มหาภารตะ · อัธยายะ 8.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
शिबिराद्धास्तिनपुरं प्राप्य भारत सञ्जयः ।
प्रविवेश महाबाहुर्धृतराष्ट्रनिवेशनम्
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्
हते कर्णे महाराज निशि गावल्गणिस्तदा ।
दीनो ययौ नागपुरमश्वैर्वातसमैर्जवे
हते द्रोणे महेष्वासे तव पुत्रा महारथाः ।
बभूवुरस्वस्थमुखा विषण्णा गतचेतसः ॥ ८.१.१ ॥
ก่อนอื่นให้นมัสการพระนารายณ์ และนระผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่มนุษย์ กับเทวีสรัสวตี และวยาสะ แล้วจึงควรขับบทชัย ข้าแต่ทายาทแห่งภรต สัญชัยไปถึงหัสตินาปุระจากค่าย แล้วเข้าสู่วังของท้าวธฤตราษฎร์ ผู้มีแขนทรงพลัง ข้าแต่มหาราช ครั้งกรรณะถูกสังหาร ในยามค่ำคืน คาวัลคณีผู้เศร้าโศกได้ไปยังนาคปุระด้วยม้าที่วิ่งเร็วดุจสายลม เมื่อมหาธนูโทรณะถูกสังหาร บรรดาโอรสผู้เป็นนักรบรถศึกของท่านก็ตกตะลึง หน้าเศร้าหมอง และจิตใจหมดสติ
8.1.2
शोकेनापहतः सूतो विलपन्भृशदुःखितः ।
चिन्तयन्निधनं घोरं सूतपुत्रस्य पाण्डवैः
ततो द्रोणे हते राजन्दुर्योधनमुखा नृपाः ।
भृशमुद्विग्नमनसो द्रोणपुत्रमुपागमन्
स हास्तिनपुरं गत्वा भृशमुद्विग्नचेतनः ।
जगाम धृतराष्ट्रस्य क्षयं प्रक्षीणबान्धवम्
अवाङ्मुखाः शस्त्रभृतः सर्व एव विशाम्पते ।
अवेक्षमाणाः शोकार्ता नाभ्यभाषन्परस्परम् ॥ ८.१.२ ॥
สูตะผู้ถูกความโศกครอบงำ คร่ำครวญอย่างยิ่ง ทุกข์ระทมอย่างสุดซึ้ง คิดถึงการตายอันน่าสยดสยองของกรรณะ บุตรแห่งสารถี ที่ถูกพวกปาณฑพสังหาร ข้าแต่พระราชา เมื่อโทรณะถูกสังหารแล้ว บรรดากษัตริย์มีทุรโยธน์เป็นผู้นำ จิตใจปั่นป่วนยิ่งนัก ก็ไปหาโอรสของโทรณะ สัญชัยกลับไปยังหัสตินาปุระ จิตใจปั่นป่วนอย่างยิ่ง แล้วเข้าไปในเรือนของท้าวธฤตราษฎร์ ซึ่งญาติพี่น้องได้ร่อยหรอลง ข้าแต่เจ้าแห่งมนุษย์ บรรดานักรบถืออาวุธทั้งหลายต่างก้มหน้า โศกเศร้าระทม มองดูกันและกันแต่ไม่กล่าวคำใดต่อกัน
8.1.3
अन्तःपुरं प्रविश्यैव सञ्जयो राजसत्तमम् ।
अश्रुपूर्णो भृशं त्रस्तो राजानमुपजग्मिवान्
ते द्रोणमनुशोचन्तः कश्मलाभिहतौजसः ।
पर्युपासन्त शोकार्तास्ततः शारद्वतीसुतम्
स तमुद्वीक्ष्य राजानं कश्मलाभिहतौजसम् ।
ववन्दे प्राञ्जलिर्भूत्वा मूर्ध्ना पादौ नृपस्य ह
तान्दृष्ट्वा व्यथिताकारान्सैन्यानि तव भारत ।
ऊर्ध्वमेव निरैक्षन्त दुःखत्रस्तान्यनेकशः ॥ ८.१.३ ॥
สัญชัยเข้าไปในอันตะปุระ แล้วเข้าเฝ้าพระราชาผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กษัตริย์ เต็มไปด้วยน้ำตา และหวาดกลัวยิ่งนัก เหล่าชนผู้โศกเศร้าเพราะโทรณะ มีกำลังถูกความงุนงงทำลาย ต่างนั่งล้อมโอรสของศารทวตี ครั้นเห็นพระราชาที่มีกำลังถูกความงุนงงทำลาย สัญชัยก็ประนมมือ ก้มศีรษะลงแทบพระบาทของพระราชา ข้าแต่ภรตะ เมื่อเห็นกองทัพของท่านมีอาการสะเทือนใจ หวาดกลัวด้วยความทุกข์ ก็แหงนมองขึ้นข้างบนซ้ำแล้วซ้ำเล่า
8.1.4
उपस्थाय च राजानं विनिश्वस्य च सूतजः ।
नातिहृष्टमना राजन्निदं वचनमब्रवीत्
ते मुहूर्तं समाश्वस्य हेतुभिः शास्त्रसम्मितैः ।
रात्र्यागमे महीपालाः स्वानि वेश्मानि भेजिरे
सम्पूज्य च यथान्यायं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ।
हा कष्टमिति चोक्त्वा स ततो वचनमाददे
शस्त्राण्येषां तु राजेन्द्र शोणिताक्तानि सर्वशः ।
प्राभ्रश्यन्त कराग्रेभ्यो दृष्ट्वा द्रोणं हतं युधि ॥ ८.१.४ ॥
บุตรแห่งสารถีเข้าเฝ้าพระราชา ถอนใจยาว และด้วยจิตใจที่ไม่เบิกบาน ข้าแต่พระราชา จึงกล่าวถ้อยคำนี้ เมื่อได้รับการปลอบประโลมชั่วครู่ด้วยเหตุผลที่สอดคล้องกับคัมภีร์ ครั้นย่างเข้าค่ำคืน บรรดากษัตริย์เหล่านั้นก็กลับไปยังที่พักของตน แล้วสัญชัยก็ถวายความเคารพท้าวธฤตราษฎร์ เจ้าแห่งแผ่นดินตามสมควรแก่ธรรม กล่าวว่า 'อนิจจา น่าสลดยิ่งนัก' จากนั้นจึงเริ่มกล่าววาจา ข้าแต่เจ้าแห่งกษัตริย์ เมื่อเห็นโทรณะถูกสังหารในการรบ อาวุธของพวกเขาทั้งหมดเปื้อนโลหิต ก็หลุดร่วงจากปลายนิ้วมือ
8.1.5
सञ्चयोऽहं महाराज नमस्ते भरतर्षभ ।
हतो वैकर्तनः कर्णः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
ते वेश्मस्वपि कौरव्य पृथ्वीशा नाप्नुवन्सुखम् ।
चिन्तयन्तः क्षयं तीव्रं दुःखशोकसमन्विताः
सञ्जयोऽहं क्षितिपते कच्चिदास्ते सुखं भवान् ।
स्वदोषैरापदं प्राप्य कच्चिन्नाद्य विमुह्यति
तानि बद्वान्यरिष्टानि लम्बमानानि भारत ।
अदृश्यन्त महाराज नक्षत्राणि यथा दिवि ॥ ८.१.५ ॥
สัญชัยกล่าวว่า ข้าแต่มหาราช ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ผู้เป็นวัวผู้ประเสริฐแห่งภรตะ กรรณะ บุตรของวิกรรตนะ ถูกสังหารแล้ว หลังจากกระทำกิจอันยากยิ่ง ข้าแต่ทายาทแห่งกุรุ แม้ในเรือนของตน บรรดาพระราชาก็หาความสุขมิได้ คิดถึงความพินาศอันแรงกล้า ต่างเต็มไปด้วยความทุกข์และความโศก ข้าแต่เจ้าแห่งแผ่นดิน ข้าคือสัญชัย พระองค์ทรงสบายดีหรือไม่ เมื่อพระองค์ประสบภัยพิบัติเพราะความผิดของตนเอง บัดนี้พระองค์ยังไม่หลงงมงายบ้างหรือ ข้าแต่มหาราช ลางร้ายอันผูกมัด ห้อยลงมา และไม่เป็นมงคลเหล่านั้นปรากฏขึ้นดุจดวงดาวบนท้องฟ้า
8.1.6
चेदिकाशिकरूशानां मत्स्यानां सोमकैः सह ।
कृत्वाऽसौ कदनं शेते वातनुन्न इव द्रुमः
विशेषतः सूतपुत्रो राजा चैव सुयोधनः ।
दुःशासनश्च शकुनिः सौबलश्च महाबलः
हितान्युक्तानि विदुरद्रोणगाङ्गेयकेशवैः ।
अगृहीतान्यनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
तथा तु स्तिमितं दृष्ट्वा गतसत्वमवस्थितम् ।
बलं तव महाराज राजा दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८.१.६ ॥
กรรณะได้ก่อการสังหารหมู่ร่วมกับชาวเจทิ กาศิ รูศะ มัตสยะ และโสมกะ แล้วก็นอนลงดุจต้นไม้ที่ถูกลมพัดล้ม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง บุตรของสารถี พระราชาทุรโยธน์ ทุศศาสน์ ศกุนิ และเสาพละผู้ทรงพลัง ไม่ได้รับเอาถ้อยคำอันเป็นประโยชน์ที่วิทุระ โทรณะ คางเคยะ และเกศวะกล่าวไว้ เมื่อระลึกถึงคำเหล่านั้นที่มิได้รับฟัง ท่านไม่รู้สึกทุกข์ใจบ้างหรือ ข้าแต่มหาราช ครั้นเห็นกองทัพของพระองค์นิ่งสงบ หมดชีวิตชีวา ตั้งอยู่เช่นนั้น พระราชาทุรโยธน์จึงกล่าว
8.1.7
गोष्ठमध्येव ऋषभो गोव्रजैः परिवारितः ।
व्यालेन निहतो यद्वत्तथाऽसौ निहतः परैः
उषितास्ते निशां तां तु दुर्योधननिवेशने ।
चिन्तयन्तः परिक्लेशान्पाण्डवानां महात्मनाम्
रामनारदकण्वाद्यैर्हितमुक्तं सभातले ।
न गृहीतमनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
भवतां बाहुवीर्यं हि समाश्रित्य मया युधि ।
पाण्डवेयाः समाहूता युद्वं चेदं प्रवर्तितम् ॥ ८.१.७ ॥
ดุจวัวตัวผู้ที่ถูกฝูงโคล้อมอยู่กลางคอกโค ถูกสัตว์ร้ายทำร้ายให้ล้มลง เขาก็ถูกศัตรูทำให้ล้มลงฉันนั้น บรรดาผู้ที่พักค้างคืนนั้นในค่ายของทุรโยธน์ ต่างครุ่นคิดถึงความยากลำบากของบรรดาปาณฑพผู้มีจิตใจสูงส่ง เมื่อระลึกถึงถ้อยคำอันเป็นประโยชน์ที่รามะ นารทะ กัณวะ และคนอื่นๆ กล่าวไว้ในท้องพระโรงแห่งสภา ซึ่งมิได้รับฟัง ท่านไม่โศกเศร้าบ้างหรือ เพราะพึ่งพาพละกำลังแขนของพวกท่าน ข้าจึงท้าบุตรของปาณฑุให้ทำสงคราม และการรบนี้ก็ได้เริ่มขึ้น
8.1.8
निराशान्पाण्डवान्कृत्वा दृढं राजन्ससात्यकान् ।
पाञ्चालानां रथांश्चैव विनिहत्य सहस्रशः
यत्तद्द्यूते परिक्लिष्टा कृष्णा चानायिता सभाम् ।
तत्स्मरन्तोऽनुशोचन्तो भृशमुद्विग्नचतेतसः
सुहृदस्त्वद्विते युक्तान्भीष्मद्रोणमुखान्परैः ।
निहतान्युधि संस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
तदिदं निहते द्रोणे विषण्णमिव लक्ष्यते ।
युध्यमानाश्च समरे योधा वध्यन्ति सर्वशः ॥ ८.१.८ ॥
ข้าแต่พระราชา เมื่อทำให้บรรดาปาณฑพและสาตยกีหมดหวังโดยมั่นคงแล้ว และทำลายรถศึกของชาวปัญจาละนับพันคัน ทั้งระลึกถึงการที่กฤษณาถูกทรมานในการเล่นพนัน และถูกลากเข้าสู่ท้องพระโรงแห่งสภา ทั้งครุ่นคิดโศกเศร้าซ้ำแล้วซ้ำเล่า ด้วยจิตใจปั่นป่วนยิ่งนัก ท่านไม่รู้สึกทุกข์ใจบ้างหรือเมื่อระลึกถึงสุหฤทของท่าน คือภีษมะและโทรณะเป็นต้น ผู้ปรารถนาดีต่อพระองค์ ถูกศัตรูสังหารในการรบ เมื่อโทรณะถูกสังหารแล้ว กองทัพนี้ดูหดหู่ และนักรบที่ต่อสู้อยู่ในสมรภูมิก็ถูกฆ่าทุกทิศทาง
8.1.9
जित्वा शूरान्महेष्वासान्विद्राव्य च दिशोदश ।
हतो वैकर्तनः कर्णः पाण्डवेन किरीटिना
तथा तु सञ्चिन्तयतां तान्क्लेशान्द्यूतकारितान् ।
दुःखेन क्षणदा राजञ्जगामाब्दशतोपमा
तमेवंवादिनं राजा सूतपुत्रं कृताजलिम् ।
सुदीर्घमथ निःश्वस्य दुःखार्त इदमब्रवीत्
जयो वाऽपि वधो वाऽपि युध्यमानस्य संयुगे ।
भवेत्किमत्र चित्रं वै युध्यध्वं सर्वतोमुखाः ॥ ८.१.९ ॥
อรชุนผู้ทรงมงกุฎ ปาณฑพ ได้เอาชนะวีรบุรุษและมหาธนูทั้งหลาย ขับไล่ทิศทั้งสิบให้แตกพ่าย และสังหารกรรณะ บุตรของวิกรรตนะ ข้าแต่พระราชา สำหรับผู้ที่ครุ่นคิดถึงความทุกข์ยากอันเกิดจากการเล่นพนันนั้น คืนนั้นผ่านไปด้วยความเศร้าเหมือนร้อยปี เมื่อบุตรของสารถียืนประนมมือกล่าวดังนี้ พระราชาผู้ทุกข์ระทมจึงถอนใจยาวนาน แล้วตรัสว่า สำหรับผู้ที่ต่อสู้ในสงคราม จะได้ชัยชนะหรือความตายก็ตาม จะมีอะไรแปลกประหลาดเล่า จงต่อสู้เถิด ข้าแต่นักรบทั้งหลายผู้หันหน้าไปทุกทิศ
8.1.10
वैरस्य गत आनृण्यं दुर्गमस्य दुरात्मभिः ।
हत्वा कर्णं महाराज विशल्यः पाण्डवोऽभवत्
ततः प्रभाते विमले स्थिता दिष्टस्य शासने ।
चक्रुरावश्यकं सर्वे विधिदृष्टेन कर्मणा
आपगेये हते शूरे दिव्यास्त्रवति सञ्जय ।
द्रोणे च परमेष्वासे भृशं मे व्यथितं मनः
पश्यध्वं च महात्मानं कर्णं वैकर्तनं युधि ।
प्रचरन्तं महेष्वासं दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् ॥ ८.१.१० ॥
ได้ชำระหนี้แห่งความเป็นศัตรูแล้ว และเมื่อวีรบุรุษผู้ไม่อาจพ่ายแพ้ถูกคนชั่วฆ่าตาย ข้าแต่มหาราช โอรสของปาณฑุก็ปราศจากหนามแหลมด้วยการฆ่ากรรณะ ครั้นถึงรุ่งอรุณอันใสสะอาด ทุกคนยืนอยู่ภายใต้คำบัญชาของโชคชะตา แล้วกระทำกิจที่จำเป็นทั้งปวงด้วยการกระทำที่โชคชะตาเห็นแล้ว โอ สัญชัย เมื่อวีรบุรุษโอรสของอาปเคยะ (ภีษมะ) และทรงอาวุธทิพย์ โทรณะผู้ยอดนักธนูถูกฆ่าแล้ว ใจของข้าพเจ้าเจ็บปวดอย่างยิ่ง จงดูเถิด กรรณะโอรสของไวกรรตนะผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ กำลังเคลื่อนไหวอยู่ในสนามรบ ในฐานะนักธนูผู้ยิ่งใหญ่ผู้มีพลังมหาศาลด้วยอาวุธทิพย์
8.1.11
शोषणं सागराणां वा पतनं वा विवस्वतः ।
विशीर्णत्वं यथा मेरोस्तथा कर्णस्य पातनम्
ते कृत्वाऽवश्यकार्याणि समाश्वस्य च भारत ।
योगमाज्ञापयामासुर्युद्वाय च विनिर्ययुः
यो रथानां सहस्राणि दंशितानां दशैव तु ।
अहन्यहनि तेजस्वी निजघ्ने वसुसम्भवः
यस्य वै युधि सन्त्रासात्कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
निवर्तते सदा मन्दः सिंहात्क्षुद्रमृगो यथा ॥ ८.१.११ ॥
ดุจการที่มหาสมุทรแห้งเหือด พระอาทิตย์ร่วงหล่น หรือเขาพระสุเมรุแตกสลาย การที่กรรณะต้องล้มลงก็เป็นไปไม่ได้ฉันนั้น ข้าแต่ภารตะ ครั้นทั้งหมดได้ทำกิจที่จำเป็นแล้วและได้รับการปลอบประโลม เขาทั้งหลายก็สั่งจัดกระบวนทัพและยกออกไปทำสงคราม โอรสของวสุผู้รุ่งโรจน์ ผู้ทุกวันสังหารรถศึกที่เกราะหุ้มหมื่นคัน ซึ่งธนัญชัยโอรสของกุนตีเคยหันหลังหนีในสนามรบเพราะความหวาดกลัว ดุจกวางตัวเล็กหนีจากสิงโต
8.1.12
योधाश्च बहवो राजन्हतास्तत्र जयैषिणः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः
कर्णं सेनापतिं कृत्वा कृतकौतुकमङ्गलाः ।
पूजयित्वा द्विजश्रेष्ठान्दधिपात्रघृताक्षतैः
तं हतं यज्ञसेनस्य पुत्रेणेह शिखण्डिना ।
पाण्डवेयाभिगुप्तेन श्रुत्वा मे व्यथितं मनः
येन नागायुतप्राणो भीमसेनो महाबलः ।
मानुषेणैव युद्धेन तामवस्थां प्रवेशितः ॥ ८.१.१२ ॥
ข้าแต่พระราชา นักรบผู้ปรารถนาชัยชนะจำนวนมาก บรรดากษัตริย์ โอรสของกษัตริย์ และวีรบุรุษผู้มีแขนดุจท่อนเหล็ก ถูกฆ่าตายที่นั่น ทั้งหลายได้ตั้งกรรณะเป็นแม่ทัพ ประกอบพิธีมงคลและเครื่องหมายมงคลแล้ว และได้บูชาพราหมณ์ผู้ประเสริฐด้วยนมส้ม เนยใส และข้าวตอกที่ยังไม่แตกหัก แล้วยกไปทำสงคราม เมื่อได้ยินว่าเขาถูกศิขัณฑินโอรสของยัชญเสนะ ผู้ได้รับการคุ้มครองจากปาณฑพ ฆ่าตายในสนามรบนี้ ใจของข้าพเจ้าก็เจ็บปวด ภีมเสนผู้ทรงพลังมหาศาล ซึ่งมีกำลังเท่าช้างหมื่นเชือก ได้นำเขาไปสู่สภาพเช่นนั้นด้วยการต่อสู้ของมนุษย์เท่านั้น
8.1.13
रथौघाश्च नरौघाश्च हता राजन्सहस्रशः ।
वारणा निहतास्तत्र वाजिनश्च महाहवे
गोभिरश्वैश्च निष्कैश्च वासोभिश्च महाधनैः ।
वन्द्यमाना जयाशीर्भिः सूतमागधबन्दिभिः
भार्गवः प्रददौ यस्मै परमास्त्रं महाहवे ।
साक्षाद्रामणे यो बाल्ये धनुर्वेद उपाकृतः
येन दिव्यास्त्रविच्छूरो मायावी स घटोत्कचः ।
अमोघया रणे शक्त्या निहतो भैरवं नदन् ॥ ८.१.१३ ॥
ข้าแต่พระราชา ทั้งกองรถและกองทหารราบนับพันถูกฆ่าที่นั่นในมหายุทธ ช้างและม้าก็ถูกฆ่าเช่นกัน กรรณะถูกสารถี มาคธะ และพันทิน สรรเสริญด้วยคำอวยพรแห่งชัยชนะ และถวายโค ม้า เงินทอง และผ้าอันมีค่ามาก ท่านผู้ที่ภารควะ (ปรศุราม) ประทานอาวุธสูงสุดให้ในมหายุทธ ผู้ที่พระรามเองสอนการยิงธนูในวัยเด็ก ฆฏอตกจะผู้เป็นวีรบุรุษ ผู้รู้อาวุธทิพย์และผู้มีมายา ถูกหอกที่ไม่พลาดเป้าแทงตายในสนามรบ ขณะคำรามอย่างน่าสะพรึงกลัว
8.1.14
क्षत्रियाश्च महाराज सेनयोरुभयोर्हताः ।
परस्परं वै वीक्ष्यात्र परस्परकृतागसः
तथैव पाण्डवा राजन्कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
शिबिरान्निर्ययुस्तूर्णं युद्वाय कृतनिश्चयाः
यस्य प्रसादात्कौन्तेया राजपुत्रा महारथाः ।
महारथत्वं सम्प्राप्तास्तथाऽन्ये वसुधाधिपाः
तस्य दुर्वारवीर्यस्य सत्यसन्धस्य धीमतः ।
बाह्वोर्द्रविणमक्षय्यमद्य द्रक्ष्यथ संयुगे ॥ ८.१.१४ ॥
ข้าแต่มหาราช กษัตริย์ของทั้งสองกองทัพถูกฆ่าตาย เมื่อมองเห็นกันและกันว่าเป็นผู้กระทำผิดต่อกันในที่นั้น ข้าแต่พระราชา บรรดาปาณฑพก็เช่นกัน หลังทำพิธีในยามเช้าแล้ว ตัดสินใจทำสงคราม จึงรีบออกจากค่ายไป ด้วยพระคุณของผู้ที่ทำให้บรรดาโอรสของกุนตีและเจ้าชายทั้งหลายได้เป็นมหารถ และผู้อื่นที่เป็นเจ้าแห่งแผ่นดินก็ได้ถึงฐานะมหารถเช่นกัน วันนี้ท่านจะได้เห็นทรัพย์ที่ไม่มีวันหมดสิ้นในแขนของผู้มีพลังที่ไม่อาจต้านทาน ซื่อสัตย์ต่อคำมั่น และมีปัญญาคนนั้น ในการรบ
8.1.15
किञ्चिच्छेषान्परान्कृत्वा तीर्त्वा पाण्डववाहिनीम् ।
पार्थवेलां समासाद्य हतो वैकर्तनो वृषा
ततः प्रववृते युद्वं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च परस्परजयैषिणाम्
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संयुगे ।
सत्यसन्धं महेष्वासं भृशं मे व्यथितं मनः
द्रोणपुत्रस्य विक्रान्तं राधेयस्यैव चोभयोः ।
पश्यन्तु पाण्डुपुत्रास्ते विष्णुवासवयोरिव ॥ ८.१.१५ ॥
เมื่อทิ้งศัตรูบางส่วนไว้ให้มีชีวิตอยู่ และข้ามกองทัพปาณฑพ ถึงฝั่งของปารถะแล้ว วฤษะโอรสของไวกรรตนะก็ถูกฆ่าตาย จากนั้นการรบอันอึกทึกและชวนขนลุกก็เริ่มขึ้นระหว่างพวกกุรุกับปาณฑพ ซึ่งต่างแสวงหาชัยชนะเหนืออีกฝ่าย เมื่อได้ยินว่าโทรณะผู้ซื่อสัตย์ต่อคำมั่นและเป็นนักธนูผู้ยิ่งใหญ่ ถูกธฤษฏัทยุมนฆ่าในสนามรบ ใจของข้าพเจ้าก็เจ็บปวดยิ่งนัก ขอให้โอรสของปาณฑุได้เห็นความกล้าหาญของทั้งโอรสของโทรณะและโอรสของราธา ดุจที่วิษณุและวาสวะเห็น
8.1.16
जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं नृप ।
तीर्णं तत्पाण्डवै राजन्यत्पुरा नावबुध्यसे
तयोर्द्वौ दिवसौ युद्वं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
कर्णे सेनापतौ राजन्बभूवाद्भुतदर्शनम्
ययोर्लोके पुमानस्त्रे न समोऽस्ति चतुर्विधे ।
तौ द्रोणभीष्मौ श्रुत्वा तु हतौ मे व्यथितं मनः
सर्व एव भवन्तश्च शक्ताः प्रत्येकशोऽपि वा ।
पाण्डुपुत्रान्रणे हन्तुं ससैन्यान्किसु संहताः।
वीर्यवन्तः कृतास्त्राश्च द्रक्ष्यथाद्य परस्परम् ॥ ८.१.१६ ॥
ข้าแต่พระราชา ความหวังในชัยชนะของบุตรธฤตราษฎร์ และหน้าของความเป็นศัตรู ซึ่งท่านไม่เคยรู้มาก่อน ได้ถูกปาณฑพข้ามพ้นไปแล้ว ข้าแต่พระราชา การรบระหว่างกองทัพกุรุและปาณฑพกินเวลาสองวันเช่นนั้น และข้าแต่พระราชา เมื่อกรรณะเป็นแม่ทัพ มันก็กลายเป็นภาพอันน่าอัศจรรย์ เมื่อได้ยินว่าโทรณะและภีษมะ ผู้ที่ไม่มีบุรุษใดในโลกเทียบเท่าในวิทยาการอาวุธทั้งสี่ ถูกฆ่าแล้ว ใจของข้าพเจ้าก็เจ็บปวด ท่านทุกคนไม่ว่าจะลำพังหรือรวมกัน ย่อมสามารถฆ่าโอรสของปาณฑุพร้อมกองทัพในสนามรบ วันนี้ท่านจะได้เห็นกันและกัน ท่านทั้งหลายผู้มีกำลังและชำนาญอาวุธ
8.1.17
प्रोच्यमानं महाराज बन्धुभिर्हितबुद्धिभिः ।
तदिदं समनुप्राप्तं व्यसनं त्वां महाभयम्
ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे वृषः ।
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां फल्गुनेन निपातितः
त्रैलोक्ये यस्य चास्त्रेषु न पुमान्विद्यते समः ।
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा किमकुर्वत मामकाः
एवमुक्त्वा ततः कर्णं चक्रे सेनापतिं तदा ।
तव पुत्रो महावीर्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ ॥ ८.१.१७ ॥
ข้าแต่มหาราช ภัยพิบัติใหญ่หลวงนี้ที่ญาติผู้หวังดีกล่าวถึง ได้มาถึงท่านแล้ว จากนั้น หลังจากทำให้ศัตรูพินาศอย่างใหญ่หลวงในการรบ วฤษะผู้ยิ่งใหญ่นั้นถูกฟาลคุนะ (อรชุน) ฟันล้มลงต่อหน้าบรรดาโอรสของธฤตราษฎร์ เมื่อโทรณะซึ่งไม่มีบุรุษใดในสามโลกเทียบเท่าในอาวุธ ถูกฆ่าแล้ว พวกของข้าพเจ้าได้ทำอะไรบ้าง ครั้นกล่าวดังนี้แล้ว ท่านโอรสผู้มีพลังของท่านก็ตั้งกรรณะเป็นแม่ทัพในครานั้น พร้อมด้วยพี่น้องของเขา ข้าแต่ผู้ไร้บาป
8.1.18
पुत्राणां राज्यकामेन त्वया राजन्हितैषिणा ।
चरितान्यहितान्येव तेषां ते फलमागतम्
ततस्तु सञ्जयः सर्वं गत्वा नागपुरं द्रुतम् ।
आचष्ट धृतराष्ट्राय यद्वृत्तं कुरुजाङ्गले
संशप्तकानां च बले पाण्डवेन महात्मना ।
धनञ्जयेन विक्रम्य गमिते यमसादनम्
सैनापत्यमथावाप्य कर्णो राजन्महारथः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः प्रायुध्यत रणोत्कटः ॥ ८.१.१८ ॥
ข้าแต่พระราชา ท่านปรารถนาอาณาจักรเพื่อบรรดาโอรส และแสร้งทำเป็นปรารถนาความเจริญของพวกเขา แต่การกระทำของท่านกลับเป็นโทษต่อพวกเขา บัดนี้ผลของมันได้มาถึงแล้ว จากนั้น สัญชัยรีบไปยังนาคปุระ และเล่าแก่ธฤตราษฎร์ทุกเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในแคว้นกุรุชางคละ คือเมื่อธนัญชัยโอรสของปาณฑุผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ ด้วยความกล้าหาญได้ส่งกองทัพสัมศปตกะไปสู่ที่อยู่ของยม และเมื่อกรรณะมหารถได้รับตำแหน่งแม่ทัพแล้ว ข้าแต่พระราชา เขาคำรามเสียงสิงโตดังลั่นและต่อสู้อย่างดุเดือดเพื่อการรบ
8.1.19
हतो दुःशासनो राजन्यथोक्तं पाण्डवेन तु ।
प्रतिज्ञा भीमसेनेन निस्तीर्णा सा चमूमुखे
आपगेयं हतं श्रुत्वा द्रोणं चापि महारथम् ।
आजगाम परामार्तिं वृद्वो राजाऽम्बिकासुतः
नारायणास्त्रे च हते द्रोणपुत्रस्य धीमतः ।
विप्रद्रुतानहं मन्येनिमग्नाञ्शोकसागरे।
ससृञ्जयानां सर्वेषां पाञ्चालानां च मारिष ।
केकयानां विदेहानां चकार कदनं महत् ॥ ८.१.१९ ॥
ตรัสว่า ดูก่อนพระราชา ทุห์ศาสนะถูกสังหารดังที่ปาณฑพภีมเสนได้ตรัสไว้ ภีมเสนทำให้คำปฏิญาณของตนสำเร็จที่หน้าทัพ เมื่อได้ยินว่าภีษมะและโทรณะผู้เป็นมหารถถูกสังหาร พระราชาผู้ชราบุตรของอัมพิกาก็ตกอยู่ในความทุกข์อย่างยิ่ง เมื่ออัสตรนารายณ์ของโอรสโทรณะผู้มีปัญญาถูกทำให้ล้มเหลว ข้าพเจ้าเห็นว่าทหารที่หนีกระจัดกระจายต่างจมอยู่ในมหาสมุทรแห่งความโศก ดูก่อนท่าน ภีมเสนได้ก่อการสังหารครั้งใหญ่แก่ทั้งหมดของพวกสฤญชัย ปาญจาละ เกกัย และวิเทหะ
8.1.20
पीतं च क्षतजं तस्य धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ।
पाण्डवेन महाराज कर्म कृत्वा सुदुष्करम्
स श्रुत्वा निहतं कर्णं दुर्योधनहितैषिणम् ।
कथं द्विजवर प्राणानधारयत दुःखितः
प्लवमानान्हते द्रोणे सन्ननौकानिवार्णवे ।
दुर्योधनस्य कर्णस्य भोजस्य कृतवर्मणः।
तस्येषुधाराः शतशः प्रादुरासञ्छरासनात् ।
अग्रे पुङ्खेषु संसक्ता यथा भ्रमरपङ्क्तयः ॥ ८.१.२० ॥
ดูก่อนพระราชาผู้ยิ่งใหญ่ ปาณฑพผู้กระทำกิจอันยากยิ่งในการสงคราม ได้ดื่มโลหิตของโอรสของธฤตราษฎร์ ครั้นได้ยินว่ากรรณะผู้หวังประโยชน์ของทุรโยธน์ถูกสังหาร เขาผู้เศร้าโศกจะดำรงชีวิตอยู่ได้อย่างไร ดูก่อนผู้ประเสริฐในหมู่ทวิชา เมื่อโทรณะถูกสังหาร และทุรโยธน์ กรรณะ โภชะ และกฤตวรมันกำลังจมอยู่ดุจผู้จมน้ำในมหาสมุทรโดยไม่มีเรือ ก็มีธารลูกศรนับร้อยพุ่งออกจากธนูของเขา ปลายขนนกของลูกศรเหล่านั้นเกาะติดกันดุจแถวของผึ้ง
8.1.21
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
शोकस्यान्तमपश्यन्वै हतं मत्वा सुयोधनम्।
विह्वलः पतितो भूमौ नष्टचेता इव द्विपः ।
यस्मिञ्जयाशां पुत्राणां सममन्यत पार्थिवः।
तस्मिन्हते स कौरव्यः कथं प्राणानधारयत् ।
मद्रराजस्य शल्यस्य द्रौणेश्चैव कृपस्य च
मत्पुत्रस्य च शेषस्य तथाऽन्येषां च सञ्जय ।
स पीडयित्वा पाञ्चालान्पाण्डवांश्च तरस्विनः।
हत्वा सहस्रशो योधानर्जुनेन निपातितः ॥ ८.१.२१ ॥
ดูก่อนพระราชาผู้ยิ่งใหญ่ เมื่อได้ยินเช่นนี้ ธฤตราษฎร์ บุตรของอัมพิกา ไม่เห็นที่สิ้นสุดแห่งความโศก เข้าใจว่าสุยอธนะถูกสังหาร จึงล้มลงกับพื้นดินด้วยความสับสนและจิตใจหลงลืม ดุจช้างที่สติวิปลาส พระราชาผู้เคยมีความหวังชัยชนะของบุตรทั้งหลายเท่าเทียมกันในผู้ใด เมื่อผู้นั้นถูกสังหารแล้ว กุรุผู้นั้นจะดำรงชีวิตอยู่ได้อย่างไร
8.1.22
तस्मिन्निपतिते भूमौ विह्वले राजसत्तमे ।
आर्तनादो महानासीत्स्त्रीणां भरतसत्तम
दुर्मरं तदहं मन्ये नृणां कृच्छ्रेऽपि वर्तताम् ।
यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा नात्यजज्जीवितं नृपः
विप्रद्रुतेष्वनीकेषु मुखवर्णोऽभवत्कथम् ।
एतत्सर्वं यथावृत्तं तथा गावल्गणे मम। ॥ ८.१.२२ ॥
เมื่อพระราชาผู้ประเสริฐที่สุดนั้นล้มลงกับพื้นดินด้วยความสับสน ดูก่อนผู้ประเสริฐในหมู่ภรตะ เสียงคร่ำครวญอันใหญ่หลวงก็ดังขึ้นจากเหล่าสตรี ข้าพเจ้าเห็นว่าเรื่องที่พระราชาไม่สละชีวิตเมื่อได้ยินว่ากรรณะถูกสังหารนั้นเป็นเรื่องที่ทนได้ยาก แม้สำหรับมนุษย์ผู้อยู่ในความทุกข์ยาก เมื่อกองทัพถูกตีแตกกระจัดกระจาย สีหน้าของพระองค์เปลี่ยนไปได้อย่างไร ดูก่อนบุตรของคาวัลคณะ จงบอกเรื่องทั้งหมดนี้แก่ข้าพเจ้าตามที่เกิดขึ้นจริง
8.1.23
श शब्दः पृथिवीं कृत्स्नां पूरयामास सर्वशः ।
तथा शान्तनवं वृद्वं ब्रह्मन्बाह्लीकमेव च।
द्रोणं च सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च ।
आचक्ष्व पाण्डवेयानां मामकानां च विक्रमम् ॥ ८.१.२३ ॥
เสียงนั้นแผ่ไปเต็มทั่วแผ่นดินทุกด้าน ดูก่อนท่านผู้รู้ จงบรรยายแก่ข้าพเจ้าถึงความกล้าหาญของบุตรของศานตนุผู้ชรา ของพาหลิกะ ของโทรณะ ของโสมทัตตะ และของภูริศรวัส รวมทั้งความกล้าหาญของปาณฑพและของพวกของข้าพเจ้า
8.1.24
शोकार्णवे महाघोरे निमग्ना भरतस्त्रियः ।
रुरुदुर्दुःखशोकार्ता भृशमुद्विग्नचेतसः
तथैव चान्यान्सुहृदः पुत्रान्पौत्रांश्च पातितान् ।
श्रुत्वा यन्नाजहात्प्राणांस्तन्मन्ये दुष्करं द्विज
तवापराधाद्यद्वृत्तं कौरवेयेषु मारिष ।
तच्छ्रुत्वा मा व्यथां कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुधः ॥ ८.१.२४ ॥
สตรีแห่งภรตะจมอยู่ในมหาสมุทรแห่งความโศกอันน่ากลัวยิ่ง ถูกความทุกข์และความเศร้าโศกครอบงำ จิตใจปั่นป่วนอย่างยิ่ง จึงร่ำไห้ ดูก่อนผู้ประเสริฐในหมู่ทวิชา ข้าพเจ้าเห็นว่าเป็นเรื่องยากยิ่งที่ได้ยินว่าเพื่อนสนิท บุตร และหลานอื่นๆ ถูกสังหารล้มลง แต่ก็ไม่สละลมหายใจของตน ดูก่อนท่านผู้ทรงคุณ อย่าได้เสียใจในสิ่งที่เกิดขึ้นแก่เการพทั้งหลายเพราะความผิดของท่าน ผู้มีปัญญาย่อมไม่เสียใจต่อสิ่งที่เป็นไปตามชะตา
8.1.25
राजानं च समासाद्य गान्धारी भरतर्षभ ।
निःसंज्ञा पतिता भूमौ सर्वाण्यन्तः पुराणि च
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्
यस्मादभावी भावी वा भवेदर्थो नरं प्रति ।
अप्राप्तौ तस्य वा प्राप्तौ न कश्चिद्यथते बुधः ॥ ८.१.२५ ॥
ดูก่อนผู้ประเสริฐในหมู่ภรตะ คันธารีเข้าไปหาพระราชา แล้วล้มลงกับพื้นดินหมดสติพร้อมกับสตรีทั้งหมดในภายในวัง ดูก่อนมหาฤๅษี จงบรรยายเรื่องทั้งหมดนี้แก่ข้าพเจ้าโดยละเอียด ข้าพเจ้ายังไม่อิ่มเอมในการฟังเรื่องราวอันยิ่งใหญ่ของบรรพบุรุษ เพราะสิ่งใดที่จะเกิดหรือไม่เกิดแก่มนุษย์ ผู้มีปัญญาย่อมไม่เสียใจว่าจะได้รับหรือไม่ได้รับสิ่งนั้น
8.1.26
ततस्ताः स़ञ्जयो राजन्समाश्वासयदातुराः ।
मुह्यामानाः सुबहुशो मुञ्चन्तीर्वारि नेत्रजम्
न व्यथाऽभ्यधिका काचिद्विद्यते मम सञ्जय ।
दिष्टमेतत्पुरा मन्ये कथयस्य यथेच्छकम् ॥ ८.१.२६ ॥
ตรัสว่า จากนั้น ดูก่อนพระราชา สัญชัยได้ปลอบโยนสตรีผู้ทุกข์ร้อนเหล่านั้น ผู้หมดสติซ้ำแล้วซ้ำเล่า และหลั่งน้ำตาจากดวงตา สัญชัยกล่าวว่า ดูก่อนสัญชัย ข้าพเจ้าไม่เคยรู้สึกทุกข์ยิ่งไปกว่านี้เลย ข้าพเจ้าเห็นว่าเรื่องนี้ถูกกำหนดไว้ตั้งแต่ก่อน จงเล่าตามที่ท่านประสงค์เถิด
8.1.27
समाश्वस्ताः स्त्रियस्तास्तु वेपमाना मुहुर्मुहुः ।
कदल्य इव वातेन धूयमानाः समन्ततः ॥ ८.१.२७ ॥
สตรีเหล่านั้นแม้ได้รับการปลอบโยนแล้ว ก็ยังสั่นสะท้านซ้ำแล้วซ้ำเล่า เหมือนต้นกล้วยที่ถูกลมพัดโยกไปทุกด้าน
8.1.28
राजानं विदुरश्चापि प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
आश्वासयामास तदा सिञ्चंस्तोयेन कौरवम् ॥ ८.१.२८ ॥
แล้ววิทุระก็ประพรมน้ำให้พระราชา ผู้เป็นเจ้าแห่งเการพผู้ตาบอด และปลอบโยนพระองค์
8.1.29
स लब्ध्वा सनकैः संज्ञां ताश्च दृष्ट्वा स्त्रियो नृपः ।
उन्मत्त इव राजेन्द्र स्थितस्तूष्णीं विशाम्पते ॥ ८.१.२९ ॥
พระองค์ค่อยๆ ได้สติคืนมา เมื่อทรงเห็นสตรีเหล่านั้น ดูก่อนจอมกษัตริย์ ดูก่อนเจ้าแห่งประชาชน พระองค์ประทับนิ่งเหมือนคนคลั่ง
8.1.30
ततो ध्यात्वा चिरं कालं निःश्वस्य च पुनःपुनः ।
स्वान्पुत्रान्गर्हयामास बहुमेने च पाण्डवान् ॥ ८.१.३० ॥
จากนั้น หลังจากทรงใคร่ครวญอยู่นาน และถอนพระทัยซ้ำแล้วซ้ำเล่า พระองค์ก็ตำหนิบุตรของพระองค์เอง และให้ความเคารพปาณฑพอย่างยิ่ง
8.1.31
गर्हयंश्चात्मनो बुद्धिं शकुनेः सौबलस्य च ।
ध्यात्वा तु सुचिरं कालं वेपमानो मुहुर्मुहुः ॥ ८.१.३१ ॥
ทรงตำหนิปัญญาของพระองค์เองและของศกุนิบุตรของสุพละ ทรงใคร่ครวญอยู่นานมาก พลางสั่นสะท้านซ้ำแล้วซ้ำเล่า
8.1.32
संस्तभ्य च मनो भूयो राजा धैर्यसमन्वितः ।
पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छत सञ्जयम् ॥ ८.१.३२ ॥
ทรงทำให้พระทัยมั่นคงอีกครั้ง พระราชาผู้มีความอดทนมั่นคงจึงตรัสถามสัญชัยผู้เป็นสารถี บุตรของคาวัลคณะอีกครั้งหนึ่ง
8.1.33
न त्वया कथितं वाक्यं श्रुतं सञ्जय तन्मया ॥ ८.१.३३ ॥
ถ้อยคำที่ท่านกล่าว ดูก่อนสัญชัย ข้าพเจ้ายังไม่ได้ยิน
8.1.34
कच्चिद्दुर्योधनः सूत न गतो वै यमक्षयम् ।
जये निराशः पुत्रो मे सततं जयकामुकः।
ब्रूहि सञ्जय तत्त्वेन पुनरुक्तां कथामिमाम् ॥ ८.१.३४ ॥
ดูก่อนสูตะ ทุรโยธน์ยังมิได้ไปสู่แดนของยมหรือ บุตรของข้าพเจ้าผู้ปรารถนาชัยชนะอยู่เสมอ ได้สิ้นหวังในชัยชนะแล้วหรือ ดูก่อนสัญชัย จงบอกเรื่องนี้ตามความจริงอีกครั้งหนึ่ง
8.1.35
एवमुक्तोऽब्रवीत्सूतो राजानं जनमेजय ।
हतो वैकर्तनो राजन्सहपुत्रैर्महारथः।
भ्रातृभिश्च महेष्वासैः सूतपुत्रैस्तनुत्यजैः ॥ ८.१.३५ ॥
เมื่อถูกตรัสถามเช่นนี้ สารถีจึงกราบทูลพระราชา ดูก่อนชนเมชัย ดูก่อนพระราชา ไวกรรตนะผู้เป็นมหารถถูกสังหารพร้อมด้วยบุตรทั้งหลาย และพี่น้องผู้เป็นนักธนูผู้ยิ่งใหญ่กับบุตรของสารถีผู้สละร่างกายแล้ว
8.1.36
दुःशासनश्च निहतः पाण्डवेन यशस्विना ।
पीतं च रुधिरं कोपाद्भीमसेनेन संयुगे ॥ ८.१.३६ ॥
และทุห์ศาสนะถูกปาณฑพผู้มีเกียรติสังหาร ภีมเสนดื่มโลหิตของเขาในการสงครามด้วยความโกรธ
8.1.37
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दह्यमानोऽब्रवीत्सूतं मुहूर्तं तिष्ठ सञ्जय।
व्याकुलं मे मनस्तात मा तावत्किंचिदुच्यताम् ॥ ८.१.३७ ॥
มหาราช เมื่อได้ฟังเช่นนี้แล้ว ธฤตราษฎร์บุตรแห่งอัมพิกา ผู้กำลังเร่าร้อนด้วยความโศก ได้กล่าวแก่สารถีว่า สัญชัย จงรอสักครู่ ใจของเราปั่นป่วนอยู่ ลูกรัก อย่าเพิ่งกล่าวสิ่งใดต่อไปเลย
8.1.38
राजापि नाब्रवीत्किञ्चित्सञ्जयो विदुरस्तथा ।
तूष्णीम्भूतस्तदा सोऽथ बभूव जगतीपतिः ॥ ८.१.३८ ॥
พระราชาก็มิได้ตรัสสิ่งใด สัญชัยและวิทุรก็เช่นกัน จากนั้นพระมหากษัตริย์ผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดินก็นิ่งเงียบไป