महाभारत · अध्याय 8.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
शिबिराद्धास्तिनपुरं प्राप्य भारत सञ्जयः ।
प्रविवेश महाबाहुर्धृतराष्ट्रनिवेशनम्
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्
हते कर्णे महाराज निशि गावल्गणिस्तदा ।
दीनो ययौ नागपुरमश्वैर्वातसमैर्जवे
हते द्रोणे महेष्वासे तव पुत्रा महारथाः ।
बभूवुरस्वस्थमुखा विषण्णा गतचेतसः ॥ ८.१.१ ॥
नारायण को नमस्कार करके और नर, श्रेष्ठ नर को भी, देवी सरस्वती और व्यास को प्रणाम करके, तब जय (का पाठ) करना चाहिए। हे भारत, शिविर से हास्तिनापुर पहुँचकर महाबाहु सञ्जय ने धृतराष्ट्र के भवन में प्रवेश किया। नारायण को नमस्कार करके और नर, श्रेष्ठ नर को भी, देवी सरस्वती को भी नमस्कार करके, तब जय (का पाठ) करना चाहिए। हे महाराज, कर्ण के मारे जाने पर रात्रि में गावल्गणि (सञ्जय) दुखी होकर वायु के समान वेगवान घोड़ों के साथ नागपुर चले गए। महाधनुर्धर द्रोण के मारे जाने पर आपके महारथी पुत्र उदास मुख वाले, व्याकुल और अचेत-मन हो गए।
8.1.2
शोकेनापहतः सूतो विलपन्भृशदुःखितः ।
चिन्तयन्निधनं घोरं सूतपुत्रस्य पाण्डवैः
ततो द्रोणे हते राजन्दुर्योधनमुखा नृपाः ।
भृशमुद्विग्नमनसो द्रोणपुत्रमुपागमन्
स हास्तिनपुरं गत्वा भृशमुद्विग्नचेतनः ।
जगाम धृतराष्ट्रस्य क्षयं प्रक्षीणबान्धवम्
अवाङ्मुखाः शस्त्रभृतः सर्व एव विशाम्पते ।
अवेक्षमाणाः शोकार्ता नाभ्यभाषन्परस्परम् ॥ ८.१.२ ॥
शोक से अभिभूत सूत विलाप करते हुए, अत्यन्त दुखी होकर, पाण्डवों के हाथों सूतपुत्र (कर्ण) की भयानक मृत्यु का चिन्तन करते रहे। तब, हे राजन्, द्रोण के मारे जाने पर दुर्योधन के नेतृत्व में राजा लोग अत्यन्त व्याकुल मन से द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) के पास पहुँचे। वह हस्तिनापुर पहुँचकर, अत्यन्त व्याकुल चित्त के साथ धृतराष्ट्र के उस घर में गया, जिसके बन्धु क्षीण हो चुके थे। हे विशाम्पति, सभी शस्त्रधारी मुँह नीचे किए, शोक से पीड़ित होकर एक-दूसरे को देखते रहे, किन्तु आपस में कुछ नहीं बोले।
8.1.3
अन्तःपुरं प्रविश्यैव सञ्जयो राजसत्तमम् ।
अश्रुपूर्णो भृशं त्रस्तो राजानमुपजग्मिवान्
ते द्रोणमनुशोचन्तः कश्मलाभिहतौजसः ।
पर्युपासन्त शोकार्तास्ततः शारद्वतीसुतम्
स तमुद्वीक्ष्य राजानं कश्मलाभिहतौजसम् ।
ववन्दे प्राञ्जलिर्भूत्वा मूर्ध्ना पादौ नृपस्य ह
तान्दृष्ट्वा व्यथिताकारान्सैन्यानि तव भारत ।
ऊर्ध्वमेव निरैक्षन्त दुःखत्रस्तान्यनेकशः ॥ ८.१.३ ॥
अन्तःपुर में प्रवेश करके ही सञ्जय, राजाओं में श्रेष्ठ राजा के पास आँसुओं से भरा और अत्यंत भयभीत होकर पहुँचा। द्रोण का शोक करते हुए, पराक्रम से हत-बुद्धि होकर, शोक से पीड़ित वे लोग तब शारद्वती के पुत्र (कृप) के समीप बैठ गए। उस राजा को, जिसका पराक्रम मोह से आहत था, देखकर उसने हाथ जोड़कर सिर से राजा के चरणों में प्रणाम किया। हे भारत, आपकी सेनाओं को व्याकुल आकृति वाला देखकर, दुःख से भयभीत वे अनेक बार ऊपर की ओर देखने लगे।
8.1.4
उपस्थाय च राजानं विनिश्वस्य च सूतजः ।
नातिहृष्टमना राजन्निदं वचनमब्रवीत्
ते मुहूर्तं समाश्वस्य हेतुभिः शास्त्रसम्मितैः ।
रात्र्यागमे महीपालाः स्वानि वेश्मानि भेजिरे
सम्पूज्य च यथान्यायं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ।
हा कष्टमिति चोक्त्वा स ततो वचनमाददे
शस्त्राण्येषां तु राजेन्द्र शोणिताक्तानि सर्वशः ।
प्राभ्रश्यन्त कराग्रेभ्यो दृष्ट्वा द्रोणं हतं युधि ॥ ८.१.४ ॥
सूतपुत्र संजय ने राजा के पास जाकर गहरी साँस लेते हुए, प्रसन्न मन से रहित होकर, हे राजन्, यह वचन कहा। कुछ क्षण आश्वस्त होकर, शास्त्रसम्मत तर्कों से, जब रात्रि आई तो वे महीपाल अपने-अपने भवनों को चले गए। फिर धृतराष्ट्र, पृथ्वी के स्वामी, का यथोचित सम्मान करके और 'हाय, कितना कष्ट है' कहकर उसने आगे वचन आरंभ किया। हे राजेन्द्र, युद्ध में द्रोण को मारा गया देखकर उनके शस्त्र, जो सर्वत्र रक्त से सने थे, उनकी उँगलियों के अग्रभाग से गिर पड़े।
8.1.5
सञ्चयोऽहं महाराज नमस्ते भरतर्षभ ।
हतो वैकर्तनः कर्णः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
ते वेश्मस्वपि कौरव्य पृथ्वीशा नाप्नुवन्सुखम् ।
चिन्तयन्तः क्षयं तीव्रं दुःखशोकसमन्विताः
सञ्जयोऽहं क्षितिपते कच्चिदास्ते सुखं भवान् ।
स्वदोषैरापदं प्राप्य कच्चिन्नाद्य विमुह्यति
तानि बद्वान्यरिष्टानि लम्बमानानि भारत ।
अदृश्यन्त महाराज नक्षत्राणि यथा दिवि ॥ ८.१.५ ॥
संजय बोले: हे महाराज, आपको नमस्कार, हे भरतश्रेष्ठ। विकर्तन-पुत्र कर्ण मारा गया, जिसने अत्यंत दुष्कर कर्म किया। हे कुरुवंशी, उन घरों में भी राजा लोग सुख नहीं पा सके; भयंकर क्षय का चिंतन करते हुए वे दुःख और शोक से भरे रहे। हे पृथ्वीपति, मैं संजय हूँ; क्या आप सुखपूर्वक हैं? हे भारत, अपने ही दोषों से आपत्ति में पड़कर क्या आप आज मोह में नहीं पड़ रहे? हे महाराज, वे बँधे हुए, लटकते हुए अशुभ चिह्न आकाश में नक्षत्रों की तरह दिखाई दिए।
8.1.6
चेदिकाशिकरूशानां मत्स्यानां सोमकैः सह ।
कृत्वाऽसौ कदनं शेते वातनुन्न इव द्रुमः
विशेषतः सूतपुत्रो राजा चैव सुयोधनः ।
दुःशासनश्च शकुनिः सौबलश्च महाबलः
हितान्युक्तानि विदुरद्रोणगाङ्गेयकेशवैः ।
अगृहीतान्यनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
तथा तु स्तिमितं दृष्ट्वा गतसत्वमवस्थितम् ।
बलं तव महाराज राजा दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८.१.६ ॥
चेदि, काशि, रूश और मत्स्यों तथा सोमकों के साथ मिलकर उसने संहार किया, और अब वह वायु से उखड़े वृक्ष की भाँति पड़ा है। विशेषतः सूतपुत्र, राजा दुर्योधन, दुःशासन, शकुनि और महाबली सौबल ने विदुर, द्रोण, गाङ्गेय और केशव द्वारा कहे हितकर वचनों को ग्रहण नहीं किया। क्या आप उन्हें स्मरण करके व्यथित नहीं होते? महाराज, आपकी सेना को स्तब्ध, प्राणहीन और स्थिर देखकर राजा दुर्योधन ने यह कहा।
8.1.7
गोष्ठमध्येव ऋषभो गोव्रजैः परिवारितः ।
व्यालेन निहतो यद्वत्तथाऽसौ निहतः परैः
उषितास्ते निशां तां तु दुर्योधननिवेशने ।
चिन्तयन्तः परिक्लेशान्पाण्डवानां महात्मनाम्
रामनारदकण्वाद्यैर्हितमुक्तं सभातले ।
न गृहीतमनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
भवतां बाहुवीर्यं हि समाश्रित्य मया युधि ।
पाण्डवेयाः समाहूता युद्वं चेदं प्रवर्तितम् ॥ ८.१.७ ॥
जैसे गौशाला के बीच गायों के झुंड से घिरा सांड किसी हिंसक पशु द्वारा मारा जाता है, वैसे ही वह शत्रुओं द्वारा मारा गया। उस रात दुर्योधन के शिविर में ठहरे हुए वे लोग महात्मा पाण्डवों के कष्टों का चिंतन करते रहे। सभा में राम, नारद, कण्व आदि ने जो हितकर वचन कहे थे, उन्हें स्मरण करके, जो ग्रहण नहीं किए गए थे, क्या आप व्यथित नहीं होते? आपके बाहुबल पर भरोसा करके मेरे द्वारा युद्ध में पाण्डवों को ललकारा गया, और यह युद्ध आरंभ हो गया।
8.1.8
निराशान्पाण्डवान्कृत्वा दृढं राजन्ससात्यकान् ।
पाञ्चालानां रथांश्चैव विनिहत्य सहस्रशः
यत्तद्द्यूते परिक्लिष्टा कृष्णा चानायिता सभाम् ।
तत्स्मरन्तोऽनुशोचन्तो भृशमुद्विग्नचतेतसः
सुहृदस्त्वद्विते युक्तान्भीष्मद्रोणमुखान्परैः ।
निहतान्युधि संस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
तदिदं निहते द्रोणे विषण्णमिव लक्ष्यते ।
युध्यमानाश्च समरे योधा वध्यन्ति सर्वशः ॥ ८.१.८ ॥
हे राजन्, सात्यकि सहित पाण्डवों को निराश करके, और पाञ्चालों के रथों को हज़ारों की संख्या में मारकर, जो द्यूत में कृष्णा (द्रौपदी) को क्लेश देकर सभा में घसीटा गया था, उसे स्मरण करते हुए और बार-बार शोक करते हुए, जिनका चित्त अत्यन्त उद्विग्न है, आपके हित में लगे हुए भीष्म और द्रोण जैसे सुहृद शत्रुओं द्वारा युद्ध में मारे गए हैं, उन्हें स्मरण करके क्या आप व्यथा का अनुभव नहीं करते? द्रोण के मारे जाने पर यह (सेना) विषादग्रस्त-सी दिखाई देती है, और युद्ध करते हुए योद्धा सर्वत्र मारे जा रहे हैं।
8.1.9
जित्वा शूरान्महेष्वासान्विद्राव्य च दिशोदश ।
हतो वैकर्तनः कर्णः पाण्डवेन किरीटिना
तथा तु सञ्चिन्तयतां तान्क्लेशान्द्यूतकारितान् ।
दुःखेन क्षणदा राजञ्जगामाब्दशतोपमा
तमेवंवादिनं राजा सूतपुत्रं कृताजलिम् ।
सुदीर्घमथ निःश्वस्य दुःखार्त इदमब्रवीत्
जयो वाऽपि वधो वाऽपि युध्यमानस्य संयुगे ।
भवेत्किमत्र चित्रं वै युध्यध्वं सर्वतोमुखाः ॥ ८.१.९ ॥
शूरों और महाधनुर्धरों को जीतकर तथा दसों दिशाओं को भगाकर, किरीटधारी पाण्डव अर्जुन ने वैकर्तन कर्ण को मार डाला। हे राजन्, द्यूत के कारण हुए उन क्लेशों का चिंतन करते हुए दुःख से वह रात सौ वर्षों के समान बीत गई। ऐसा कहने वाले हाथ जोड़े खड़े सूतपुत्र से राजा ने अत्यंत दीर्घ निःश्वास लेकर, दुःख से पीड़ित होकर यह कहा: युद्ध करने वाले के लिए युद्ध में जय हो या वध, इसमें आश्चर्य क्या है? अरे सब ओर मुख वाले योद्धाओ, युद्ध करो।
8.1.10
वैरस्य गत आनृण्यं दुर्गमस्य दुरात्मभिः ।
हत्वा कर्णं महाराज विशल्यः पाण्डवोऽभवत्
ततः प्रभाते विमले स्थिता दिष्टस्य शासने ।
चक्रुरावश्यकं सर्वे विधिदृष्टेन कर्मणा
आपगेये हते शूरे दिव्यास्त्रवति सञ्जय ।
द्रोणे च परमेष्वासे भृशं मे व्यथितं मनः
पश्यध्वं च महात्मानं कर्णं वैकर्तनं युधि ।
प्रचरन्तं महेष्वासं दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् ॥ ८.१.१० ॥
शत्रुता का ऋण चुकाकर, दुर्गम वीर को दुरात्माओं द्वारा मारे जाने पर, हे महाराज, कर्ण को मारकर पाण्डु-पुत्र निष्कंटक हो गए। फिर निर्मल प्रभात में, भाग्य की आज्ञा के अधीन खड़े होकर, सबने विधि-दृष्ट कर्म से आवश्यक कार्य किए। हे सञ्जय, शूर आपगेय (भीष्म) और दिव्यास्त्रों के ज्ञाता द्रोण के मारे जाने पर मेरा मन अत्यंत व्यथित है। युद्ध में महात्मा वैकर्तन कर्ण को देखो, जो दिव्य अस्त्रों से महाबली होकर महान धनुर्धर की तरह विचरण कर रहा है।
8.1.11
शोषणं सागराणां वा पतनं वा विवस्वतः ।
विशीर्णत्वं यथा मेरोस्तथा कर्णस्य पातनम्
ते कृत्वाऽवश्यकार्याणि समाश्वस्य च भारत ।
योगमाज्ञापयामासुर्युद्वाय च विनिर्ययुः
यो रथानां सहस्राणि दंशितानां दशैव तु ।
अहन्यहनि तेजस्वी निजघ्ने वसुसम्भवः
यस्य वै युधि सन्त्रासात्कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
निवर्तते सदा मन्दः सिंहात्क्षुद्रमृगो यथा ॥ ८.१.११ ॥
समुद्रों का सूख जाना या सूर्य का गिर पड़ना, या मेरु पर्वत का चूर-चूर हो जाना, जैसा असम्भव है, वैसा ही कर्ण का गिरना है। वे आवश्यक कर्म पूरे करके और आश्वस्त होकर, हे भारत, व्यूह रचने की आज्ञा देकर युद्ध के लिए निकल पड़े। जिस तेजस्वी वसु-पुत्र ने प्रतिदिन दस हज़ार कवचधारी रथों का संहार किया, जिससे युद्ध में भय के कारण कुन्ती-पुत्र धनंजय सदा पीछे हट जाते थे, जैसे सिंह से डरकर छोटा मृग।
8.1.12
योधाश्च बहवो राजन्हतास्तत्र जयैषिणः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः
कर्णं सेनापतिं कृत्वा कृतकौतुकमङ्गलाः ।
पूजयित्वा द्विजश्रेष्ठान्दधिपात्रघृताक्षतैः
तं हतं यज्ञसेनस्य पुत्रेणेह शिखण्डिना ।
पाण्डवेयाभिगुप्तेन श्रुत्वा मे व्यथितं मनः
येन नागायुतप्राणो भीमसेनो महाबलः ।
मानुषेणैव युद्धेन तामवस्थां प्रवेशितः ॥ ८.१.१२ ॥
हे राजन्, विजय की कामना करने वाले अनेक योद्धा, राजा और राजकुमार, परिघ जैसी भुजाओं वाले शूरवीर, वहाँ मारे गए। कर्ण को सेनापति बनाकर, मंगल-चिह्न और अनुष्ठान करके, दधि, घृत और अक्षत से श्रेष्ठ ब्राह्मणों की पूजा करके (युद्ध में गए थे)। यज्ञसेन के पुत्र शिखण्डी द्वारा, पाण्डवों से सुरक्षित होकर, उसका वध हुआ, यह सुनकर मेरा मन व्यथित है। जिस महाबली भीमसेन ने, जिसके प्राण दस हज़ार हाथियों के समान थे, केवल मनुष्यों के युद्ध द्वारा उसे इस दशा में पहुँचा दिया।
8.1.13
रथौघाश्च नरौघाश्च हता राजन्सहस्रशः ।
वारणा निहतास्तत्र वाजिनश्च महाहवे
गोभिरश्वैश्च निष्कैश्च वासोभिश्च महाधनैः ।
वन्द्यमाना जयाशीर्भिः सूतमागधबन्दिभिः
भार्गवः प्रददौ यस्मै परमास्त्रं महाहवे ।
साक्षाद्रामणे यो बाल्ये धनुर्वेद उपाकृतः
येन दिव्यास्त्रविच्छूरो मायावी स घटोत्कचः ।
अमोघया रणे शक्त्या निहतो भैरवं नदन् ॥ ८.१.१३ ॥
हे राजन्, वहाँ महायुद्ध में हज़ारों रथी और पैदल सैनिक मारे गए, हाथी और घोड़े भी मारे गए। गायों, घोड़ों, स्वर्ण-मुद्राओं और कीमती वस्त्रों से, सूतों, मागधों और बंदियों द्वारा विजय-आशीर्वाद से स्तुति किए जाते हुए, जिसे भार्गव (परशुराम) ने महायुद्ध में परम अस्त्र दिया था, जिसे साक्षात् राम ने बाल्यावस्था में धनुर्वेद सिखाया था, वह दिव्यास्त्रों का ज्ञाता, शूर और मायावी घटोत्कच अमोघ शक्ति से रणभूमि में मारा गया और भयंकर गर्जना करता रहा।
8.1.14
क्षत्रियाश्च महाराज सेनयोरुभयोर्हताः ।
परस्परं वै वीक्ष्यात्र परस्परकृतागसः
तथैव पाण्डवा राजन्कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
शिबिरान्निर्ययुस्तूर्णं युद्वाय कृतनिश्चयाः
यस्य प्रसादात्कौन्तेया राजपुत्रा महारथाः ।
महारथत्वं सम्प्राप्तास्तथाऽन्ये वसुधाधिपाः
तस्य दुर्वारवीर्यस्य सत्यसन्धस्य धीमतः ।
बाह्वोर्द्रविणमक्षय्यमद्य द्रक्ष्यथ संयुगे ॥ ८.१.१४ ॥
हे महाराज, दोनों सेनाओं के क्षत्रिय मारे गए। वहाँ एक-दूसरे के अपराधों को देखकर, और उसी प्रकार पाण्डव, हे राजन्, अपना प्रातःकालीन कर्म सम्पन्न कर, युद्ध के लिए दृढ़ निश्चय करके शीघ्र ही शिबिर से निकले। जिनकी कृपा से कौन्तेय और राजपुत्र महारथी बने, तथा अन्य पृथ्वीपति भी महारथी पद को प्राप्त हुए, उस दुर्धर्ष पराक्रमी, सत्यप्रतिज्ञ और बुद्धिमान का अक्षय धन आज आप युद्ध में उनकी भुजाओं में देखेंगे।
8.1.15
किञ्चिच्छेषान्परान्कृत्वा तीर्त्वा पाण्डववाहिनीम् ।
पार्थवेलां समासाद्य हतो वैकर्तनो वृषा
ततः प्रववृते युद्वं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च परस्परजयैषिणाम्
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संयुगे ।
सत्यसन्धं महेष्वासं भृशं मे व्यथितं मनः
द्रोणपुत्रस्य विक्रान्तं राधेयस्यैव चोभयोः ।
पश्यन्तु पाण्डुपुत्रास्ते विष्णुवासवयोरिव ॥ ८.१.१५ ॥
कुछ शत्रुओं को शेष रखकर, पाण्डव-सेना को पार करके, पार्थ के तट तक पहुँचकर, वृष वैकर्तन (कर्ण) मारे गए। तब कौरवों और पाण्डवों के बीच, एक-दूसरे पर विजय चाहते हुए, रोमांचकारी और भीषण युद्ध आरम्भ हुआ। द्रोण को युद्ध में धृष्टद्युम्न द्वारा मारा गया सुनकर मेरा मन अत्यन्त व्यथित है, जो सत्यप्रतिज्ञ और महाधनुर्धर थे। द्रोणपुत्र और राधेय (कर्ण) दोनों का पराक्रम — पाण्डुपुत्र देखें, जैसे विष्णु और इन्द्र (देखते हैं)।
8.1.16
जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं नृप ।
तीर्णं तत्पाण्डवै राजन्यत्पुरा नावबुध्यसे
तयोर्द्वौ दिवसौ युद्वं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
कर्णे सेनापतौ राजन्बभूवाद्भुतदर्शनम्
ययोर्लोके पुमानस्त्रे न समोऽस्ति चतुर्विधे ।
तौ द्रोणभीष्मौ श्रुत्वा तु हतौ मे व्यथितं मनः
सर्व एव भवन्तश्च शक्ताः प्रत्येकशोऽपि वा ।
पाण्डुपुत्रान्रणे हन्तुं ससैन्यान्किसु संहताः।
वीर्यवन्तः कृतास्त्राश्च द्रक्ष्यथाद्य परस्परम् ॥ ८.१.१६ ॥
हे राजन्, धृतराष्ट्र के पुत्रों की विजय की आशा और शत्रुता का मुख, वह जो पहले आप नहीं समझ पाए, पाण्डवों ने पार कर लिया है। हे राजन्, कौरवों और पाण्डवों की सेनाओं का युद्ध उन दो दिनों तक चला, और हे राजन्, कर्ण सेनापति बनकर अद्भुत दिखने वाला हुआ। लोक में चारों प्रकार के अस्त्र-विद्या में जिन दोनों के समान कोई पुरुष नहीं था, उन द्रोण और भीष्म के मारे जाने की बात सुनकर मेरा मन व्यथित है। आप सब, चाहे अकेले-अकेले या मिलकर, पाण्डु के पुत्रों को सेना सहित रण में मारने में समर्थ हैं। पराक्रमी और शस्त्र-कुशल आप लोग आज एक-दूसरे को देखेंगे।
8.1.17
प्रोच्यमानं महाराज बन्धुभिर्हितबुद्धिभिः ।
तदिदं समनुप्राप्तं व्यसनं त्वां महाभयम्
ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे वृषः ।
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां फल्गुनेन निपातितः
त्रैलोक्ये यस्य चास्त्रेषु न पुमान्विद्यते समः ।
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा किमकुर्वत मामकाः
एवमुक्त्वा ततः कर्णं चक्रे सेनापतिं तदा ।
तव पुत्रो महावीर्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ ॥ ८.१.१७ ॥
महाराज, हितैषी बन्धुओं द्वारा कहा जा रहा यह महान भय आप पर आ पड़ा है। तब शत्रुओं का संहार करके रणभूमि में वह महान वृष (कर्ण), धृतराष्ट्र के पुत्रों के देखते-देखते, फाल्गुन (अर्जुन) द्वारा मार गिराया गया। तीनों लोकों में जिसके अस्त्रों में कोई पुरुष उसके समान नहीं है, उस द्रोण को मारा गया सुनकर मेरे लोगों ने क्या किया? ऐसा कहकर तब आपके महापराक्रमी पुत्र ने भाइयों सहित कर्ण को सेनापति बना दिया, हे निष्पाप।
8.1.18
पुत्राणां राज्यकामेन त्वया राजन्हितैषिणा ।
चरितान्यहितान्येव तेषां ते फलमागतम्
ततस्तु सञ्जयः सर्वं गत्वा नागपुरं द्रुतम् ।
आचष्ट धृतराष्ट्राय यद्वृत्तं कुरुजाङ्गले
संशप्तकानां च बले पाण्डवेन महात्मना ।
धनञ्जयेन विक्रम्य गमिते यमसादनम्
सैनापत्यमथावाप्य कर्णो राजन्महारथः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः प्रायुध्यत रणोत्कटः ॥ ८.१.१८ ॥
राजन्, पुत्रों के राज्य की कामना से और हित चाहने का दिखावा करते हुए आपने जो आचरण किए, वे अहितकर ही थे; उनका फल अब आपके सामने आ गया है। तब सञ्जय शीघ्र नागपुर जाकर धृतराष्ट्र से वह सब कहने लगे जो कुरुजाङ्गल में घटित हुआ था — संशप्तकों की सेना में महात्मा पाण्डव धनञ्जय के पराक्रम से उनका यमलोक भेजा जाना, और फिर राजन्, महारथी कर्ण का सेनापतित्व पाकर उच्च स्वर में सिंहनाद करके रणोत्कट होकर युद्ध करना।
8.1.19
हतो दुःशासनो राजन्यथोक्तं पाण्डवेन तु ।
प्रतिज्ञा भीमसेनेन निस्तीर्णा सा चमूमुखे
आपगेयं हतं श्रुत्वा द्रोणं चापि महारथम् ।
आजगाम परामार्तिं वृद्वो राजाऽम्बिकासुतः
नारायणास्त्रे च हते द्रोणपुत्रस्य धीमतः ।
विप्रद्रुतानहं मन्येनिमग्नाञ्शोकसागरे।
ससृञ्जयानां सर्वेषां पाञ्चालानां च मारिष ।
केकयानां विदेहानां चकार कदनं महत् ॥ ८.१.१९ ॥
हे राजन्, पाण्डुपुत्र भीमसेन ने जैसा कहा था वैसे ही दुःशासन मारा गया; सेना के मुख पर उन्होंने अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण की। भीष्म को मारा गया सुनकर और महारथी द्रोण को भी, वृद्ध अम्बिका-पुत्र राजा परम पीड़ा को प्राप्त हुए। बुद्धिमान द्रोणपुत्र का नारायणास्त्र निष्फल होने पर, मैं मानता हूँ कि भागे हुए सैनिक शोक-सागर में डूब गए। हे मान्यवर, सृञ्जयों सहित सभी पाञ्चालों, केकयों और विदेहों का उन्होंने महान संहार किया।
8.1.20
पीतं च क्षतजं तस्य धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ।
पाण्डवेन महाराज कर्म कृत्वा सुदुष्करम्
स श्रुत्वा निहतं कर्णं दुर्योधनहितैषिणम् ।
कथं द्विजवर प्राणानधारयत दुःखितः
प्लवमानान्हते द्रोणे सन्ननौकानिवार्णवे ।
दुर्योधनस्य कर्णस्य भोजस्य कृतवर्मणः।
तस्येषुधाराः शतशः प्रादुरासञ्छरासनात् ।
अग्रे पुङ्खेषु संसक्ता यथा भ्रमरपङ्क्तयः ॥ ८.१.२० ॥
महाराज, संग्राम में पाण्डव ने, जो सुदुष्कर कर्म किया, उससे धृतराष्ट्र के पुत्र का रक्त पिया गया। दुर्योधन के हितैषी कर्ण को मारा गया सुनकर, हे द्विजश्रेष्ठ, दुःखित होकर उसने प्राण कैसे धारण किए? द्रोण के मारे जाने पर, नौका-रहित समुद्र में डूबते हुए जैसे, दुर्योधन, कर्ण, भोज और कृतवर्मा की सेनाएँ डूब रही थीं, तब उसके धनुष से सैकड़ों बाणों की धाराएँ निकलीं, जिनके सिरों पर पंख लगे थे, मानो भौंरों की पंक्तियाँ हों।
8.1.21
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
शोकस्यान्तमपश्यन्वै हतं मत्वा सुयोधनम्।
विह्वलः पतितो भूमौ नष्टचेता इव द्विपः ।
यस्मिञ्जयाशां पुत्राणां सममन्यत पार्थिवः।
तस्मिन्हते स कौरव्यः कथं प्राणानधारयत् ।
मद्रराजस्य शल्यस्य द्रौणेश्चैव कृपस्य च
मत्पुत्रस्य च शेषस्य तथाऽन्येषां च सञ्जय ।
स पीडयित्वा पाञ्चालान्पाण्डवांश्च तरस्विनः।
हत्वा सहस्रशो योधानर्जुनेन निपातितः ॥ ८.१.२१ ॥
महाराज, यह सुनकर अम्बिका के पुत्र धृतराष्ट्र शोक का अंत न देखकर, सुयोधन को मारा गया जानकर, व्याकुल होकर खोये हुए चित्त वाले हाथी की भाँति भूमि पर गिर पड़े। जिसमें राजा ने पुत्रों की विजय की आशा को समान माना था, उसके मारे जाने पर वह कौरव कैसे प्राण धारण कर सका?
8.1.22
तस्मिन्निपतिते भूमौ विह्वले राजसत्तमे ।
आर्तनादो महानासीत्स्त्रीणां भरतसत्तम
दुर्मरं तदहं मन्ये नृणां कृच्छ्रेऽपि वर्तताम् ।
यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा नात्यजज्जीवितं नृपः
विप्रद्रुतेष्वनीकेषु मुखवर्णोऽभवत्कथम् ।
एतत्सर्वं यथावृत्तं तथा गावल्गणे मम। ॥ ८.१.२२ ॥
उस राजाओं में श्रेष्ठ के भूमि पर गिरकर विह्वल हो जाने पर, हे भरतश्रेष्ठ, स्त्रियों का महान आर्तनाद उठा। मैं इसे दुस्सह मानता हूँ, संकट में पड़े मनुष्यों के लिए भी, कि कर्ण को मारा गया सुनकर राजा ने प्राण नहीं त्यागे। सेनाओं के भाग जाने पर उनका मुख का रंग कैसा हो गया? हे गावल्गणि, यह सब जैसा हुआ वैसा ही मुझसे कहो।
8.1.23
श शब्दः पृथिवीं कृत्स्नां पूरयामास सर्वशः ।
तथा शान्तनवं वृद्वं ब्रह्मन्बाह्लीकमेव च।
द्रोणं च सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च ।
आचक्ष्व पाण्डवेयानां मामकानां च विक्रमम् ॥ ८.१.२३ ॥
उस शब्द ने समस्त पृथ्वी को सब ओर से भर दिया। हे ब्रह्मन, वृद्ध शान्तनव, बाह्लीक, द्रोण, सोमदत्त और भूरिश्रवा का, तथा पाण्डवों और मेरे पक्ष के लोगों का पराक्रम मुझसे कहो।
8.1.24
शोकार्णवे महाघोरे निमग्ना भरतस्त्रियः ।
रुरुदुर्दुःखशोकार्ता भृशमुद्विग्नचेतसः
तथैव चान्यान्सुहृदः पुत्रान्पौत्रांश्च पातितान् ।
श्रुत्वा यन्नाजहात्प्राणांस्तन्मन्ये दुष्करं द्विज
तवापराधाद्यद्वृत्तं कौरवेयेषु मारिष ।
तच्छ्रुत्वा मा व्यथां कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुधः ॥ ८.१.२४ ॥
शोक के महाभयंकर सागर में डूबी भरतवंश की स्त्रियाँ दुःख और शोक से पीड़ित होकर अत्यंत व्याकुल मन से रोने लगीं। इसी प्रकार अन्य सुहृदों, पुत्रों और पौत्रों के मारे जाने का समाचार सुनकर भी जो प्राण नहीं त्यागे गए, हे द्विज, मैं उसे कठिन मानता हूँ। हे आदरणीय, कौरवों के बीच तुम्हारे अपराध से जो हुआ, वह सुनकर व्यथित मत होओ; विवेकी पुरुष भाग्य के आगे व्यथित नहीं होता।
8.1.25
राजानं च समासाद्य गान्धारी भरतर्षभ ।
निःसंज्ञा पतिता भूमौ सर्वाण्यन्तः पुराणि च
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्
यस्मादभावी भावी वा भवेदर्थो नरं प्रति ।
अप्राप्तौ तस्य वा प्राप्तौ न कश्चिद्यथते बुधः ॥ ८.१.२५ ॥
राजा के पास पहुँचकर गान्धारी, और अंतःपुर की सभी स्त्रियाँ निश्चेष्ट होकर भूमि पर गिर पड़ीं। हे महामुनि, यह सब मुझे विस्तार से सुनाइए; पूर्वजों के महान चरित्र को सुनकर मैं तृप्त नहीं होता। क्योंकि मनुष्य के प्रति जो घटना होने वाली हो या न होने वाली हो, उसकी प्राप्ति या अप्राप्ति में विवेकी पुरुष व्यथित नहीं होता।
8.1.26
ततस्ताः स़ञ्जयो राजन्समाश्वासयदातुराः ।
मुह्यामानाः सुबहुशो मुञ्चन्तीर्वारि नेत्रजम्
न व्यथाऽभ्यधिका काचिद्विद्यते मम सञ्जय ।
दिष्टमेतत्पुरा मन्ये कथयस्य यथेच्छकम् ॥ ८.१.२६ ॥
तब संजय ने, हे राजन्, उन आतुर स्त्रियों को सांत्वना दी, जो बार-बार मूर्छित होकर आँखों से जल बहा रही थीं। हे संजय, मुझे इससे बढ़कर कोई व्यथा नहीं दिखती। मैं इसे पहले से नियत मानता हूँ; अब जैसा चाहो वैसा कहो।
8.1.27
समाश्वस्ताः स्त्रियस्तास्तु वेपमाना मुहुर्मुहुः ।
कदल्य इव वातेन धूयमानाः समन्ततः ॥ ८.१.२७ ॥
सांत्वना पाकर भी वे स्त्रियाँ बार-बार काँपती रहीं, हवा से चारों ओर हिलते केले के वृक्षों के समान।
8.1.28
राजानं विदुरश्चापि प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
आश्वासयामास तदा सिञ्चंस्तोयेन कौरवम् ॥ ८.१.२८ ॥
तब विदुर ने भी राजा को, जो प्रज्ञाचक्षु और ईश्वर-तुल्य थे, जल छिड़कते हुए सांत्वना दी, उन कौरव को।
8.1.29
स लब्ध्वा सनकैः संज्ञां ताश्च दृष्ट्वा स्त्रियो नृपः ।
उन्मत्त इव राजेन्द्र स्थितस्तूष्णीं विशाम्पते ॥ ८.१.२९ ॥
वह धीरे-धीरे चेतना पाकर, और उन स्त्रियों को देखकर, हे राजेन्द्र, हे विशाम्पति, पागल-सा होकर चुपचाप खड़ा रह गया।
8.1.30
ततो ध्यात्वा चिरं कालं निःश्वस्य च पुनःपुनः ।
स्वान्पुत्रान्गर्हयामास बहुमेने च पाण्डवान् ॥ ८.१.३० ॥
फिर बहुत देर तक ध्यान करके और बार-बार दीर्घ निःश्वास लेकर उसने अपने पुत्रों की निंदा की, और पाण्डवों का बहुत सम्मान किया।
8.1.31
गर्हयंश्चात्मनो बुद्धिं शकुनेः सौबलस्य च ।
ध्यात्वा तु सुचिरं कालं वेपमानो मुहुर्मुहुः ॥ ८.१.३१ ॥
अपनी बुद्धि और सुबल-पुत्र शकुनि की निंदा करते हुए, बहुत देर तक ध्यान करके, वह बार-बार काँपता रहा।
8.1.32
संस्तभ्य च मनो भूयो राजा धैर्यसमन्वितः ।
पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छत सञ्जयम् ॥ ८.१.३२ ॥
राजा ने फिर से अपने मन को संभाला और धैर्य से युक्त होकर गावल्गण के पुत्र सूत संजय से पुनः पूछा।
8.1.33
न त्वया कथितं वाक्यं श्रुतं सञ्जय तन्मया ॥ ८.१.३३ ॥
हे संजय, जो बात तुमने कही, वह मैंने नहीं सुनी।
8.1.34
कच्चिद्दुर्योधनः सूत न गतो वै यमक्षयम् ।
जये निराशः पुत्रो मे सततं जयकामुकः।
ब्रूहि सञ्जय तत्त्वेन पुनरुक्तां कथामिमाम् ॥ ८.१.३४ ॥
हे सूत, क्या दुर्योधन यमलोक को नहीं गया? मेरा पुत्र, जो सदा विजय की कामना रखता था और विजय से निराश हो गया है, क्या वह नहीं गया? हे संजय, यह कथा सत्य-सत्य फिर से कहो।
8.1.35
एवमुक्तोऽब्रवीत्सूतो राजानं जनमेजय ।
हतो वैकर्तनो राजन्सहपुत्रैर्महारथः।
भ्रातृभिश्च महेष्वासैः सूतपुत्रैस्तनुत्यजैः ॥ ८.१.३५ ॥
ऐसा कहे जाने पर सूत ने राजा से कहा, हे जनमेजय। हे राजन, वैकर्तन (कर्ण) अपने पुत्रों सहित मारा गया, वह महारथी; और उसके भाइयों तथा महाधनुर्धर सूतपुत्रों सहित, जिन्होंने शरीर त्याग दिया।
8.1.36
दुःशासनश्च निहतः पाण्डवेन यशस्विना ।
पीतं च रुधिरं कोपाद्भीमसेनेन संयुगे ॥ ८.१.३६ ॥
यशस्वी पाण्डव ने दुःशासन को मार डाला, और भीमसेन ने युद्ध में क्रोध से उसका रक्त पी लिया।
8.1.37
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दह्यमानोऽब्रवीत्सूतं मुहूर्तं तिष्ठ सञ्जय।
व्याकुलं मे मनस्तात मा तावत्किंचिदुच्यताम् ॥ ८.१.३७ ॥
यह सुनकर, हे महाराज, अम्बिका के पुत्र धृतराष्ट्र जलते हुए सूत से बोले, हे संजय, एक मुहूर्त रुको। हे तात, मेरा मन व्याकुल है; अभी कुछ और मत कहो।
8.1.38
राजापि नाब्रवीत्किञ्चित्सञ्जयो विदुरस्तथा ।
तूष्णीम्भूतस्तदा सोऽथ बभूव जगतीपतिः ॥ ८.१.३८ ॥
राजा ने भी कुछ नहीं कहा, और संजय तथा विदुर भी चुप रहे। तब वह जगत् का स्वामी मौन हो गया।