महाभारत · अध्याय 7.95
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.95.1
प्रविष्टयोर्महाराज पार्थवार्ष्णेययो रणे ।
दुर्योधने प्रयाते च पृष्ठतः पुरुषर्षभे ॥ ७.९५.१ ॥
हे महाराजा, रणात पार्थ आणि वार्ष्णेय प्रवेश करताच, आणि दुर्योधन मागून निघून गेला असता, हे पुरुषश्रेष्ठा.
7.95.2
जवेनाभ्यद्रवन्द्रोणं महता निःस्वनेन च ।
पाण्डवाः सोमकैः सार्धं ततो युद्धमवर्तत ॥ ७.९५.२ ॥
मोठ्या गर्जनेसह पांडव आणि सोमक वेगाने द्रोणावर चालून गेले; तेव्हा युद्ध सुरू झाले.
7.95.3
तद्युद्धमभवत्तीव्रं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च व्यूहस्य पुरतोऽद्भुतम् ॥ ७.९५.३ ॥
ते युद्ध तीव्र, गोंधळाचे आणि अंगावर काटा आणणारे झाले; कौरव आणि पांडव यांच्या व्यूहासमोर ते अद्भुत होते.
7.95.4
राजन्कदाचिन्नास्माभिर्दृष्टं तादृङ्क च श्रुतम् ।
यादृङ्मध्यगते सूर्ये युद्धमासीद्विशाम्पते ॥ ७.९५.४ ॥
हे राजा, सूर्य मध्यावर असताना झाले तसे युद्ध आम्ही कधी पाहिले नव्हते किंवा ऐकले नव्हते, हे प्रजापते.
7.95.5
धृष्टद्युम्नमुखाः पार्था व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
द्रोणस्य सैन्यं ते सर्वे शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ७.९५.५ ॥
धृष्टद्युम्नाच्या पुढाकाराने पार्थ, व्यूहबद्ध सेना घेऊन प्रहार करत, द्रोणाच्या सैन्याला बाणांच्या वर्षावाने झाकून टाकले.
7.95.6
वयं द्रोणं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
पार्षतप्रमुखान्पार्थानभ्यवर्षाम सायकैः ॥ ७.९५.६ ॥
सर्व शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ द्रोणाला पुढे करून, पृषताचा पुत्र प्रमुख असलेल्या पार्थांवर आम्ही बाणांचा वर्षाव केला.
7.95.7
महामेघाविवोदीर्णौ मिश्रवातौ हिमात्यये ।
सेनाग्रे प्रचकाशेते रुचिरे रथभूषिते ॥ ७.९५.७ ॥
हेमंताच्या शेवटी उसळलेल्या दोन महामेघांप्रमाणे, मिश्र वाऱ्यासह, सेनेच्या अग्रभागी रथांनी सजून ते सुंदरपणे चमकले.
7.95.8
समेत्य तु महासेने चक्रतुर्वेगमुत्तमम् ।
जाह्नवीयमुने नद्यौ प्रावृषीवोल्बणोदके ॥ ७.९५.८ ॥
त्या दोन महासेना एकत्र येऊन उत्तम वेग निर्माण करत झाल्या; पावसाळ्यात गंगा आणि यमुना भयंकर उसळत्या पाण्याने वाहतात तसे.
7.95.9
नानाशस्त्रपुरोवातो द्विपाश्वरथसंवृतः ।
गदाविद्युन्महारौद्रः सङ्ग्रामजलदो महान् ॥ ७.९५.९ ॥
अनेक शस्त्रांचा वारा पुढे वाहत आहे; हत्ती, घोडे आणि रथांनी वेढलेला, गदा हीच वीज असलेला, अत्यंत भयंकर असा एक महान युद्धमेघ.
7.95.10
भारद्वाजानिलोद्भूतः शरधारासहस्रवान् ।
अभ्यवर्षन्महारौद्रं पाण्डुसेनाग्निमुद्धतम् ॥ ७.९५.१० ॥
भारद्वाजाच्या वाऱ्याने उठलेल्या, हजारो बाणधारा वर्षवत त्याने पाण्डवसेनेच्या अत्यंत भयंकर, प्रज्वलित अग्नीवर वर्षाव केला.
7.95.11
समुद्रमिव घर्मान्ते विशन्घोरो महानिलः ।
व्यक्षोभयदनीकानि पाण्डवानां द्विजोत्तमः ॥ ७.९५.११ ॥
उन्हाळ्याच्या शेवटी समुद्रात शिरणाऱ्या भयंकर महावाऱ्याप्रमाणे, हे द्विजोत्तमा, त्याने पाण्डवांच्या सेनांना पूर्णपणे खळबळून टाकले.
7.95.12
तेऽपि सर्वप्रयत्नेन द्रोणमेव समाद्रवन् ।
बिभित्सन्तो महासेतुं वार्योघाः प्रबला इव ॥ ७.९५.१२ ॥
तेही सर्व प्रयत्नांनिशी द्रोणावरच धावून गेले; प्रबल जलप्रवाह एखादा महासेतू फोडू पाहत असल्याप्रमाणे.
7.95.13
वारयामास तान्द्रोणो जलौघमचलो यथा ।
पाण्डवान्समरे क्रुद्धान्पाञ्चालांश्च सकेकयान् ॥ ७.९५.१३ ॥
अचल पर्वत जलप्रवाह रोखून धरतो, तसे द्रोणाने युद्धात संतप्त पांडवांना आणि केकयांसह पांचालांना अडवले.
7.95.14
अथापरे च राजानः परिवृत्य समन्ततः ।
महाबला रणे शूराः पाञ्चालानन्ववारयन् ॥ ७.९५.१४ ॥
नंतर इतर महाबली आणि शूर राजांनी चोहोबाजूंनी वेढा घालून युद्धात पांचालांना अडवले.
7.95.15
ततो रणे नरव्याघ्रः पार्षतः पाण्डवैः सह ।
सञ्जघानासकृद्द्रोणं बिभित्सुररिवाहिनीम् ॥ ७.९५.१५ ॥
नंतर रणांगणावर नरव्याघ्र पार्षत पांडवांसह शत्रुसैन्य भेदण्याच्या इच्छेने द्रोणावर वारंवार प्रहार करू लागला.
7.95.16
यथैव शरवर्षाणि द्रोणो वर्षति पार्षते ।
तथैव शरवर्षाणि धृष्टद्युम्नोऽप्यवर्षत ॥ ७.९५.१६ ॥
द्रोण पार्षतावर जसा बाणांचा वर्षाव करत होता, तसाच धृष्टद्युम्नानेही बाणांचा वर्षाव केला.
7.95.17
सनिस्त्रिंशपुरोवातः शक्तिप्रासर्ष्टिसंवृतः ।
ज्याविद्युच्चापसंहादो धृष्टद्युम्नबलाहकः ॥ ७.९५.१७ ॥
तलवारींचे वादळ पुढे नेणारा, शक्ती, प्रास, ऋष्टींनी वेढलेला, प्रत्यंचेची वीज आणि धनुष्याचा गडगडाट असलेला धृष्टद्युम्न हा मेघ झाला.
7.95.18
शरधाराश्मवर्षाणि व्यसृजत्सर्वतो दिशम् ।
निघ्नन्रथवराश्वौघान्प्लावयामास वाहिनीम् ॥ ७.९५.१८ ॥
सर्व दिशांना बाणांच्या धारा आणि दगडांचा वर्षाव करून, उत्तम रथ व अश्वांच्या समूहांना मारून त्याने सेनेला पुरात वाहवले.
7.95.19
यंयमार्च्छच्छरैर्द्रोणः पाण्डवानां रथव्रजम् ।
ततस्ततः शरैर्द्रोणमपाकर्षत पार्षतः ॥ ७.९५.१९ ॥
द्रोणाने पाण्डवांच्या रथसमूहातील ज्यांच्यावर बाणांनी प्रहार केला, त्यांना पृषताच्या पुत्राने बाणांनी द्रोणापासून दूर ओढले.
7.95.20
तथा तु यतमानस्य द्रोणस्य युधि भारत ।
धृष्टद्युम्नं समासाद्य त्रिधा सैन्यमभिद्यत ॥ ७.९५.२० ॥
हे भारता, युद्धात द्रोण प्रयत्न करत असताना धृष्टद्युम्नाशी सामना झाल्यावर सैन्य तीन भागांत विभागले गेले.
7.95.21
भोजमेकेऽभ्यवर्तन्त जलसन्धं तथाऽपरे ।
पाण्डवैर्हन्यमानाश्च द्रोणमेवापरे ययुः ॥ ७.९५.२१ ॥
काही भोजाकडे वळले, काही जलसंधाकडे गेले, आणि पाण्डवांच्या प्रहाराने मार खाणारे इतर द्रोणाकडेच धावले.
7.95.22
सङ्घट्टयति सैन्यानि द्रोणस्तु रथिनां वरः ।
व्यधमच्चापि तान्यस्य धृष्टद्युम्नो महारथः ॥ ७.९५.२२ ॥
रथिकांमध्ये श्रेष्ठ द्रोण सैन्यांना एकमेकांवर आदळवतो; महारथी धृष्टद्युम्नाने ती सैन्ये विखुरली.
7.95.23
धार्तराष्ट्रास्तथा भूता वध्यन्ते पाण्डुसृञ्जयैः ।
अगोपाः पशवोऽरण्ये बहुभिः श्वापदैरिव ॥ ७.९५.२३ ॥
धृतराष्ट्राची मुलेही तसेच पाण्डव व सृंजयांकडून मारली जात आहेत, जसे रानात गुराखी नसलेल्या गुरांना अनेक हिंस्र श्वापदे मारतात.
7.95.24
कालः स्म ग्रसते योधान्धृष्टद्युम्नेन मोहितान् ।
सङ्ग्रामे तुमुले तस्मिन्निति सम्मेनिरे जनाः ॥ ७.९५.२४ ॥
त्या भयंकर युद्धात धृष्टद्युम्नामुळे मोहित झालेल्या योद्ध्यांना काळ गिळत आहे, असे लोकांनी मानले.
7.95.25
कुनृपस्य यथा राष्ट्रं दुर्भिक्षव्याधितस्करैः ।
द्राव्यते तद्वदापन्ना पाण्डवैस्तव वाहिनी ॥ ७.९५.२५ ॥
दुष्ट राजाचे राष्ट्र दुष्काळ, रोग आणि चोरांमुळे नष्ट होते, त्याप्रमाणे तुमचे सैन्य पाण्डवांकडून संकटात सापडून पळवले जात आहे.
7.95.26
अर्करश्मिविमिश्रेषु शस्त्रेषु कवचेषु च ।
चक्षूंषि प्रत्यहन्यन्त सैन्येन रजसा तथा ॥ ७.९५.२६ ॥
सूर्यकिरणांनी चमकणाऱ्या शस्त्रांवर आणि चिलखतांवर, तसेच सैन्याने उडवलेल्या धुळीने डोळे आदळू लागले.
7.95.27
त्रिधा भूतेषु सैन्येषु वध्यमानेषु पाण्डवैः ।
अमर्षितस्ततो द्रोणः पाञ्चालान्व्यधमच्छरैः ॥ ७.९५.२७ ॥
सैन्ये तीन भागांत विभागली जाऊन पाण्डवांकडून मारली जात असताना, संतप्त झालेल्या द्रोणाने बाणांनी पांचालांना मारून टाकले.
7.95.28
मृद्गतस्तान्यनीकानि निघ्नतश्चापि सायकैः ।
बभूव रूपं द्रोणस्य कालाग्नेरिव दीप्यतः ॥ ७.९५.२८ ॥
सैन्यांना तुडवत आणि बाणांनी मारणाऱ्या द्रोणाचे रूप प्रलयाग्नीप्रमाणे तेजाने पेटले.
7.95.29
रथं नागं हयं चापि पत्तिनश्च विशाम्पते ।
एकैकेनेषुणा सङ्ख्ये निर्बिभेद महारथः ॥ ७.९५.२९ ॥
हे प्रजापते! त्या महारथीने युद्धात एकेका बाणाने रथ, हत्ती, घोडे आणि पायदळ यांना भेदले.
7.95.30
पाण्डवानां तु सैन्येषु नास्ति कश्चित्स भारत ।
दधार यो रणे बाणान्द्रोणचापच्युतान्प्रभो ॥ ७.९५.३० ॥
हे भारता! हे प्रभो! पाण्डवांच्या सैन्यात द्रोणाच्या धनुष्यातून सुटलेले बाण युद्धात झेलू शकेल असा कोणीच नव्हता.
7.95.31
तत्पच्यमानमर्केण द्रोणसायकतापितम् ।
बभ्राम पार्षतं सैन्यं तत्रतत्रैव भारत ॥ ७.९५.३१ ॥
द्रोणाच्या बाणांनी तापलेले, सूर्याने होरपळणारे ते पार्षत सैन्य इकडेतिकडे भटकू लागले, हे भारता.
7.95.32
हन्यमानं तु तत्सैन्यं भारद्वाजेन सर्वतः ।
शरैरग्निशिखाकारैर्दह्यते भरतर्षभ ॥ ७.९५.३२ ॥
भारद्वाज द्रोणाकडून सर्वबाजूंनी मारले जाणारे ते सैन्य अग्निज्वालांसारख्या बाणांनी जळत होते, हे भरतश्रेष्ठा.
7.95.33
तथैव पार्षतेनापि काल्यमानं बलं तव ।
अभवत्सर्वतो दीप्तं शुष्कं वनमिवाग्निना ॥ ७.९५.३३ ॥
तसेच पार्षताकडूनही होरपळणारे तुमचे सैन्य कोरड्या अरण्याप्रमाणे अग्नीने सर्वत्र पेटल्यासारखे झाले.
7.95.34
बाध्यमानेषु सैन्येषु द्रोणपार्षतसायकैः ।
त्यक्त्वा प्राणान्परं शक्त्या युध्यन्ते स्वर्गलिप्सवः ॥ ७.९५.३४ ॥
द्रोण आणि पार्षत यांच्या बाणांनी सैन्ये पीडित झाली असता, स्वर्गाची इच्छा धरणारे प्राणांची पर्वा न करता आपल्या सर्व शक्तीनिशी लढू लागले.
7.95.35
तावकानां परेषां च युध्यतां भरतर्षभ ।
नासीत्कश्चिन्महाराज योऽत्याक्षीत्संयुगं भयात् ॥ ७.९५.३५ ॥
हे भरतर्षभा, महाराजा, तुमच्या आणि शत्रूंच्या लढणाऱ्यांपैकी भीतीने युद्धातून मागे हटलेला एकही कोणी नव्हता.
7.95.36
भीमसेनं तु कौन्तेयं सोदर्याः पर्यवारयन् ।
विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः ॥ ७.९५.३६ ॥
पण कौंतेय भीमसेनाला त्याच्या सख्ख्या भावांनी वेढले — विविंशती, चित्रसेन आणि महारथी विकर्ण.
7.95.37
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ क्षेमधूर्तिश्च वीर्यवान् ।
त्रयाणां तव पुत्राणां त्रय एवानुयायिनः ॥ ७.९५.३७ ॥
अवंतीचे दोन राजकुमार विंद आणि अनुविंद, आणि पराक्रमी क्षेमधूर्ती—तुमचे तीन पुत्र; तेच तिघे अनुयायी होते.
7.95.38
बाह्लीकराजस्तेजस्वी कुलपुत्रो महारथः ।
सहसेनः सहामात्यो द्रौपदेयानवारयत् ॥ ७.९५.३८ ॥
बाह्लीकाचा तेजस्वी राजा, कुलीन पुत्र महारथी सहसेन, आपल्या अमात्यांसह द्रौपदीच्या पुत्रांना रोखत होता.
7.95.39
शैब्यो गोवासनो राजा योधैर्दशशतावरैः ।
काश्यस्याभिभुवः पुत्रं पराक्रान्तमवारयत् ॥ ७.९५.३९ ॥
शैब्य गोवासन राजाने, हजारापेक्षा कमी योद्ध्यांसह, काश्य राजाच्या पराक्रमी पुत्राला रोखले.
7.95.40
अजातशत्रुं कौन्तेयं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
मद्राणामीश्वरः शल्यो राजा राजानमावृणोत्। ॥ ७.९५.४० ॥
मद्रांचा अधिपती राजा शल्य, प्रज्वलित अग्नीसारख्या कौन्तेय अजातशत्रू राजाला वेढा घालून राहिला.
7.95.41
दुःशासनस्त्ववस्थाप्य स्वमनीकममर्षणः ।
सात्यकिं प्रययौ क्रुद्धः शूरो रथवरं युधि ॥ ७.९५.४१ ॥
पण असहिष्णू दुःशासनाने आपली सेना थांबवून, क्रोधाने शूरपणे, युद्धात श्रेष्ठ रथी सात्यकीकडे धाव घेतली.
7.95.42
स्वकेनाहमनीकेन सन्नद्धः कवचावृतः ।
चतुःशतैर्महेष्वासैश्चेकितानमवारयम् ॥ ७.९५.४२ ॥
कवचाने आच्छादित आणि सज्ज झालेला मी, माझ्या स्वतःच्या सेनेसह, चारशे महाधनुर्धरांसह चेकितानाला रोखले.
7.95.43
शकुनिस्तु सहानीको माद्रीपुत्राववारयत् ।
गान्धारकैः सप्तशतैश्चापशक्त्यसिपाणिभिः ॥ ७.९५.४३ ॥
शकुनीने आपल्या सेनेसह माद्रीच्या दोन पुत्रांना अडवले; धनुष्य, शक्ती आणि तलवार हाती घेतलेल्या सातशे गांधारांसह।
7.95.44
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं मत्स्यमार्च्छताम् ।
प्राणांस्तक्त्वा महेष्वासौ मित्रार्थेऽभ्युद्यतायुधौ ॥ ७.९५.४४ ॥
अवंतीचे विंद आणि अनुविंद, मित्रासाठी प्राणांचा त्याग करून, शस्त्रे उगारून मत्स्यराज विराटावर चालून गेले.
7.95.45
शिखण्डिनं याज्ञसेनिं रुन्धानमपराजितम् ।
बाह्लीकः प्रतिसंयत्तः पराक्रान्तमवारयत् ॥ ७.९५.४५ ॥
बाह्लीक प्रतिकार करण्यास सिद्ध होऊन, अजिंक्य यज्ञसेनपुत्र शिखंडीला अडवला; तो पुढे सरकून अडथळा आणत होता.
7.95.46
धृष्टद्युम्नं तु पाञ्चाल्यं क्रूरैः सार्धं प्रभद्रकैः ।
आवन्त्यः सहसौवीरैः क्रुद्धरूपमवारयत् ॥ ७.९५.४६ ॥
आवन्त्याने पांचाल धृष्टद्युम्नाला अडवले; क्रूर प्रभद्रक आणि सौवीर त्याच्यासोबत होते; तो क्रोधाने भरलेला होता.
7.95.47
घटोत्कचं तथा शूरं राक्षसं क्रूरकर्मिणम् ।
अलामुधोऽद्रवत्तूर्णं क्रुद्धमायान्तमाहवे ॥ ७.९५.४७ ॥
अलामुध युद्धात क्रोधाने येत असलेल्या शूर, क्रूरकर्मा राक्षस घटोत्कचाच्या दिशेने वेगाने धावला.
7.95.48
अलम्बुसं राक्षसेन्द्रं कुन्तिभोजो महारथः ।
सैन्येन महता युक्तः क्रुद्धरूपमवारयत् ॥ ७.९५.४८ ॥
महारथी कुंतिभोजाने प्रचंड सेनेसह क्रुद्ध रूपी राक्षसराज अलंबुषाला अडवले.
7.95.49
सैन्धवः पृष्ठतस्त्वासीत्सर्वसैन्यस्य भारत ।
रक्षितः परमेष्वासैः कृपप्रभृतिभी रथैः ॥ ७.९५.४९ ॥
भारता! सैंधव सर्व सैन्याच्या मागे होता; कृप इत्यादी परम धनुर्धर रथींनी त्याचे रक्षण केले होते.
7.95.50
तस्यास्तां चक्ररक्षौ द्वौ सैन्धवस्य बृहत्तमौ ।
द्रौणिर्दक्षिणतो राजन्सूतपुत्रश्च वामतः ॥ ७.९५.५० ॥
राजा! सैंधवाचे दोन अत्यंत महान चक्ररक्षक होते—उजव्या बाजूला द्रोणपुत्र आणि डाव्या बाजूला सूतपुत्र.
7.95.51
पृष्ठगोपास्तु तस्यासन्सौमदत्तिपुरोगमाः ।
कृपश्च वृषसेनश्च शलः शल्यश्च दुर्जयः ॥ ७.९५.५१ ॥
त्याचे पृष्ठरक्षक सौमदत्तीला पुढे ठेवणारे होते—कृप, वृषसेन, शल, शल्य आणि दुर्जय.
7.95.52
नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः ।
सैन्धवस्य विधायैवं रक्षां युयुधिरे ततः ॥ ७.९५.५२ ॥
नीतिमान, महान धनुर्धर, युद्धनिपुण सर्वजण—अशा प्रकारे सैंधवाचे रक्षण करून मग ते युद्ध करू लागले.