महाभारत · अध्याय 7.98
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.98.1
बाणे तस्मिन्निकृत्ते तु धृष्टद्युम्ने च मोक्षिते ।
तेन वृष्णिप्रवीरेण युयुधानेन सञ्जय ॥ ७.९८.१ ॥
हे सञ्जय, जब उस बाण के कट जाने पर और धृष्टद्युम्न के छूट जाने पर उस वृष्णिवीर युयुधान ने...
7.98.2
अमर्षितो महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
नरव्याघ्रं शिनेः पौत्रं द्रोणः किमकरोद्युधि ॥ ७.९८.२ ॥
क्रोध से भरे, महान धनुर्धर, सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोण ने युद्ध में शिनि के पौत्र, नरव्याघ्र (सात्यकि) के साथ क्या किया?
7.98.3
सम्प्रस्रुतक्रोधविषो व्यादितास्यशरासनः ।
तीक्ष्णधारेषुदशनः सितनाराचदंष्ट्रवान् ॥ ७.९८.३ ॥
क्रोधरूपी विष बहाते हुए, मुँह खोले धनुष के समान, तीखी धार वाले बाणों को दाँतों जैसा और श्वेत नाराच बाणों को दाढ़ों जैसा धारण किए हुए...
7.98.4
संरम्भामर्षताम्राक्षो महोरग इव श्वसन् ।
नरवीरः प्रमुदितः शोणैरश्वैर्महाजवैः ॥ ७.९८.४ ॥
क्रोध और अमर्ष से लाल-लाल आँखों वाला, महासर्प के समान फुफकारते हुए, प्रसन्न नरवीर अत्यंत वेगवान लाल घोड़ों के साथ...
7.98.5
उत्पतद्भिरिवाकाशे क्रामद्भिरिव पर्वतम् ।
रुक्मपुङ्खाञ्शरानस्यन्युयुधानमुपाद्रवत् ॥ ७.९८.५ ॥
मानो आकाश में उड़ते और पर्वत पर चढ़ते हुए से, सुनहरे पंख वाले बाणों को छोड़ते हुए वह युयुधान पर टूट पड़ा।
7.98.6
शरपातमहावर्षं रथघोषबलाहकम् ।
कार्मुकैरावृतं राजन्नाराचबहुविद्युतम् ॥ ७.९८.६ ॥
हे राजन्, बाणों की महावृष्टि, रथों की गड़गड़ाहट के मेघों वाली, धनुषों से घिरी हुई, नाराचों की अनेक बिजलियों से भरी हुई (वह युद्ध-भूमि थी)।
7.98.7
शक्तिखङ्गाशनिधरं क्रोधवेगसमुत्थितम् ।
द्रोणमेघमनावार्यं हयमारुतचोदितम् ॥ ७.९८.७ ॥
शक्ति और खड्ग तथा वज्र धारण किए, क्रोध के वेग से उठे हुए, द्रोण रूपी अजेय मेघ, घोड़ों की वायु से प्रेरित।
7.98.8
दृष्ट्वैवाभिपतन्तं तं शूरः परपुरञ्जयः ।
उवाच सूतं शैनेयः प्रहसन्युद्धदुर्मदः ॥ ७.९८.८ ॥
उसे आक्रमण करते देखकर शत्रु-नगरों को जीतने वाले शूर शैनेय ने युद्ध के मद में हँसते हुए सारथी से कहा।
7.98.9
एनं वै ब्राह्मणं शूरं स्वकर्मण्यनवस्थितम् ।
आश्रयं धार्तराष्ट्रस्य धर्मराजभयावहम् ॥ ७.९८.९ ॥
यह ब्राह्मण शूर अपने कर्म में अटल है, धृतराष्ट्र के पुत्र का आश्रय है, और धर्मराज के मन में भय उत्पन्न करने वाला है।
7.98.10
शीघ्रं प्रजवितैरश्वैः प्रत्युद्याहि प्रहृष्टवत् ।
आचार्यं राजपुत्राणां सततं शूरमानिनम् ॥ ७.९८.१० ॥
शीघ्र दौड़ने वाले घोड़ों से, प्रसन्न होकर, राजपुत्रों के आचार्य के सामने जाओ, जो सदा अपने को शूर मानता है।
7.98.11
एवमुक्तस्ततः सूतः सात्यकस्यावहद्रथम् ।
ततो रजतसङ्काशा माधवस्य हयोत्तमाः।
द्रोणस्याभिमुखाः शीघ्रमगच्छन्वातरंहसः ॥ ७.९८.११ ॥
ऐसा कहे जाने पर सारथी ने सात्यकि का रथ हाँक दिया। तब चाँदी-सी चमकती माधव के श्रेष्ठ घोड़े, वायु-वेग से, शीघ्र द्रोण के सम्मुख चले गए।
7.98.12
ततस्तौ द्रोणशैनेयौ युयुधाते परन्तपौ ।
शरैरनेकसाहस्रैस्ताडयन्तौ परस्परम् ॥ ७.९८.१२ ॥
तब परंतप द्रोण और शैनेय दोनों युद्ध करने लगे, हजारों बाणों से एक-दूसरे पर प्रहार करते हुए।
7.98.13
इषुजालावृतं व्योम चक्रतुः पुरुषर्षभौ ।
पूरयामासतुर्वीरावुभौ दश दिशः शरैः।
मेघाविवातपापाये धाराभिरितरेतरम् ॥ ७.९८.१३ ॥
बाणों के जाल से आच्छादित आकाश को उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों ने कर दिया। उन दोनों वीरों ने बाणों से दसों दिशाओं को भर दिया, जैसे ग्रीष्म के अंत में दो मेघ एक-दूसरे पर धाराएँ बरसाते हैं।
7.98.14
न स्म सूर्यस्तदा भाति न ववौ च समीरणः ।
हषुजालावृतं घोरमन्धकारं समन्ततः ॥ ७.९८.१४ ॥
उस समय न सूर्य चमक रहा था, न वायु बह रही थी। बाणों के जाल से आच्छादित भयंकर अंधकार चारों ओर फैल गया था।
7.98.15
अनाधृष्यमिवान्येषां शूराणामभवत्तदा ।
अन्धकारीकृते लोके द्रोणशैनेययोः शरैः ॥ ७.९८.१५ ॥
उस समय जब बाणों से लोक अंधकारमय हो गया था, तब द्रोण और शैनेय के कारण दूसरे शूरवीरों के लिए (उनका सामना) अजेय-सा हो गया।
7.98.16
तयोः शीघ्रास्त्रविदुषोर्द्रोणसात्वतयोस्तदा ।
नान्तरं शरवृष्टीनां ददृशे नरसिंहयोः ॥ ७.९८.१६ ॥
उन दोनों शीघ्र-अस्त्र-विद्या में निपुण द्रोण और सात्वत (सात्यकि) के बीच, उन दोनों नरसिंहों की बाण-वृष्टि में तब कोई अंतर नहीं दिखाई दिया।
7.98.17
इषूणां सन्निपातेन शब्दो धाराभिघातजः ।
शुश्रुवे शक्रमुक्तानामशनीनामिव स्वनः ॥ ७.९८.१७ ॥
बाणों के टकराने से उत्पन्न शब्द, जो धाराओं के आघात से निकला था, ऐसा सुना गया मानो इंद्र द्वारा छोड़े गए वज्रों की गर्जना हो।
7.98.18
नाराचैर्व्यतिविद्धानां शराणां रूपमाबभौ ।
आशीविषविदष्टानां सर्पाणामिव भारत ॥ ७.९८.१८ ॥
नाराचों से बिंधे हुए बाणों का रूप ऐसा चमका, मानो हे भारत, आशीविष सर्पों के काटे हुए सर्प हों।
7.98.19
तयोर्ज्यातलनिर्घोषः शुश्रुवे युद्धशौण्डयोः ।
अजस्रं शैलशृङ्गाणां वज्रेणाहन्यतामिव ॥ ७.९८.१९ ॥
उन दोनों युद्धकुशल वीरों की प्रत्यंचा के तल की टंकार ऐसी सुनाई दी मानो वज्र से आहत पर्वत-शिखरों की निरंतर गड़गड़ाहट हो।
7.98.20
उभयोस्तौ रथौ राजंस्ते चाश्वास्तौ च सारथी ।
रुक्मपुङ्खैः शरैछन्नाश्चित्ररूपा बभुस्तदा ॥ ७.९८.२० ॥
हे राजन्, उन दोनों के रथ, उनके घोड़े और उन दोनों के सारथी, स्वर्णपुंख बाणों से ढके हुए, तब विचित्र रूप में चमक उठे।
7.98.21
निर्मलानामजिह्मानां नाराचानां विशाम्पते ।
निर्मुक्ताशीविपाभानां सम्पातोऽभूत्सुदारुणः ॥ ७.९८.२१ ॥
हे प्रजापति, निर्मल और सीधे नाराच बाणों का, जो छूटे हुए विषैले सर्पों के समान थे, गिरना अत्यंत भयानक हुआ।
7.98.22
उभयोः पतिते छत्रे तथैव पतितौ ध्वजौ ।
निकृन्ततोः शरैस्तीक्ष्णैर्द्रोणसात्यकयो रणे ॥ ७.९८.२२ ॥
युद्ध में तीखे बाणों से काटे जाने पर द्रोण और सात्यकि, दोनों के छत्र गिर गए, और उसी प्रकार दोनों की ध्वजाएँ भी गिर पड़ीं।
7.98.23
उभौ रुधिरसिक्ताङ्गावुभौ च विजयैषिणौ ।
स्रवद्भिः शोणितं गात्रैः प्रस्रुताविव वारणौ।
अन्योन्यमभ्यविध्येतां जीवितान्तकरैः शरैः ॥ ७.९८.२३ ॥
रक्त से सने शरीरवाले, विजय की इच्छा रखनेवाले वे दोनों, अपने अंगों से रक्त बहाते हुए मदमत्त हाथियों के समान, प्राणों का अंत करनेवाले बाणों से एक-दूसरे को बींधने लगे।
7.98.24
गर्जितोत्कृष्टसन्नादाः शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनाः ।
उपारमन्महाराज व्याजहार न कश्चन ॥ ७.९८.२४ ॥
हे महाराज, गर्जनाओं और उच्च नादों के, शंख और दुंदुभि की ध्वनियों के, शांत हो जाने पर कोई भी कुछ नहीं बोला।
7.98.25
तुष्णींभूतान्यनौकानि योधा युद्धादुपारमन् ।
ददर्श द्वैरथं ताभ्यां जातकौतूहलो जनः ॥ ७.९८.२५ ॥
युद्ध से रुककर मौन हुए योद्धाओं ने और उत्सुकता से भरे लोगों ने उन दोनों का द्वंद्व-युद्ध देखा।
7.98.26
रथिनो हस्तियन्तारो हयारोहाः पदातयः ।
अवैक्षन्ताचलैर्नेत्रैः परिवार्य नरर्षभौ ॥ ७.९८.२६ ॥
रथी, हाथीसवार, घुड़सवार और पैदल सैनिक उन दोनों नरश्रेष्ठों को घेरकर अचल नेत्रों से देखने लगे।
7.98.27
हस्त्यनीकान्यतिष्ठन्त तथानीकानि वाजिनाम् ।
तथैव रथवाहिन्यः प्रतिव्यूह्य व्यवस्थिताः ॥ ७.९८.२७ ॥
हाथियों की टुकड़ियाँ खड़ी रहीं, उसी प्रकार घोड़ों की टुकड़ियाँ और रथों की सेनाएँ भी व्यूह बनाकर स्थित रहीं।
7.98.28
मुक्ताविद्रुमचित्रैश्च मणिकाञ्चनभूषितैः ।
ध्वजैराभरणैश्चित्रैः कवचैश्च हिरण्मयैः ॥ ७.९८.२८ ॥
मोती और मूंगों से चित्रित, मणियों और सोने से सजे ध्वजों, विचित्र आभूषणों और सुनहरे कवचों से (वे सुशोभित थे)।
7.98.29
वैजयन्तीपताकाभिः परिस्तोमाङ्गकम्बलैः ।
विमलैर्निशितैः शस्त्रैर्हयानां च प्रकीर्णकैः ॥ ७.९८.२९ ॥
वैजयंती पताकाओं, शरीर को ढकने वाले कंबलों, चमकते तीखे शस्त्रों और घोड़ों की बिखरी हुई सजावट से (वे सुशोभित थे)।
7.98.30
जातरूपमयीभिश्च राजतीभिश्च मूर्धसु ।
गजानां कुम्भमालाभिर्दन्तवेष्टैश्च भारत ॥ ७.९८.३० ॥
हे भरतवंशी, हाथियों के मस्तकों पर सोने और चाँदी की बनी कुम्भमालाओं और दंतवेष्टनों से (वे सुशोभित थे)।
7.98.31
सबलाकाः सखद्योताः सैरावतशतहदाः ।
अदृश्यन्तोष्णपर्याये मेघानामिव वागुराः ॥ ७.९८.३१ ॥
बगुलों और जुगनुओं के साथ, ऐरावत के सौ सरोवरों के समान, वे ग्रीष्म ऋतु में मेघों के जाल जैसे दिखाई दिए।
7.98.32
अपश्यन्नस्मदीयाश्च ते च यौधिष्ठिराः स्थिताः ।
तद्युद्धं युयुधानस्य द्रोणस्य च महात्मनः ॥ ७.९८.३२ ॥
हमारे लोगों और युधिष्ठिर के उन सैनिकों ने, जो खड़े थे, उस युद्ध को नहीं देखा — युयुधान का और महात्मा द्रोण का।
7.98.33
विमानाग्रगता देवा ब्रह्मसोमपुरोगमाः ।
सिद्धचारणसङ्खाश्च विद्याधरमहोरगाः ॥ ७.९८.३३ ॥
विमानों के शिखरों पर स्थित देवता, ब्रह्मा और सोम जिनके अग्रणी थे, सिद्ध-चारणों के समूह, तथा विद्याधर और महानाग।
7.98.34
गन्धर्वा दानवा यक्षा राक्षसाप्सरसः खगाः ।
गतप्रत्यागताक्षेपैश्चितैरस्त्रविघातिभिः।
विविधैर्विस्मयं जग्मुस्तयोः पुरुषसिंहयोः ॥ ७.९८.३४ ॥
गन्धर्व, दानव, यक्ष, राक्षस, अप्सराएँ और पक्षी — आगे-पीछे के आक्रमणों से, अद्भुत और अस्त्रों को विफल करने वाले विविध प्रहारों से, उन दोनों पुरुषसिंहों को देखकर विस्मित हो गए।
7.98.35
हस्तलाघवमस्त्रेषु दर्शयन्तौ महाबलौ ।
अन्योन्यमभिविध्येतां शरैस्तौ द्रोणसात्यकी ॥ ७.९८.३५ ॥
अस्त्रों में हस्तलाघव दिखाते हुए, उन महाबली द्रोण और सात्यकि ने एक-दूसरे को बाणों से बेधा।
7.98.36
ततो द्रोणस्य दाशार्हः शरांश्चिच्छेद संयुगे ।
पत्रिभिः सुदृढैराशु धनुश्चैव महाद्युतेः ॥ ७.९८.३६ ॥
तब दाशार्ह (सात्यकि) ने युद्ध में द्रोण के बाणों को काट डाला, और उस महाद्युतिमान के धनुष को भी शीघ्र ही अत्यंत दृढ़ बाणों से काट दिया।
7.98.37
निमेषान्तरमात्रेण भारद्वाजोऽपरं धनुः ।
सज्यं चकार तदपि चिच्छेदास्य स सात्यकिः ॥ ७.९८.३७ ॥
पलक झपकने भर के समय में भारद्वाज ने एक और धनुष प्रत्यंचा चढ़ाकर तैयार किया, किन्तु सात्यकि ने उसे भी काट डाला।
7.98.38
ततस्त्वरन्पुनर्द्रोणो धनुर्हस्तो व्यतिष्ठत ।
सज्यं सज्यं धनुश्चास्य चिच्छेद निशिथैः शरैः ॥ ७.९८.३८ ॥
फिर द्रोण ने शीघ्रता से हाथ में धनुष लेकर डटकर खड़े होकर बार-बार प्रत्यंचायुक्त धनुष तैयार किया, और सात्यकि ने तीखे बाणों से उनके धनुष काट डाले।
7.98.39
एवमेकशतं छिन्नं धनुषां दृढधन्विना ।
न चान्तरं तयोर्दृष्टं सन्धाने च्छेदनेऽपि च ॥ ७.९८.३९ ॥
इस प्रकार दृढ़ धनुर्धर ने सौ धनुष काट डाले, और उन दोनों के बीच प्रत्यंचा चढ़ाने और काटने में कोई अंतर दिखाई नहीं दिया।
7.98.40
ततोऽस्य संयुगे द्रोणो दृष्ट्वा कर्मातिमानुषम् ।
युयुधानस्य राजेन्द्र मनसैतदचिन्तयत् ॥ ७.९८.४० ॥
तब हे राजेन्द्र! युद्ध में युयुधान के इस अतिमानुष कर्म को देखकर द्रोण ने मन में यह सोचा।
7.98.41
एतदस्त्रबलं रामे कार्तवीर्ये धनञ्जये ।
भीष्मे च पुरुषव्याघ्रे यदिदं सात्वतां वरे ॥ ७.९८.४१ ॥
यह अस्त्र-बल राम में, कार्तवीर्य में, धनंजय में और भीष्म में है, और यह सात्वतों में श्रेष्ठ (सात्यकि) में भी है।
7.98.42
तं चास्य मनसा द्रोणः पूजयामास विक्रमम् ।
लाघवं वासवस्येव सम्प्रेक्ष्य द्विजसत्तमः ॥ ७.९८.४२ ॥
और उस (सात्यकि) के पराक्रम को द्रोण ने मन में सराहा, इन्द्र की तरह उसकी फुर्ती को देखकर श्रेष्ठ ब्राह्मण ने।
7.98.43
तुतोषास्त्रविदां श्रेष्ठस्तथा देवाः सवासवाः ।
न तामालक्षयामासुर्लघुतां शीघ्रचारिणः ॥ ७.९८.४३ ॥
अस्त्रविदों में श्रेष्ठ (द्रोण) प्रसन्न हुए, और इन्द्र सहित देवता भी। शीघ्रगामी (देवताओं) ने उसकी फुर्ती को नहीं देखा।
7.98.44
देवाश्च युयुधानस्य गन्धर्वाश्च विशाम्पते ।
सिद्धचारणसङ्घाश्च विदुर्द्रोणस्य कर्म तत् ॥ ७.९८.४४ ॥
हे प्रजापालक राजन्! देवता, युयुधान (सात्यकि) की ओर से गन्धर्व, तथा सिद्धों और चारणों के समूह भी द्रोण के उस कर्म को जान गए।
7.98.45
ततोऽन्यद्धनुरादाय द्रोणः क्षत्रियमर्दनः ।
अस्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठो योधयामास भारत ॥ ७.९८.४५ ॥
फिर दूसरा धनुष लेकर क्षत्रियों का मर्दन करने वाले द्रोण ने, अस्त्रवेत्ताओं में श्रेष्ठ होने के नाते, अस्त्रों से युद्ध किया, हे भारत!
7.98.46
तस्यास्त्राण्यस्त्रमायाभिः प्रतिहत्य स सात्यकिः ।
जघान निशितैर्बाणैस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ७.९८.४६ ॥
उसके अस्त्रों को अस्त्र-माया से प्रतिहत करके सात्यकि ने तीखे बाणों से (उसे) मारा; वह मानो अद्भुत-सा हो गया।
7.98.47
तस्यातिमानुषं कर्म दृष्ट्वाऽन्यैरसमं रणे ।
युक्तं योगेन योगज्ञास्तावकाः समपूजयन् ॥ ७.९८.४७ ॥
युद्ध में उसके अतिमानुष कर्म को, जो दूसरों से अतुलनीय था और योग (कौशल) से युक्त था, देखकर योगज्ञ आपके योद्धाओं ने उसकी भली-भांति पूजा की।
7.98.48
यदस्त्रमस्यति द्रोणस्तदेवास्यति सात्यकिः ।
तमाचार्योऽथ सम्भ्रान्तोऽयोधयच्छत्रुतापनः ॥ ७.९८.४८ ॥
द्रोण जो अस्त्र चलाते हैं, सात्यकि वही अस्त्र चलाता है। तब शत्रुओं को तपाने वाले आचार्य (द्रोण) घबराकर उससे युद्ध करने लगे।
7.98.49
ततः क्रुद्धो महाराज धनुर्वेदस्य पारगः ।
वधाय युयुधानस्य दिव्यमस्त्रमुदैरयत् ॥ ७.९८.४९ ॥
तब हे महाराज, धनुर्वेद के पारंगत (द्रोण) क्रोधित होकर युयुधान (सात्यकि) के वध के लिए दिव्य अस्त्र छोड़े।
7.98.50
तदाग्नेयं महाघोरं रिपुघ्नमुपलक्ष्य सः ।
दिव्यमस्त्रं महेष्वासो वारुणं समुदैरयत् ॥ ७.९८.५० ॥
तब उस महाधनुर्धर ने उस अत्यंत भयानक, शत्रुनाशक आग्नेय अस्त्र को देखकर वारुण दिव्य अस्त्र छोड़ा।
7.98.51
हाहाकारो महानासीद्दृष्ट्वा दिव्यास्त्रधारिणौ ।
न विचेरुस्तदाऽऽकाशे भूतान्याकाशगान्यपि ॥ ७.९८.५१ ॥
दिव्यास्त्र धारण करने वाले उन दोनों को देखकर बड़ा हाहाकार मच गया; उस समय आकाश में विचरण करने वाले प्राणी भी विचरण नहीं कर सके।
7.98.52
अस्त्रे ते वारुणाग्नेये यदा बाणैः समाहिते ।
न यावदभ्यपद्येतां व्यावर्तदथ भास्करः ॥ ७.९८.५२ ॥
जब वारुण और आग्नेय दोनों अस्त्र बाणों द्वारा एकत्र हो गए, तब सूर्य लौट पड़ा, इससे पहले कि वे दोनों एक-दूसरे से टकराते।
7.98.53
ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः ।
नकुलः सहदेवश्च पर्यरक्षन्त सात्यकिम् ॥ ७.९८.५३ ॥
तब राजा युधिष्ठिर, पाण्डुपुत्र भीमसेन, नकुल और सहदेव ने सात्यकि की चारों ओर से रक्षा की।
7.98.54
धृष्टद्युम्नमुखैः सार्धं विराटश्च सकेकयः ।
मत्स्याः साल्वेयसेनाश्च द्रोणमाजग्मुरञ्जसा ॥ ७.९८.५४ ॥
धृष्टद्युम्न के नेतृत्व में, विराट और केकय सहित, मत्स्य और शाल्वेय सेनाएँ शीघ्रता से द्रोण की ओर आ गईं।
7.98.55
दुःशासनं पुरस्कृत्य राजपुत्राः सहस्रशः ।
द्रोणमभ्युपपद्यन्त सपत्नैः परिवारितम् ॥ ७.९८.५५ ॥
दुःशासन को आगे रखकर सहस्रों राजपुत्र शत्रुओं से घिरे हुए द्रोण के पास पहुँचे।
7.98.56
रजसा संवृते लोके शरजालसमावृते ।
सर्वमाविग्नमभवन्न प्राज्ञायत किञ्चन। ॥ ७.९८.५६ ॥
धूल से ढकी और बाणों के जाल से आच्छादित दुनिया में सब कुछ व्याकुल हो गया, कुछ भी पहचाना नहीं जा सकता था।
7.98.57
सैन्येन रजसा ध्वस्ते निर्मर्यादमवर्तत ।
तेनान्तरेण पार्थस्तु रणे जित्वा महारिपून्। ॥ ७.९८.५७ ॥
सेना की धूल से सब कुछ नष्ट होकर मर्यादाहीन हो गया; उसी बीच पार्थ ने रणभूमि में महान शत्रुओं को जीत लिया।
7.98.58
अतिक्रान्तस्तदा युद्धं कृत्वा पर्यवतस्थिवान् ॥ ७.९८.५८ ॥
तब युद्ध को पार करके, उसने (वहाँ) स्थिति ले ली।