મહાભારત · અધ્યાય 8.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
शिबिराद्धास्तिनपुरं प्राप्य भारत सञ्जयः ।
प्रविवेश महाबाहुर्धृतराष्ट्रनिवेशनम्
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्
हते कर्णे महाराज निशि गावल्गणिस्तदा ।
दीनो ययौ नागपुरमश्वैर्वातसमैर्जवे
हते द्रोणे महेष्वासे तव पुत्रा महारथाः ।
बभूवुरस्वस्थमुखा विषण्णा गतचेतसः ॥ ८.१.१ ॥
નારાયણને નમસ્કાર કરીને, નરને અને નરોત્તમને નમસ્કાર કરીને, દેવી સરસ્વતી અને વ્યાસને નમસ્કાર કરીને પછી જય ઉચ્ચારવો જોઈએ. હે ભારત, છાવણીથી હાસ્તિનાપુર પહોંચીને મહાબાહુ સંજયે ધૃતરાષ્ટ્રના મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો. હે મહારાજ, કર્ણ હણાયો ત્યારે રાત્રે ગાવલ્ગણિ (સંજય) દુઃખી થઈને પવન જેવા વેગવાન ઘોડાઓ સાથે નાગપુર ગયો. મહાધનુર્ધર દ્રોણ હણાયો ત્યારે તમારા મહારથી પુત્રો મુખ કરમાઈ ગયેલા, વિષાદગ્રસ્ત અને ચેતનાહીન થઈ ગયા.
8.1.2
शोकेनापहतः सूतो विलपन्भृशदुःखितः ।
चिन्तयन्निधनं घोरं सूतपुत्रस्य पाण्डवैः
ततो द्रोणे हते राजन्दुर्योधनमुखा नृपाः ।
भृशमुद्विग्नमनसो द्रोणपुत्रमुपागमन्
स हास्तिनपुरं गत्वा भृशमुद्विग्नचेतनः ।
जगाम धृतराष्ट्रस्य क्षयं प्रक्षीणबान्धवम्
अवाङ्मुखाः शस्त्रभृतः सर्व एव विशाम्पते ।
अवेक्षमाणाः शोकार्ता नाभ्यभाषन्परस्परम् ॥ ८.१.२ ॥
શોકથી ઘેરાયેલો સૂત વિલાપ કરતો, અત્યંત દુઃખી થઈ, પાંડવોના હાથે સૂતપુત્ર (કર્ણ)ના ભયંકર મૃત્યુનું ચિંતન કરતો રહ્યો. પછી, હે રાજન, દ્રોણ હણાયા પછી દુર્યોધનની આગેવાની હેઠળના રાજાઓ અત્યંત વ્યાકુળ મનથી દ્રોણપુત્ર પાસે ગયા. તે હસ્તિનાપુર જઈને, બંધુઓ ક્ષીણ થઈ ગયેલા ધૃતરાષ્ટ્રના ઘરે અત્યંત વિચલિત ચિત્તે ગયો. હે વિશાંપતિ, શસ્ત્રધારી સૌ મોઢું નીચું કરીને, શોકાતુર થઈ એકબીજા સામે જોતા રહ્યા, પણ પરસ્પર કંઈ બોલ્યા નહીં.
8.1.3
अन्तःपुरं प्रविश्यैव सञ्जयो राजसत्तमम् ।
अश्रुपूर्णो भृशं त्रस्तो राजानमुपजग्मिवान्
ते द्रोणमनुशोचन्तः कश्मलाभिहतौजसः ।
पर्युपासन्त शोकार्तास्ततः शारद्वतीसुतम्
स तमुद्वीक्ष्य राजानं कश्मलाभिहतौजसम् ।
ववन्दे प्राञ्जलिर्भूत्वा मूर्ध्ना पादौ नृपस्य ह
तान्दृष्ट्वा व्यथिताकारान्सैन्यानि तव भारत ।
ऊर्ध्वमेव निरैक्षन्त दुःखत्रस्तान्यनेकशः ॥ ८.१.३ ॥
અંતઃપુરમાં પ્રવેશીને સંજય આંસુથી ભરેલો અને અત્યંત ભયભીત થઈ શ્રેષ્ઠ રાજા પાસે આવ્યો. દ્રોણ માટે શોક કરતા, મોહથી પરાક્રમ હણાયેલા, શોકાતુર તેઓ પછી શારદ્વતીપુત્રની આસપાસ બેઠા. મોહથી પરાક્રમ હણાયેલા તે રાજાને જોઈને તેણે હાથ જોડી માથાથી રાજાના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યા. હે ભારત, તમારી સેનાઓને વ્યથિત આકારમાં જોઈને દુઃખથી ભયભીત તેઓ અનેકવાર ઉપર જોવા લાગ્યા.
8.1.4
उपस्थाय च राजानं विनिश्वस्य च सूतजः ।
नातिहृष्टमना राजन्निदं वचनमब्रवीत्
ते मुहूर्तं समाश्वस्य हेतुभिः शास्त्रसम्मितैः ।
रात्र्यागमे महीपालाः स्वानि वेश्मानि भेजिरे
सम्पूज्य च यथान्यायं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ।
हा कष्टमिति चोक्त्वा स ततो वचनमाददे
शस्त्राण्येषां तु राजेन्द्र शोणिताक्तानि सर्वशः ।
प्राभ्रश्यन्त कराग्रेभ्यो दृष्ट्वा द्रोणं हतं युधि ॥ ८.१.४ ॥
સૂતપુત્ર સંજય રાજા પાસે જઈને ઊંડો નિઃશ્વાસ નાખી, આનંદવિહીન મનથી, હે રાજન્, આ વચન બોલ્યો. ક્ષણવાર આશ્વાસન મેળવી, શાસ્ત્રસંમત હેતુઓથી, રાત્રિ આવતાં તે મહીપાલો પોતપોતાના નિવાસે ગયા. પછી પૃથ્વીપતિ ધૃતરાષ્ટ્રનો યથાન્યાય સત્કાર કરી, 'હાય, કેટલું કષ્ટ' એમ કહીને તે આગળ બોલવા લાગ્યો. હે રાજેન્દ્ર, યુદ્ધમાં દ્રોણને હણાયેલો જોઈને તેમનાં રક્તથી લથપથ શસ્ત્રો સર્વત્ર તેમની આંગળીઓના અગ્રભાગોમાંથી સરી પડ્યાં.
8.1.5
सञ्चयोऽहं महाराज नमस्ते भरतर्षभ ।
हतो वैकर्तनः कर्णः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
ते वेश्मस्वपि कौरव्य पृथ्वीशा नाप्नुवन्सुखम् ।
चिन्तयन्तः क्षयं तीव्रं दुःखशोकसमन्विताः
सञ्जयोऽहं क्षितिपते कच्चिदास्ते सुखं भवान् ।
स्वदोषैरापदं प्राप्य कच्चिन्नाद्य विमुह्यति
तानि बद्वान्यरिष्टानि लम्बमानानि भारत ।
अदृश्यन्त महाराज नक्षत्राणि यथा दिवि ॥ ८.१.५ ॥
સંજય બોલ્યો: હે મહારાજ, આપને નમસ્કાર, હે ભરતશ્રેષ્ઠ. વિકર્તનનો પુત્ર કર્ણ અતિ દુષ્કર કર્મ કરીને હણાયો. હે કૌરવ, એ ઘરોમાં પણ રાજાઓને સુખ મળ્યું નહીં; ભીષણ વિનાશનું ચિંતન કરતા તેઓ દુઃખ અને શોકથી ભરેલા હતા. હે ભૂપતિ, હું સંજય છું; શું આપ સુખી છો? હે ભારત, પોતાના જ દોષોથી આપત્તિમાં પડીને શું આજે આપ મોહ પામતા નથી? હે મહારાજ, બંધાયેલાં, લટકતાં અશુભ ચિહ્નો આકાશમાં નક્ષત્રોની જેમ દેખાયાં.
8.1.6
चेदिकाशिकरूशानां मत्स्यानां सोमकैः सह ।
कृत्वाऽसौ कदनं शेते वातनुन्न इव द्रुमः
विशेषतः सूतपुत्रो राजा चैव सुयोधनः ।
दुःशासनश्च शकुनिः सौबलश्च महाबलः
हितान्युक्तानि विदुरद्रोणगाङ्गेयकेशवैः ।
अगृहीतान्यनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
तथा तु स्तिमितं दृष्ट्वा गतसत्वमवस्थितम् ।
बलं तव महाराज राजा दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८.१.६ ॥
ચેદિ, કાશી, રૂશ અને મત્સ્યો તથા સોમકો સાથે મળીને તેણે સંહાર કર્યો; હવે પવનથી ઉખડેલા વૃક્ષની જેમ તે પડ્યો છે. ખાસ કરીને સૂતપુત્ર, રાજા દુર્યોધન, દુઃશાસન, શકુનિ અને મહાબલી સૌબલે વિદુર, દ્રોણ, ગાંગેય અને કેશવે કહેલાં હિતવચનો સ્વીકાર્યાં નહોતાં. તેમને સ્મરણ કરીને શું તમને વ્યથા થતી નથી? મહારાજ, તમારી સેનાને સ્તબ્ધ, પ્રાણરહિત ઊભેલી જોઈને રાજા દુર્યોધને આ કહ્યું.
8.1.7
गोष्ठमध्येव ऋषभो गोव्रजैः परिवारितः ।
व्यालेन निहतो यद्वत्तथाऽसौ निहतः परैः
उषितास्ते निशां तां तु दुर्योधननिवेशने ।
चिन्तयन्तः परिक्लेशान्पाण्डवानां महात्मनाम्
रामनारदकण्वाद्यैर्हितमुक्तं सभातले ।
न गृहीतमनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
भवतां बाहुवीर्यं हि समाश्रित्य मया युधि ।
पाण्डवेयाः समाहूता युद्वं चेदं प्रवर्तितम् ॥ ८.१.७ ॥
ગોશાળાની વચ્ચે ગાયોના ટોળાથી ઘેરાયેલો બળદ જેમ કોઈ હિંસક પ્રાણીથી મરાય, તેમ તે શત્રુઓથી માર્યો ગયો. તે રાત દુર્યોધનની છાવણીમાં વિતાવનારા, મહાત્મા પાંડવોના ક્લેશોનું ચિંતન કરતા રહ્યા. સભામાં રામ, નારદ, કણ્વ વગેરેએ કહેલાં હિતવચન, જે સ્વીકારાયાં નહોતાં, તેનું સ્મરણ કરીને શું તમને વ્યથા થતી નથી? તમારા બાહુબળ પર ભરોસો રાખીને મેં યુદ્ધમાં પાંડવોને પડકાર્યા, અને આ યુદ્ધ શરૂ થયું.
8.1.8
निराशान्पाण्डवान्कृत्वा दृढं राजन्ससात्यकान् ।
पाञ्चालानां रथांश्चैव विनिहत्य सहस्रशः
यत्तद्द्यूते परिक्लिष्टा कृष्णा चानायिता सभाम् ।
तत्स्मरन्तोऽनुशोचन्तो भृशमुद्विग्नचतेतसः
सुहृदस्त्वद्विते युक्तान्भीष्मद्रोणमुखान्परैः ।
निहतान्युधि संस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
तदिदं निहते द्रोणे विषण्णमिव लक्ष्यते ।
युध्यमानाश्च समरे योधा वध्यन्ति सर्वशः ॥ ८.१.८ ॥
હે રાજન, સાત્યકિ સહિત પાંડવોને નિરાશ કરીને અને પાંચાલોના રથોને હજારોની સંખ્યામાં નષ્ટ કરીને, જુગારમાં પીડિત થયેલી અને સભામાં ખેંચી લાવવામાં આવેલી કૃષ્ણાને સ્મરીને, વારંવાર શોક કરતા, અત્યંત વ્યગ્ર ચિત્તવાળા, તમારા હિતમાં લાગેલા ભીષ્મ અને દ્રોણ જેવા સુહૃદો શત્રુઓ દ્વારા યુદ્ધમાં માર્યા ગયા છે, તે સ્મરીને શું તમને વ્યથા થતી નથી? દ્રોણ મૃત્યુ પામ્યા પછી આ સેના વિષાદગ્રસ્ત જેવી દેખાય છે; યુદ્ધ કરતા યોદ્ધાઓ ચારે બાજુ મરી રહ્યા છે.
8.1.9
जित्वा शूरान्महेष्वासान्विद्राव्य च दिशोदश ।
हतो वैकर्तनः कर्णः पाण्डवेन किरीटिना
तथा तु सञ्चिन्तयतां तान्क्लेशान्द्यूतकारितान् ।
दुःखेन क्षणदा राजञ्जगामाब्दशतोपमा
तमेवंवादिनं राजा सूतपुत्रं कृताजलिम् ।
सुदीर्घमथ निःश्वस्य दुःखार्त इदमब्रवीत्
जयो वाऽपि वधो वाऽपि युध्यमानस्य संयुगे ।
भवेत्किमत्र चित्रं वै युध्यध्वं सर्वतोमुखाः ॥ ८.१.९ ॥
શૂરવીરો અને મહાધનુર્ધરોને જીતી, દસે દિશાઓમાં ભગાડીને, કિરીટધારી પાંડવ અર્જુને વૈકર્તન કર્ણને હણ્યો. હે રાજન, દ્યૂતથી થયેલા તે ક્લેશોનું ચિંતન કરનારાઓ માટે દુઃખમાં તે રાત્રિ સો વર્ષ જેવી વીતી. આમ બોલતા હાથ જોડીને ઊભેલા સૂતપુત્રને, દુઃખથી પીડાતા રાજાએ અતિ દીર્ઘ નિઃશ્વાસ લઈને કહ્યું: યુદ્ધમાં લડનારને જય કે વધ — એમાં આશ્ચર્ય શું? હે સર્વમુખ યોદ્ધાઓ, યુદ્ધ કરો.
8.1.10
वैरस्य गत आनृण्यं दुर्गमस्य दुरात्मभिः ।
हत्वा कर्णं महाराज विशल्यः पाण्डवोऽभवत्
ततः प्रभाते विमले स्थिता दिष्टस्य शासने ।
चक्रुरावश्यकं सर्वे विधिदृष्टेन कर्मणा
आपगेये हते शूरे दिव्यास्त्रवति सञ्जय ।
द्रोणे च परमेष्वासे भृशं मे व्यथितं मनः
पश्यध्वं च महात्मानं कर्णं वैकर्तनं युधि ।
प्रचरन्तं महेष्वासं दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् ॥ ८.१.१० ॥
વૈરનું ઋણ ચૂકવીને, દુર્ગમને દુરાત્માઓએ મારી નાખ્યા પછી, હે મહારાજ, કર્ણને મારીને પાંડુપુત્ર કંટકરહિત થયો. પછી નિર્મળ પ્રભાતે, ભાગ્યની આજ્ઞામાં ઊભા રહીને, સૌએ દૈવદૃષ્ટ કર્મથી આવશ્યક કાર્યો કર્યાં. હે સંજય, શૂર આપગેય (ભીષ્મ) અને દિવ્યાસ્ત્રજ્ઞ દ્રોણ મરાયા પછી મારું મન અત્યંત વ્યથિત છે. યુદ્ધમાં વૈકર્તન મહાત્મા કર્ણને જુઓ, દિવ્ય અસ્ત્રોથી મહાબળવાન થઈને મહાધનુર્ધરની જેમ વિચરે છે.
8.1.11
शोषणं सागराणां वा पतनं वा विवस्वतः ।
विशीर्णत्वं यथा मेरोस्तथा कर्णस्य पातनम्
ते कृत्वाऽवश्यकार्याणि समाश्वस्य च भारत ।
योगमाज्ञापयामासुर्युद्वाय च विनिर्ययुः
यो रथानां सहस्राणि दंशितानां दशैव तु ।
अहन्यहनि तेजस्वी निजघ्ने वसुसम्भवः
यस्य वै युधि सन्त्रासात्कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
निवर्तते सदा मन्दः सिंहात्क्षुद्रमृगो यथा ॥ ८.१.११ ॥
સમુદ્રો સુકાઈ જવા, સૂર્ય પડી જવો, કે મેરુ ચૂરેચૂરા થવો જેવું અશક્ય છે, તેવું જ કર્ણનું પતન છે. તેઓ આવશ્યક કર્મો પૂરાં કરી, આશ્વસ્ત થઈ, હે ભારત, વ્યૂહ રચવાની આજ્ઞા આપીને યુદ્ધ માટે નીકળ્યા. દરરોજ કવચધારી દસ હજાર રથોનો સંહાર કરનાર વસુપુત્ર તેજસ્વી — જેના ભયથી કુંતીપુત્ર ધનંજય યુદ્ધમાં હંમેશાં પાછા હટતા, જેમ સિંહથી નાનું મૃગ.
8.1.12
योधाश्च बहवो राजन्हतास्तत्र जयैषिणः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः
कर्णं सेनापतिं कृत्वा कृतकौतुकमङ्गलाः ।
पूजयित्वा द्विजश्रेष्ठान्दधिपात्रघृताक्षतैः
तं हतं यज्ञसेनस्य पुत्रेणेह शिखण्डिना ।
पाण्डवेयाभिगुप्तेन श्रुत्वा मे व्यथितं मनः
येन नागायुतप्राणो भीमसेनो महाबलः ।
मानुषेणैव युद्धेन तामवस्थां प्रवेशितः ॥ ८.१.१२ ॥
હે રાજન, વિજયની ઇચ્છા રાખનારા અનેક યોદ્ધાઓ, રાજાઓ અને રાજકુમારો, પરિઘ જેવી ભુજાવાળા શૂરવીરો ત્યાં માર્યા ગયા. કર્ણને સેનાપતિ બનાવીને, મંગળ ચિહ્નો અને વિધિઓ કરીને, દધિ, ઘી અને અક્ષતથી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની પૂજા કરીને (તેઓ યુદ્ધમાં ગયા). યજ્ઞસેનના પુત્ર શિખંડી દ્વારા, પાંડવોથી રક્ષિત તે માર્યો ગયો એ સાંભળીને મારું મન વ્યથિત છે. દસ હજાર હાથીઓના બળવાળા મહાબલી ભીમસેને માત્ર માનવ યુદ્ધથી તેને તે દશામાં પહોંચાડ્યો.
8.1.13
रथौघाश्च नरौघाश्च हता राजन्सहस्रशः ।
वारणा निहतास्तत्र वाजिनश्च महाहवे
गोभिरश्वैश्च निष्कैश्च वासोभिश्च महाधनैः ।
वन्द्यमाना जयाशीर्भिः सूतमागधबन्दिभिः
भार्गवः प्रददौ यस्मै परमास्त्रं महाहवे ।
साक्षाद्रामणे यो बाल्ये धनुर्वेद उपाकृतः
येन दिव्यास्त्रविच्छूरो मायावी स घटोत्कचः ।
अमोघया रणे शक्त्या निहतो भैरवं नदन् ॥ ८.१.१३ ॥
હે રાજન, ત્યાં મહાયુદ્ધમાં હજારો રથી અને પાયદળ માર્યા ગયા; હાથી અને ઘોડા પણ માર્યા ગયા. ગાયો, ઘોડા, સુવર્ણમુદ્રાઓ અને કીમતી વસ્ત્રોથી, સૂત, માગધ અને બંદીજનો દ્વારા જયાશીર્વાદથી વંદિત કર્ણ — જેને ભાર્ગવ (પરશુરામ)એ મહાયુદ્ધમાં પરમાસ્ત્ર આપ્યું હતું, જેને સાક્ષાત રામે બાળપણમાં ધનુર્વેદ શીખવ્યો હતો — દિવ્યાસ્ત્રજ્ઞ, શૂર, માયાવી ઘટોત્કચ અમોઘ શક્તિથી રણમાં હણાયો અને ભયંકર ગર્જના કરતો રહ્યો.
8.1.14
क्षत्रियाश्च महाराज सेनयोरुभयोर्हताः ।
परस्परं वै वीक्ष्यात्र परस्परकृतागसः
तथैव पाण्डवा राजन्कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
शिबिरान्निर्ययुस्तूर्णं युद्वाय कृतनिश्चयाः
यस्य प्रसादात्कौन्तेया राजपुत्रा महारथाः ।
महारथत्वं सम्प्राप्तास्तथाऽन्ये वसुधाधिपाः
तस्य दुर्वारवीर्यस्य सत्यसन्धस्य धीमतः ।
बाह्वोर्द्रविणमक्षय्यमद्य द्रक्ष्यथ संयुगे ॥ ८.१.१४ ॥
હે મહારાજ, બંને સેનાના ક્ષત્રિયો હણાયા. ત્યાં એકબીજાને અપરાધી જોઈને, અને તેમ જ પાંડવો, હે રાજન, પ્રાતઃકર્મ કરીને, યુદ્ધનો નિશ્ચય કરીને તરત છાવણીમાંથી નીકળ્યા. જેમની કૃપાથી કૌન્તેયો અને રાજપુત્રો મહારથી બન્યા, અને બીજા ભૂપતિઓ પણ મહારથી પદ પામ્યા, તે દુર્ધર્ષ પરાક્રમી, સત્યસંધ, બુદ્ધિમાનનું અક્ષય ધન આજે તમે યુદ્ધમાં તેમના બાહુઓમાં જોશો.
8.1.15
किञ्चिच्छेषान्परान्कृत्वा तीर्त्वा पाण्डववाहिनीम् ।
पार्थवेलां समासाद्य हतो वैकर्तनो वृषा
ततः प्रववृते युद्वं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च परस्परजयैषिणाम्
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संयुगे ।
सत्यसन्धं महेष्वासं भृशं मे व्यथितं मनः
द्रोणपुत्रस्य विक्रान्तं राधेयस्यैव चोभयोः ।
पश्यन्तु पाण्डुपुत्रास्ते विष्णुवासवयोरिव ॥ ८.१.१५ ॥
કેટલાક શત્રુઓને બાકી રાખીને, પાંડવ સેનાને પાર કરીને, પાર્થના કિનારે પહોંચીને, વૈકર્તન વૃષ (કર્ણ) હણાયો. ત્યારે કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચે એકબીજા પર જય ઇચ્છતા રોમાંચકારી ભીષણ યુદ્ધ શરૂ થયું. યુદ્ધમાં ધૃષ્ટદ્યુમ્ન દ્વારા દ્રોણ હણાયા એ સાંભળીને, સત્યસંધ મહાધનુર્ધર માટે મારું મન અત્યંત વ્યથિત છે. દ્રોણપુત્ર અને રાધેય (કર્ણ) બંનેનો પરાક્રમ પાંડુપુત્રો જુઓ, જેમ વિષ્ણુ અને વાસવ જુએ છે.
8.1.16
जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं नृप ।
तीर्णं तत्पाण्डवै राजन्यत्पुरा नावबुध्यसे
तयोर्द्वौ दिवसौ युद्वं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
कर्णे सेनापतौ राजन्बभूवाद्भुतदर्शनम्
ययोर्लोके पुमानस्त्रे न समोऽस्ति चतुर्विधे ।
तौ द्रोणभीष्मौ श्रुत्वा तु हतौ मे व्यथितं मनः
सर्व एव भवन्तश्च शक्ताः प्रत्येकशोऽपि वा ।
पाण्डुपुत्रान्रणे हन्तुं ससैन्यान्किसु संहताः।
वीर्यवन्तः कृतास्त्राश्च द्रक्ष्यथाद्य परस्परम् ॥ ८.१.१६ ॥
હે રાજન, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોની વિજયની આશા અને વૈરનું મુખ, જે તમે પહેલાં સમજ્યા નહોતા, તે પાંડવોએ પાર કરી લીધું છે. હે રાજન, કૌરવ અને પાંડવ સેનાઓ વચ્ચેનું યુદ્ધ તે બે દિવસ ચાલ્યું; હે રાજન, કર્ણ સેનાપતિ બનતાં તે અદ્ભુત દૃશ્ય બન્યું. ચાર પ્રકારની અસ્ત્રવિદ્યામાં જગતમાં જેમની બરાબરી કોઈ પુરુષ કરી શકે નહીં એવા દ્રોણ અને ભીષ્મ માર્યા ગયા એ સાંભળીને મારું મન વ્યથિત છે. તમે સૌ, એકલા કે સાથે મળીને, સૈન્ય સહિત પાંડુપુત્રોને રણમાં મારવા સમર્થ છો. પરાક્રમી અને અસ્ત્રકુશળ તમે આજે એકબીજાને જોશો.
8.1.17
प्रोच्यमानं महाराज बन्धुभिर्हितबुद्धिभिः ।
तदिदं समनुप्राप्तं व्यसनं त्वां महाभयम्
ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे वृषः ।
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां फल्गुनेन निपातितः
त्रैलोक्ये यस्य चास्त्रेषु न पुमान्विद्यते समः ।
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा किमकुर्वत मामकाः
एवमुक्त्वा ततः कर्णं चक्रे सेनापतिं तदा ।
तव पुत्रो महावीर्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ ॥ ८.१.१७ ॥
મહારાજ, હિતબુદ્ધિવાળા બંધુઓ જે કહી રહ્યા છે તે મહાન ભય તમારા પર આવી પડ્યો છે. પછી શત્રુઓનો નાશ કરીને તે મહાન વૃષ (કર્ણ) ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોની નજર સામે ફાલ્ગુન (અર્જુન) વડે પાડી નંખાયો. ત્રણે લોકમાં જેના અસ્ત્રોમાં કોઈ તેની બરોબરી કરી શકે તેમ ન હતું, તે દ્રોણ મરાયા એ સાંભળીને મારા લોકોએ શું કર્યું? એમ કહીને ત્યારે તમારા મહાપરાક્રમી પુત્રે ભાઈઓ સહિત કર્ણને સેનાપતિ બનાવ્યો, હે અનઘ.
8.1.18
पुत्राणां राज्यकामेन त्वया राजन्हितैषिणा ।
चरितान्यहितान्येव तेषां ते फलमागतम्
ततस्तु सञ्जयः सर्वं गत्वा नागपुरं द्रुतम् ।
आचष्ट धृतराष्ट्राय यद्वृत्तं कुरुजाङ्गले
संशप्तकानां च बले पाण्डवेन महात्मना ।
धनञ्जयेन विक्रम्य गमिते यमसादनम्
सैनापत्यमथावाप्य कर्णो राजन्महारथः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः प्रायुध्यत रणोत्कटः ॥ ८.१.१८ ॥
રાજન, પુત્રોના રાજ્યની કામનાથી, હિતૈષી હોવાનો ઢોંગ કરીને તમે જે આચરણ કર્યાં તે ખરેખર અહિતકર જ હતાં; તેનું ફળ હવે તમારી સામે આવ્યું છે. ત્યારે સંજય ઝડપથી નાગપુર જઈને કુરુજાંગલમાં જે બન્યું તે બધું ધૃતરાષ્ટ્રને કહેવા લાગ્યો — સંશપ્તકોની સેનામાં મહાત્મા પાંડવ ધનંજયે પરાક્રમથી તેમને યમસદનમાં મોકલ્યા, અને પછી મહારથી કર્ણે સેનાપતિપદ મેળવીને મોટા સ્વરે સિંહનાદ કરી યુદ્ધોત્કટ બનીને લડ્યો.
8.1.19
हतो दुःशासनो राजन्यथोक्तं पाण्डवेन तु ।
प्रतिज्ञा भीमसेनेन निस्तीर्णा सा चमूमुखे
आपगेयं हतं श्रुत्वा द्रोणं चापि महारथम् ।
आजगाम परामार्तिं वृद्वो राजाऽम्बिकासुतः
नारायणास्त्रे च हते द्रोणपुत्रस्य धीमतः ।
विप्रद्रुतानहं मन्येनिमग्नाञ्शोकसागरे।
ससृञ्जयानां सर्वेषां पाञ्चालानां च मारिष ।
केकयानां विदेहानां चकार कदनं महत् ॥ ८.१.१९ ॥
રાજન, પાંડુપુત્ર ભીમસેને કહ્યું હતું તેમ દુઃશાસન માર્યો ગયો; સેનાના આગળના ભાગે તેણે પોતાની પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરી. ભીષ્મ અને મહારથી દ્રોણ માર્યા ગયા એ સાંભળીને વૃદ્ધ અંબિકાપુત્ર અત્યંત પીડા પામ્યો. બુદ્ધિમાન દ્રોણપુત્રનું નારાયણાસ્ત્ર નિષ્ફળ થતાં, ભાગી ગયેલા સૈનિકો શોકસાગરમાં ડૂબી ગયા એમ હું માનું છું. હે માનનીય, સૃંજયો સહિત સર્વ પાંચાલો, કેકયો અને વિદેહોનો તેણે મોટો સંહાર કર્યો.
8.1.20
पीतं च क्षतजं तस्य धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ।
पाण्डवेन महाराज कर्म कृत्वा सुदुष्करम्
स श्रुत्वा निहतं कर्णं दुर्योधनहितैषिणम् ।
कथं द्विजवर प्राणानधारयत दुःखितः
प्लवमानान्हते द्रोणे सन्ननौकानिवार्णवे ।
दुर्योधनस्य कर्णस्य भोजस्य कृतवर्मणः।
तस्येषुधाराः शतशः प्रादुरासञ्छरासनात् ।
अग्रे पुङ्खेषु संसक्ता यथा भ्रमरपङ्क्तयः ॥ ८.१.२० ॥
મહારાજ, યુદ્ધમાં પાંડવે કરેલા દુષ્કર કર્મથી ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રનું લોહી પીવાયું. દુર્યોધનના હિતૈષી કર્ણને મરાયેલો સાંભળીને, હે દ્વિજવર, દુઃખી થઈને તેણે કેવી રીતે પ્રાણ ધારણ કર્યા? દ્રોણ મરાયા ત્યારે, હોડી વિનાના સમુદ્રમાં ડૂબતા લોકોની જેમ દુર્યોધન, કર્ણ, ભોજ અને કૃતવર્મા તરફડતા હતા, ત્યારે તેના ધનુષ્યમાંથી સેંકડો બાણધારાઓ નીકળી; તેમના અગ્રભાગના પીંછાં ભમરાઓની હારની જેમ ચોંટેલાં હતાં.
8.1.21
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
शोकस्यान्तमपश्यन्वै हतं मत्वा सुयोधनम्।
विह्वलः पतितो भूमौ नष्टचेता इव द्विपः ।
यस्मिञ्जयाशां पुत्राणां सममन्यत पार्थिवः।
तस्मिन्हते स कौरव्यः कथं प्राणानधारयत् ।
मद्रराजस्य शल्यस्य द्रौणेश्चैव कृपस्य च
मत्पुत्रस्य च शेषस्य तथाऽन्येषां च सञ्जय ।
स पीडयित्वा पाञ्चालान्पाण्डवांश्च तरस्विनः।
हत्वा सहस्रशो योधानर्जुनेन निपातितः ॥ ८.१.२१ ॥
મહારાજ, આ સાંભળીને અંબિકાના પુત્ર ધૃતરાષ્ટ્ર શોકનો અંત ન જોતાં, સુયોધન હણાયો જાણીને, ચેતના ગુમાવેલા હાથીની જેમ વિહ્વળ થઈ ભૂમિ પર પડ્યા. જેના પર રાજાએ પુત્રોની જયાશા સમાન ગણી હતી, તે હણાયા પછી તે કૌરવે કેવી રીતે પ્રાણ ધારણ કર્યા?
8.1.22
तस्मिन्निपतिते भूमौ विह्वले राजसत्तमे ।
आर्तनादो महानासीत्स्त्रीणां भरतसत्तम
दुर्मरं तदहं मन्ये नृणां कृच्छ्रेऽपि वर्तताम् ।
यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा नात्यजज्जीवितं नृपः
विप्रद्रुतेष्वनीकेषु मुखवर्णोऽभवत्कथम् ।
एतत्सर्वं यथावृत्तं तथा गावल्गणे मम। ॥ ८.१.२२ ॥
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવો તે ભૂમિ પર પડીને વિહ્વળ થયો ત્યારે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, સ્ત્રીઓનો મહાન આર્તનાદ ઊઠ્યો. કર્ણ હત થયો એ સાંભળીને પણ રાજાએ પ્રાણ ત્યાગ્યા નહિ, એ મને સંકટમાં રહેલા માણસો માટે પણ અસહ્ય લાગે છે. સેનાઓ વિખેરાઈને ભાગી ત્યારે તેના મુખનો રંગ કેવો થયો? હે ગાવલ્ગણિ, આ બધું જેમ બન્યું તેમ મને કહે.
8.1.23
श शब्दः पृथिवीं कृत्स्नां पूरयामास सर्वशः ।
तथा शान्तनवं वृद्वं ब्रह्मन्बाह्लीकमेव च।
द्रोणं च सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च ।
आचक्ष्व पाण्डवेयानां मामकानां च विक्रमम् ॥ ८.१.२३ ॥
તે શબ્દે આખી પૃથ્વીને ચારેય બાજુથી ભરી દીધી. હે બ્રહ્મન્, વૃદ્ધ શાંતનુપુત્ર, બાહ્લીક, દ્રોણ, સોમદત્ત અને ભૂરિશ્રવાનો તથા પાંડવો અને મારા પક્ષના લોકોનો પરાક્રમ મને કહે.
8.1.24
शोकार्णवे महाघोरे निमग्ना भरतस्त्रियः ।
रुरुदुर्दुःखशोकार्ता भृशमुद्विग्नचेतसः
तथैव चान्यान्सुहृदः पुत्रान्पौत्रांश्च पातितान् ।
श्रुत्वा यन्नाजहात्प्राणांस्तन्मन्ये दुष्करं द्विज
तवापराधाद्यद्वृत्तं कौरवेयेषु मारिष ।
तच्छ्रुत्वा मा व्यथां कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुधः ॥ ८.१.२४ ॥
મહાભયંકર શોકસાગરમાં ડૂબેલી ભરતવંશની સ્ત્રીઓ દુઃખ અને શોકથી પીડિત થઈ, અત્યંત વ્યાકુળ મનથી રડવા લાગી. એવી જ રીતે અન્ય મિત્રો, પુત્રો અને પૌત્રો પડી ગયા છે એ સાંભળીને પણ જેમણે પ્રાણ ન ત્યજ્યા, તે હે દ્વિજ, મને કઠિન લાગે છે. હે માનનીય, તમારા અપરાધથી કૌરવોમાં જે થયું તે સાંભળીને વ્યથા ન કરો; બુદ્ધિમાન માણસ દૈવ સામે વ્યથિત થતો નથી.
8.1.25
राजानं च समासाद्य गान्धारी भरतर्षभ ।
निःसंज्ञा पतिता भूमौ सर्वाण्यन्तः पुराणि च
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्
यस्मादभावी भावी वा भवेदर्थो नरं प्रति ।
अप्राप्तौ तस्य वा प्राप्तौ न कश्चिद्यथते बुधः ॥ ८.१.२५ ॥
રાજા પાસે પહોંચીને ગાંધારી અને અંતઃપુરની બધી સ્ત્રીઓ બેભાન થઈને ભૂમિ પર પડી ગઈ. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, હે મહામુનિ, આ બધું મને વિસ્તારથી કહો; પૂર્વજોનું મહાન ચરિત્ર સાંભળીને હું તૃપ્ત થતો નથી. કારણ કે મનુષ્ય માટે જે થનાર હોય કે ન થનાર હોય, તેની પ્રાપ્તિ કે અપ્રાપ્તિમાં બુદ્ધિમાન માણસ વ્યથિત થતો નથી.
8.1.26
ततस्ताः स़ञ्जयो राजन्समाश्वासयदातुराः ।
मुह्यामानाः सुबहुशो मुञ्चन्तीर्वारि नेत्रजम्
न व्यथाऽभ्यधिका काचिद्विद्यते मम सञ्जय ।
दिष्टमेतत्पुरा मन्ये कथयस्य यथेच्छकम् ॥ ८.१.२६ ॥
રાજન્, પછી સંજયે તે દુઃખી સ્ત્રીઓને આશ્વાસન આપ્યું; તેઓ વારંવાર મૂર્છિત થઈ આંખોમાંથી આંસુ વહાવતી હતી. સંજય, આનાથી મોટી પીડા મને નથી. આ પહેલેથી નિયત હતું એમ હું માનું છું; તને ગમે તેમ કહે.
8.1.27
समाश्वस्ताः स्त्रियस्तास्तु वेपमाना मुहुर्मुहुः ।
कदल्य इव वातेन धूयमानाः समन्ततः ॥ ८.१.२७ ॥
આશ્વાસન મળ્યા છતાં તે સ્ત્રીઓ વારંવાર ધ્રૂજતી હતી; પવનથી ચારેય બાજુ ડોલતાં કેળનાં વૃક્ષોની જેમ.
8.1.28
राजानं विदुरश्चापि प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
आश्वासयामास तदा सिञ्चंस्तोयेन कौरवम् ॥ ८.१.२८ ॥
ત્યારે વિદુરે પણ તે કૌરવ રાજાને, જે અંધ અને સ્વામી સમાન હતા, પાણી છાંટીને આશ્વાસન આપ્યું.
8.1.29
स लब्ध्वा सनकैः संज्ञां ताश्च दृष्ट्वा स्त्रियो नृपः ।
उन्मत्त इव राजेन्द्र स्थितस्तूष्णीं विशाम्पते ॥ ८.१.२९ ॥
તે ધીમે ધીમે ભાનમાં આવ્યો અને તે સ્ત્રીઓને જોઈને, હે રાજેન્દ્ર, હે વિશાંપતિ, પાગલની જેમ મૌન ઊભો રહ્યો.
8.1.30
ततो ध्यात्वा चिरं कालं निःश्वस्य च पुनःपुनः ।
स्वान्पुत्रान्गर्हयामास बहुमेने च पाण्डवान् ॥ ८.१.३० ॥
પછી લાંબો સમય ધ્યાન ધરીને, વારંવાર નિસાસો નાખીને તેણે પોતાના પુત્રોની નિંદા કરી અને પાંડવોનું બહુ સન્માન કર્યું.
8.1.31
गर्हयंश्चात्मनो बुद्धिं शकुनेः सौबलस्य च ।
ध्यात्वा तु सुचिरं कालं वेपमानो मुहुर्मुहुः ॥ ८.१.३१ ॥
પોતાની બુદ્ધિ અને સુબલપુત્ર શકુનિની નિંદા કરતાં, લાંબો સમય ધ્યાન ધરીને તે વારંવાર ધ્રૂજતો રહ્યો.
8.1.32
संस्तभ्य च मनो भूयो राजा धैर्यसमन्वितः ।
पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छत सञ्जयम् ॥ ८.१.३२ ॥
રાજાએ ફરી મન સ્થિર કરીને, ધૈર્યથી યુક્ત થઈને ગાવલ્ગણિના પુત્ર સૂત સંજયને ફરીથી પૂછ્યું.
8.1.33
न त्वया कथितं वाक्यं श्रुतं सञ्जय तन्मया ॥ ८.१.३३ ॥
હે સંજય, તેં કહેલું તે વચન મેં સાંભળ્યું નથી.
8.1.34
कच्चिद्दुर्योधनः सूत न गतो वै यमक्षयम् ।
जये निराशः पुत्रो मे सततं जयकामुकः।
ब्रूहि सञ्जय तत्त्वेन पुनरुक्तां कथामिमाम् ॥ ८.१.३४ ॥
સૂત, શું દુર્યોધન યમલોકે ગયો નથી? સદા વિજયની ઇચ્છા રાખનારો મારો પુત્ર વિજયથી નિરાશ થયો નથી? સંજય, આ કથા સત્યપણે ફરીથી કહે.
8.1.35
एवमुक्तोऽब्रवीत्सूतो राजानं जनमेजय ।
हतो वैकर्तनो राजन्सहपुत्रैर्महारथः।
भ्रातृभिश्च महेष्वासैः सूतपुत्रैस्तनुत्यजैः ॥ ८.१.३५ ॥
આમ પૂછાયેલો સૂત રાજાને બોલ્યો, હે જનમેજય. હે રાજન, વૈકર્તન (કર્ણ) પોતાના પુત્રો સહિત માર્યો ગયો, તે મહારથી; તેના ભાઈઓ અને મહાધનુર્ધર સૂતપુત્રો પણ દેહ છોડી ગયા.
8.1.36
दुःशासनश्च निहतः पाण्डवेन यशस्विना ।
पीतं च रुधिरं कोपाद्भीमसेनेन संयुगे ॥ ८.१.३६ ॥
યશસ્વી પાંડવે દુઃશાસનને માર્યો; યુદ્ધમાં ભીમસેને ક્રોધથી તેનું લોહી પીધું.
8.1.37
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दह्यमानोऽब्रवीत्सूतं मुहूर्तं तिष्ठ सञ्जय।
व्याकुलं मे मनस्तात मा तावत्किंचिदुच्यताम् ॥ ८.१.३७ ॥
આ સાંભળીને, મહારાજ, અંબિકાનો પુત્ર ધૃતરાષ્ટ્ર બળતો બળતો સૂતને બોલ્યો: સંજય, એક ક્ષણ રોકાઈ જા. હે તાત, મારું મન વ્યાકુળ છે; હવે બીજું કંઈ ન કહે.
8.1.38
राजापि नाब्रवीत्किञ्चित्सञ्जयो विदुरस्तथा ।
तूष्णीम्भूतस्तदा सोऽथ बभूव जगतीपतिः ॥ ८.१.३८ ॥
રાજાએ પણ કંઈ કહ્યું નહીં; સંજય અને વિદુર પણ તેમ જ. ત્યારે તે જગત્પતિ મૌન બની ગયા.