन्वन्सशरं चापं पाञ्चाल्याभ्यां समागतः ॥ ७.९२.२७ ॥

किन्तु श्वेत अश्वों वाले अर्जुन के प्रवेश करने पर, क्रोधित हार्दिक्य ने बाण सहित धनुष हिलाते हुए पाञ्चाल वीरों से भिड़ंत की।

7.92.28

चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यावर्जुनस्य पदानुगौ ।
पर्यवारयदायान्तौ कृतवर्मा रथेषुभिः ॥ ७.९२.२८ ॥

परन्तु अर्जुन के पीछे चलने वाले, उसके चक्ररक्षक दोनों पाञ्चाल वीर जब आए, तो कृतवर्मा ने रथ से बाणों द्वारा उन्हें घेर लिया।

7.92.29

तावविध्यत्ततो भोजः कृतवर्मा शितैः शरैः ।
त्रिभिरेव युधामन्युं चतुर्भिश्चोत्तमौजसम् ॥ ७.९२.२९ ॥

फिर भोज कृतवर्मा ने उन दोनों को तीखे बाणों से बींध दिया—युधामन्यु को तीन से और उत्तमौजा को चार से।

7.92.30

तावप्येनं विविधतुर्दशभिर्दशभिः शरैः ।
त्रिभिरेव युधामन्युरुत्तगौजास्त्रिभिस्तथा।
सञ्चिच्छिदतुरप्यस्य ध्वजं कार्मुकमेव च ॥ ७.९२.३० ॥

उन दोनों ने भी उसे दस-दस बाणों से बींध डाला; युधामन्यु ने तीन और उत्तमौजा ने भी तीन बाणों से, और उसके ध्वज तथा धनुष को भी काट डाला।

7.92.31

अथान्यद्धनुरादाय हार्दिक्यः क्रोधमूर्च्छितः ।
कृत्वा विधनुषौ वीरौ शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ७.९२.३१ ॥

फिर हार्दिक्य ने दूसरा धनुष उठाकर, क्रोध से मूर्छित होकर, उन दोनों वीरों को धनुषहीन करके बाणों की वर्षा से ढक दिया।

7.92.32

तावन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा भोजं विजघ्नतुः ।
तेनान्तरेषु बीभत्सुर्विवेशामित्रवाहिनीम् ॥ ७.९२.३२ ॥

उन दोनों ने दूसरे धनुष प्रत्यंचा चढ़ाकर भोज पर प्रहार किया, और बीभत्सु (अर्जुन) उसके बीच के अंतरालों से शत्रु की सेना में प्रवेश कर गए।

7.92.33

न लेभाते तु तौ द्वारं वारितौ कृतवर्मणा ।
धार्तराष्ट्रेष्वनीकेषु यतमानौ नरर्षभौ ॥ ७.९२.३३ ॥

परन्तु उन दोनों नरश्रेष्ठों को कृतवर्मा ने रोका, इसलिए वे धार्तराष्ट्रों की सेनाओं में मार्ग न पा सके, यद्यपि वे प्रयत्न कर रहे थे।

7.92.34

अनीकान्यर्दयन्युद्धे त्वरितः श्वेतवाहनः ।
नावधीत्कृतवर्माणं प्राप्तमप्यरिसूदनः ॥ ७.९२.३४ ॥

युद्ध में सेनाओं को पीड़ित करते हुए, शीघ्रता से श्वेतवाहन (अर्जुन) ने शत्रुसंहारक होकर भी सामने आए कृतवर्मा का वध नहीं किया।

7.92.35

तं दृष्ट्वा तु तथाऽऽयान्तंशूरो राजा श्रुतायुधः ।
अभ्यद्रवत्सुसङ्क्रुद्धो विधुन्वानो महद्धनुः ॥ ७.९२.३५ ॥

उसे इस प्रकार आते देखकर शूर राजा श्रुतायुध अत्यंत क्रोधित होकर अपना विशाल धनुष हिलाते हुए उसकी ओर दौड़ पड़े।

7.92.36

स पार्थं त्रिभिरानर्च्छत्सप्तत्या च जनार्दनम् ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन पार्थकेतुमताडयत् ॥ ७.९२.३६ ॥

उसने अर्जुन को तीन बाणों से और जनार्दन को सत्तर बाणों से आहत किया, और अत्यंत तीक्ष्ण क्षुरप्र बाण से अर्जुन की ध्वजा पर प्रहार किया।

7.92.37

ततोऽर्जुनो नवत्या तु शराणां नतपर्वणाम् ।
आजघान भृशं क्रुद्धस्तोत्रैरिव महाद्विपम् ॥ ७.९२.३७ ॥

तब अर्जुन ने क्रोध में भरकर नब्बे झुके हुए पर्वों वाले बाणों से उस पर भीषण प्रहार किया, जैसे अंकुश से महान हाथी को मारा जाता है।

7.92.38

स तन्न ममृषे राजन्पाण्डवेयस्य विक्रमम् ।
अथैनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समार्पयत् ॥ ७.९२.३८ ॥

हे राजन्! उसने पाण्डुपुत्र का पराक्रम सहन नहीं किया, और फिर उसने सत्तहत्तर लोहे के नाराच बाण उस पर चलाए।

7.92.39

तस्यार्जुनो धनुश्छित्त्वा शरावापं निकृत्य च ।
आजघानोरसि क्रुद्धः सप्तभिर्नतपर्वभिः ॥ ७.९२.३९ ॥

अर्जुन ने क्रोध में उसका धनुष काटकर और तरकश भी काटकर उसकी छाती पर सात झुके हुए बाणों से प्रहार किया।

7.92.40

अथान्यद्धनुरादाय स राजा क्रोधमूर्च्छितः ।
वासविं नवभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ७.९२.४० ॥

तब उस राजा ने क्रोध से मूर्छित होकर दूसरा धनुष लेकर वासव (अर्जुन) पर नौ बाणों से उसकी बाँहों और छाती पर प्रहार किया।

7.92.41

ततोऽर्जुनः स्मयन्नेव श्रुतायुधमरिन्दमः ।
शरैरनेकसाहस्रैः पीडयामास भारत ॥ ७.९२.४१ ॥

तब शत्रुदमन अर्जुन ने मुस्कुराते हुए ही श्रुतायुध को अनेक सहस्र बाणों से पीड़ित कर दिया, हे भारत!

7.92.42

अश्वांश्चास्यावधीत्तूर्णं सारथिं च महारथः ।
विव्याध चैनं सप्तत्या नाराचानां महाबलः ॥ ७.९२.४२ ॥

उस महारथी ने शीघ्र ही उसके घोड़ों और सारथी को मार डाला, और उस महाबली ने उसे सत्तर नाराच बाणों से बींध दिया।

7.92.43

हताश्वं रथमुत्सृज्य स तु राजा श्रुतायुधः ।
अभ्यद्रुवद्रुणे पार्थं गदामुद्यम्य वीर्यवान् ॥ ७.९२.४३ ॥

घोड़े मारे जाने पर रथ छोड़कर राजा श्रुतायुध ने युद्ध में पार्थ पर गदा उठाकर वीरतापूर्वक धावा बोल दिया।

7.92.44

वरुणस्यत्मजो वीरः स तु राजा श्रुतायुधः ।
पर्णाशाजननी यस्य शीततोया महानदी ॥ ७.९२.४४ ॥

वरुण का वह वीर पुत्र, राजा श्रुतायुध, जिसकी माता पर्णाशा है, शीतल जल वाली महानदी।

7.92.45

तस्य माताऽब्रवीद्राजन्वरुणं पुत्रकारणात् ।
अवध्योऽयं भवेल्लोके शत्रूणां तनयो मम ॥ ७.९२.४५ ॥

हे राजन्, उसकी माता ने पुत्र के लिए वरुण से कहा — "मेरा यह पुत्र संसार में शत्रुओं द्वारा अवध्य हो।"

7.92.46

वरुणस्त्वब्रवीत्प्रीतो ददाम्यस्मै वरं हितम् ।
दिव्यमस्त्रं सुतस्तेऽयं येनावध्यो भविष्यति ॥ ७.९२.४६ ॥

वरुण ने प्रसन्न होकर कहा — "मैं इसे यह हितकारी वर देता हूँ; तुम्हारे इस पुत्र को दिव्य अस्त्र प्राप्त होगा, जिससे यह अवध्य हो जाएगा।"

7.92.47

नास्ति चाप्यमरत्वं वै मनुष्यस्य कथञ्चन ।
सर्वेणावश्यमर्तव्यं जातेन सरितां वरे ॥ ७.९२.४७ ॥

हे सरिताओं में श्रेष्ठ, मनुष्य के लिए किसी भी प्रकार अमरत्व नहीं है; जो भी जन्मा है, उसे अवश्य मरना है।

7.92.48

दुर्धर्षस्त्वेष शत्रूणां रणेषु भविता सदा ।
अस्त्रस्यास्य प्रभावाद्वै व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ ७.९२.४८ ॥

यह शत्रुओं के लिए सदा युद्धों में दुर्धर्ष होगा; इस अस्त्र के प्रभाव से तुम्हारा मानसिक संताप दूर हो जाए।

7.92.49

इत्युक्त्वा वरुणः प्रादाद्गदां मन्त्रपुरस्कृताम् ।
यामासाद्य दुराधर्षः सर्वलोके श्रुतायुधः ॥ ७.९२.४९ ॥

ऐसा कहकर वरुण ने मन्त्रों से संस्कारित वह गदा दी, जिसे पाकर सम्पूर्ण लोकों में दुर्धर्ष श्रुतायुध (हुए)।

7.92.50

उवाच चैनं भगवान्पुनरेव जलेश्वरः ।
अयुध्यति न मोक्तव्या सा त्वय्येव पतेदिति ॥ ७.९२.५० ॥

भगवान जलेश्वर वरुण ने फिर उससे कहा - 'निहत्थे पर इसे न छोड़ना; यह तुम्हीं पर गिर पड़ेगी।'

7.92.51

हन्यादेषा प्रतीपं हि प्रयोक्तारमपि प्रभो ।
न चाकरोत्स तद्वाक्यं प्राप्ते काले श्रुतायुधः ॥ ७.९२.५१ ॥

'हे प्रभो, यह उलटकर प्रयोक्ता को भी मार सकती है।' किन्तु समय आने पर श्रुतायुध ने उसके वचन का पालन नहीं किया।

7.92.52

स तया वीरघातिन्या जनार्दनमताडयत् ।
प्रतिजग्राह तां कृष्णः पीनेनांसेन वीर्यवान्।
नाकम्पयत शौरिं सा विन्ध्यं गिरिमिवानिलः ॥ ७.९२.५२ ॥

उसने उस वीरघातिनी गदा से जनार्दन पर प्रहार किया। पराक्रमी कृष्ण ने उसे अपने मोटे कंधे पर झेल लिया, और जैसे पवन विन्ध्य पर्वत को नहीं हिला सकती, वैसे ही उस गदा ने शौरि को नहीं डिगाया।

7.92.53

ततोऽर्जुनः क्षुरप्राभ्यां भुजौ परिघसन्निभौ ।
चिच्छेद पाण्डवः शीघ्रं जलेश्वरसुतस्य वै ॥ ७.९२.५३ ॥

तब पाण्डुपुत्र अर्जुन ने क्षुरप्र बाणों से जलेश्वर-पुत्र की परिघ-सदृश दोनों भुजाएँ शीघ्र काट डालीं।

7.92.54

स ज्वलन्ती महोल्केव समासाद्य जनार्दनम् ।
प्रत्यागता महावेगा कृत्येव दुरधिष्ठिता ॥ ७.९२.५४ ॥

वह जलती हुई महोल्का के समान जनार्दन तक पहुँचकर, महावेगवाली, दुष्प्रयुक्त कृत्या की भाँति लौट आई।

7.92.55

जघान चास्थितं वीरं श्रुतायुधममर्षणम् ।
स पपात हतो भूमौ विशिरा विभुजो बली।
सम्भग्न इव वातेन बहुशाखो वनस्पतिः ॥ ७.९२.५५ ॥

उसने खड़े हुए वीर, क्रोधी श्रुतायुध पर प्रहार किया। वह मारा जाकर भूमि पर गिर पड़ा, सिर कटा हुआ, लंबी भुजाओं वाला बलवान, मानो आँधी से टूटा हुआ बहु-शाखाओं वाला वृक्ष।

7.92.56

सा विस्फुरन्ती ज्वलिता वज्रवेगसमा गदा ।
हत्वा श्रुतायुधं वीरं धरणीमन्वपद्यत ॥ ७.९२.५६ ॥

वह कंपती, दहकती, वज्र के वेग के समान गदा वीर श्रुतायुध को मारकर धरती पर जा गिरी।

7.92.57

गदां निवर्तितां दृष्ट्वा निहतं च श्रुतायुधम् ।
हाहाकारो महांस्तत्र सैन्यानां समजायत।
स्वेनास्त्रेण हतं दृष्ट्वा श्रुतायुधमरिन्दमम् ॥ ७.९२.५७ ॥

गदा को लौटते और श्रुतायुध को मारा गया देखकर वहाँ सेनाओं में महान हाहाकार उठा। अपने ही अस्त्र से मारे गए शत्रुदमन श्रुतायुध को देखकर—

7.92.58

अयुध्यमानाय ततः केशवाय नराधिप ।
क्षिप्ता श्रुतायुधेनाथ तस्मात्तमवधीद्गदा ॥ ७.९२.५८ ॥

हे नराधिप, तब जो केशव से युद्ध नहीं कर रहे थे, उन पर श्रुतायुध ने गदा फेंकी, और उसी गदा ने उन्हें मार डाला।

7.92.59

यथोक्तं वरुणेनाजौ तथा स निधनं गतः ।
व्यसुश्चाप्यपतद्भूमौ प्रेक्षतां सर्वधन्विनाम् ॥ ७.९२.५९ ॥

जैसा वरुण ने युद्ध में कहा था, वैसे ही वह मृत्यु को प्राप्त हुआ। प्राणहीन होकर वह भूमि पर गिर पड़ा, और सभी धनुर्धर देखते रह गए।

7.92.60

पतमानस्तु स बभौ पर्णाशायाः प्रियः सुतः ।
सम्भग्न इव वातेन बहुशाखो वनस्पतिः ॥ ७.९२.६० ॥

गिरते हुए भी वह पर्णाशा नदी के प्रिय पुत्र-समान शोभा दे रहा था, मानो आँधी से टूटा हुआ बहु-शाखाओं वाला वृक्ष।

7.92.61

ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनामुख्याश्च सर्वशः ।
प्राद्रवन्त हतं दृष्ट्वा श्रुतायुधमरिन्दमम् ॥ ७.९२.६१ ॥

तब श्रुतायुध को मारा गया देखकर सारी सेनाएँ और सेनापति सब ओर भाग खड़े हुए।

7.92.62

ततः काम्भोजराजस्य पुत्रः शूरः सुदक्षिणः ।
अभ्ययाज्जवनैरश्वैः फल्गुनं शत्रुसूदनम् ॥ ७.९२.६२ ॥

तब काम्बोजराज का शूरवीर पुत्र सुदक्षिण वेगवान घोड़ों के साथ शत्रुसंहारी फल्गुन (अर्जुन) की ओर बढ़ा।

7.92.63

तस्य पार्थः शरान्सप्त प्रेषयामास भारत ।
ते तं शूरं विनिर्भिद्य प्राविशन्धरणीतलम् ॥ ७.९२.६३ ॥

हे भारत! पार्थ (अर्जुन) ने उस पर सात बाण छोड़े। वे उस शूर को बेधकर धरती के भीतर घुस गए।

7.92.64

सोऽतिविद्धः शरैस्तीक्ष्णैर्गाण्डीवप्रेषितैर्मृधे ।
अर्जुनं प्रतिविव्याध दशभिः कङ्कपत्रिभिः ॥ ७.९२.६४ ॥

गाण्डीव से छोड़े गए तीखे बाणों से अत्यंत बिंधकर उसने युद्ध में अर्जुन पर दस कंक-पंख वाले बाणों से प्रहार किया।

7.92.65

वासुदेवं त्रिभिर्विद्ध्वा पुनः पार्थं च पञ्चभिः ।
तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा केतुं चिच्छेद मारिष ॥ ७.९२.६५ ॥

उसने वासुदेव (कृष्ण) को तीन बाणों से बेधा और फिर पार्थ (अर्जुन) को पाँच से। तब हे मारिष! पार्थ ने उसका धनुष काटकर उसकी ध्वजा भी गिरा दी।

7.92.66

भल्लाभ्यां भृशतीक्ष्णाभ्यां तं च विव्याध पाण्डवः ।
स तु पार्थं त्रिभिर्विद्ध्वा सिंहनादमथानदत् ॥ ७.९२.६६ ॥

पाण्डव ने दो अत्यंत तीखे भल्ल बाणों से उसे भी बेधा। तब उसने तीन बाणों से पार्थ को बेधकर सिंहनाद किया।

7.92.67

सर्वपारशवीं चैव शक्तिं शूरः सुदक्षिणः ।
सघण्टां प्राहिणोद्धोरां क्रुद्धो गाण्डीवधन्वने ॥ ७.९२.६७ ॥

शूरवीर सुदक्षिण ने क्रुद्ध होकर गाण्डीवधारी अर्जुन पर सर्वपारशवी शक्ति और घण्टा सहित भयंकर शक्ति फेंकी।

7.92.68

सा ज्वलन्ती महोल्केव तमासाद्य महारथम् ।
सविस्फुलिङ्गा निर्भिद्य निपपात महीतले ॥ ७.९२.६८ ॥

वह जलती हुई महान उल्का की भाँति उस महारथी तक पहुँची और चिंगारियों सहित उसे भेदकर पृथ्वी पर गिर पड़ी।

7.92.69

शक्या त्वभिहतो गाढं मूर्च्छयाऽभिपरिप्लुतः ।
समाश्वास्य महातेजाः सृक्विणी परिलेलिहन् ॥ ७.९२.६९ ॥

शक्ति से गहरे आहत और मूर्च्छा से अभिभूत होकर, फिर होश में आकर वह महातेजस्वी अपने मुख-कोनों को चाटने लगा।

7.92.70

तं चतुर्दशभिः पार्थो नाराचैः कङ्कपत्रिभिः ।
साश्वध्वजधनुःसूतं विव्याधाचिन्त्यविक्रमः ॥ ७.९२.७० ॥

अचिंत्य पराक्रमी पार्थ ने कंक पंखों वाले चौदह नाराच बाणों से उसे, उसके घोड़ों, ध्वज, धनुष और सारथी सहित, बींध दिया।

7.92.71

रथं चान्यैः सुबहुभिश्चक्रे विशकलं शरैः ।
सुदक्षिणं तं काम्भोजं मोघसङ्कल्पविक्रमम्।
बिभेद हृदि बाणेन पृथुधारेण पाण्डवः ॥ ७.९२.७१ ॥

अन्य बहुत से बाणों से पाण्डव ने उसका रथ टुकड़े-टुकड़े कर दिया, और उस कम्बोज सुदक्षिण को, जिसका संकल्प और पराक्रम व्यर्थ हो गया था, चौड़ी धार वाले बाण से हृदय में बींध दिया।

7.92.72

स भिन्नवर्मा स्रस्ताङ्गः प्रभ्रष्टमुकुटाङ्गदः ।
पपाताभिमुखः शूरो यन्त्रमुक्त इव ध्वजः ॥ ७.९२.७२ ॥

उसका कवच टूट गया, अंग शिथिल हो गए, मुकुट और बाजूबंद गिर गए; वह शूरवीर मुख के बल, यन्त्र से छूटे ध्वज की भाँति गिर पड़ा।

7.92.73

गिरेः शिखरजः श्रीमान्सुशाखः सुप्रतिष्ठितः ।
निर्भग्न इव वातेन कर्णिकारो हिमात्यये।
विशीर्णः पतितो राजा प्रसार्य विपुलौ भुजौ ॥ ७.९२.७३ ॥

पर्वत के शिखर पर उगा, शोभायुक्त, सुन्दर शाखाओं वाला और दृढ़ जड़ों वाला कर्णिकार वृक्ष, जैसे शीत ऋतु के अन्त में वायु से टूट गया हो, वैसे ही वह राजा छिन्न-भिन्न होकर अपनी दोनों विशाल भुजाएँ फैलाकर गिर पड़ा।

7.92.74

शेते स्म निहतो भूमौ काम्भोजास्तरणोचितः ।
महार्हाभरणोपेतः सानुमानिव पर्वतः ॥ ७.९२.७४ ॥

भूमि पर मारा गया वह पड़ा है, काम्बोज के बिछौनों के योग्य, बहुमूल्य आभूषणों से सुसज्जित, मानो ढलानों वाला पर्वत हो।

7.92.75

सुदर्शनीयस्ताम्राक्षः कर्णिना स सुदक्षिणः ।
पुत्रः काम्भोजराजस्य पार्थेन विनिपातितः ॥ ७.९२.७५ ॥

देखने में सुन्दर, लाल नेत्रों वाला वह सुदक्षिण, काम्बोजराज का पुत्र, कर्णी (अर्जुन) के द्वारा, पृथा-पुत्र के हाथों मारा गिराया गया।

7.92.76

धारयन्नग्निसङ्काशां शिरसा काञ्चनीं स्रजम् ।
अशोभत महाबाहुर्व्यसुर्भूमौ निपातितः ॥ ७.९२.७६ ॥

सिर पर अग्नि के समान चमकती स्वर्णमाला धारण किए हुए, वह महाबाहु प्राणहीन होकर भूमि पर गिरा पड़ा, फिर भी शोभित हो रहा था।

7.92.77

ततः सर्वाणि सैन्यानि व्यद्रवन्त सुतस्य ते ।
हतं श्रुतायुधं दृष्ट्वा काम्भोजं च सुदक्षिणम् ॥ ७.९२.७७ ॥

तब आपके पुत्र की समस्त सेनाएँ भाग खड़ी हुईं, श्रुतायुध को मारा गया देखकर और काम्बोज सुदक्षिण को भी।