మహాభారతం · అధ్యాయం 8.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
शिबिराद्धास्तिनपुरं प्राप्य भारत सञ्जयः ।
प्रविवेश महाबाहुर्धृतराष्ट्रनिवेशनम्
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्
हते कर्णे महाराज निशि गावल्गणिस्तदा ।
दीनो ययौ नागपुरमश्वैर्वातसमैर्जवे
हते द्रोणे महेष्वासे तव पुत्रा महारथाः ।
बभूवुरस्वस्थमुखा विषण्णा गतचेतसः ॥ ८.१.१ ॥
నారాయణుని నమస్కరించి, నరుని మరియు నరోత్తముని నమస్కరించి, దేవి సరస్వతిని మరియు వ్యాసుని నమస్కరించి, అప్పుడు జయాన్ని పఠించాలి. ఓ భారతా, శిబిరం నుండి హాస్తినాపురం చేరి మహాబాహువైన సంజయుడు ధృతరాష్ట్రుని భవనంలో ప్రవేశించాడు. ఓ మహారాజా, కర్ణుడు హతమైన రాత్రి గావల్గణి (సంజయుడు) దుఃఖంతో వాయువేగపు గుర్రాలతో నాగపురానికి వెళ్ళాడు. మహాధనుర్ధరుడైన ద్రోణుడు హతమైనప్పుడు నీ మహారథ కుమారులు ముఖం వాడి, విషాదగ్రస్తులై, చైతన్యం కోల్పోయారు.
8.1.2
शोकेनापहतः सूतो विलपन्भृशदुःखितः ।
चिन्तयन्निधनं घोरं सूतपुत्रस्य पाण्डवैः
ततो द्रोणे हते राजन्दुर्योधनमुखा नृपाः ।
भृशमुद्विग्नमनसो द्रोणपुत्रमुपागमन्
स हास्तिनपुरं गत्वा भृशमुद्विग्नचेतनः ।
जगाम धृतराष्ट्रस्य क्षयं प्रक्षीणबान्धवम्
अवाङ्मुखाः शस्त्रभृतः सर्व एव विशाम्पते ।
अवेक्षमाणाः शोकार्ता नाभ्यभाषन्परस्परम् ॥ ८.१.२ ॥
శోకంతో అభిభూతుడైన సూతుడు విలపిస్తూ, అత్యంత దుఃఖితుడై, పాండవుల చేతిలో సూతపుత్రుడు (కర్ణుడు) పొందిన భయంకర మరణాన్ని తలచుకుంటూ ఉన్నాడు. అప్పుడు, ఓ రాజా, ద్రోణుడు హతుడైన తర్వాత దుర్యోధనుడు ముఖ్యులైన రాజులు అత్యంత కలవరపడిన మనస్సులతో ద్రోణపుత్రుని వద్దకు వెళ్ళారు. అతడు హస్తినాపురానికి వెళ్ళి, బంధువులు క్షీణించిపోయిన ధృతరాష్ట్రుని నివాసానికి, అత్యంత కలతచెందిన చిత్తంతో వెళ్ళాడు. ఓ విశాంపతీ, ఆయుధధారులందరూ ముఖాలు వంచుకుని, శోకార్తులై ఒకరినొకరు చూసుకుంటూ ఉన్నారు, కానీ పరస్పరం మాట్లాడలేదు.
8.1.3
अन्तःपुरं प्रविश्यैव सञ्जयो राजसत्तमम् ।
अश्रुपूर्णो भृशं त्रस्तो राजानमुपजग्मिवान्
ते द्रोणमनुशोचन्तः कश्मलाभिहतौजसः ।
पर्युपासन्त शोकार्तास्ततः शारद्वतीसुतम्
स तमुद्वीक्ष्य राजानं कश्मलाभिहतौजसम् ।
ववन्दे प्राञ्जलिर्भूत्वा मूर्ध्ना पादौ नृपस्य ह
तान्दृष्ट्वा व्यथिताकारान्सैन्यानि तव भारत ।
ऊर्ध्वमेव निरैक्षन्त दुःखत्रस्तान्यनेकशः ॥ ८.१.३ ॥
అంతఃపురంలో ప్రవేశించిన సంజయుడు, రాజులలో ఉత్తముడైన రాజు వద్దకు కన్నీళ్లతో నిండి, మిక్కిలి భయపడుతూ వచ్చాడు. ద్రోణుని గురించి శోకిస్తూ, మోహంతో బలం హతమైన వారై, శోకార్తులై, అప్పుడు శారద్వతీ కుమారుని చుట్టూ కూర్చున్నారు. మోహంతో బలం హతమైన ఆ రాజును చూసి, చేతులు జోడించి తలతో రాజు పాదాలకు నమస్కరించాడు. ఓ భారతా, నీ సేనలు కలతచెందిన ఆకారంతో ఉండటం చూసి, దుఃఖంతో భయపడిన వారు అనేకసార్లు పైకి చూశారు.
8.1.4
उपस्थाय च राजानं विनिश्वस्य च सूतजः ।
नातिहृष्टमना राजन्निदं वचनमब्रवीत्
ते मुहूर्तं समाश्वस्य हेतुभिः शास्त्रसम्मितैः ।
रात्र्यागमे महीपालाः स्वानि वेश्मानि भेजिरे
सम्पूज्य च यथान्यायं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ।
हा कष्टमिति चोक्त्वा स ततो वचनमाददे
शस्त्राण्येषां तु राजेन्द्र शोणिताक्तानि सर्वशः ।
प्राभ्रश्यन्त कराग्रेभ्यो दृष्ट्वा द्रोणं हतं युधि ॥ ८.१.४ ॥
సూతపుత్రుడు సంజయుడు రాజు వద్దకు చేరి గాఢంగా నిట్టూర్చి, సంతోషం లేని మనసుతో, ఓ రాజా, ఈ మాటను పలికాడు. కొంతసేపు ఓదార్చుకుని, శాస్త్రసమ్మతమైన హేతువులతో, రాత్రి వచ్చినప్పుడు ఆ మహీపాలురు తమ తమ నివాసాలకు వెళ్ళారు. తరువాత భూపతి ధృతరాష్ట్రుని యథావిధిగా గౌరవించి, 'అయ్యో, ఎంత కష్టం' అని పలికి, అతడు మరో మాట ప్రారంభించాడు. ఓ రాజేంద్రా, యుద్ధంలో ద్రోణుడు హతమవడం చూసి, రక్తంతో అంటిన వారి ఆయుధాలు వేళ్ల అగ్రాల నుండి జారిపడ్డాయి.
8.1.5
सञ्चयोऽहं महाराज नमस्ते भरतर्षभ ।
हतो वैकर्तनः कर्णः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
ते वेश्मस्वपि कौरव्य पृथ्वीशा नाप्नुवन्सुखम् ।
चिन्तयन्तः क्षयं तीव्रं दुःखशोकसमन्विताः
सञ्जयोऽहं क्षितिपते कच्चिदास्ते सुखं भवान् ।
स्वदोषैरापदं प्राप्य कच्चिन्नाद्य विमुह्यति
तानि बद्वान्यरिष्टानि लम्बमानानि भारत ।
अदृश्यन्त महाराज नक्षत्राणि यथा दिवि ॥ ८.१.५ ॥
సంజయుడు ఇలా అన్నాడు: మహారాజా, మీకు నమస్కారం, భరతశ్రేష్ఠా. వికర్తనుని కుమారుడు కర్ణుడు అత్యంత కష్టమైన కార్యం చేసి చంపబడ్డాడు. కౌరవా, ఆ ఇళ్లలో కూడా రాజులు సుఖం పొందలేకపోయారు; భయంకర వినాశాన్ని తలచుకుంటూ దుఃఖశోకాలతో నిండిపోయారు. ఓ భూపతి, నేను సంజయుడను; మీరు సుఖంగా ఉన్నారా? ఓ భారతా, మీ స్వంత తప్పులవల్ల ఆపదలో పడి, ఈనాడు మీరు మోహంలో పడలేదా? ఓ మహారాజా, కట్టబడి వేలాడుతున్న అశుభ చిహ్నాలు ఆకాశంలో నక్షత్రాల్లా కనిపించాయి.
8.1.6
चेदिकाशिकरूशानां मत्स्यानां सोमकैः सह ।
कृत्वाऽसौ कदनं शेते वातनुन्न इव द्रुमः
विशेषतः सूतपुत्रो राजा चैव सुयोधनः ।
दुःशासनश्च शकुनिः सौबलश्च महाबलः
हितान्युक्तानि विदुरद्रोणगाङ्गेयकेशवैः ।
अगृहीतान्यनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
तथा तु स्तिमितं दृष्ट्वा गतसत्वमवस्थितम् ।
बलं तव महाराज राजा दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८.१.६ ॥
చేది, కాశి, రూశ, మత్స్యులు, సోమకులతో కలిసి అతడు సంహారం చేశాడు; ఇప్పుడు గాలికి కూలిన చెట్టులా పడి ఉన్నాడు. ముఖ్యంగా సూతపుత్రుడు, రాజు దుర్యోధనుడు, దుశ్శాసనుడు, శకుని, మహాబలుడైన సౌబలుడు విదురుడు, ద్రోణుడు, గాంగేయుడు, కేశవుడు చెప్పిన హితవచనాలను స్వీకరించలేదు. వాటిని స్మరించి మీకు వ్యథ కలగడం లేదా? మహారాజా, మీ సైన్యం నిశ్చలంగా, ప్రాణంలేనట్లుగా నిలిచి ఉండటం చూసి రాజు దుర్యోధనుడు ఇలా అన్నాడు.
8.1.7
गोष्ठमध्येव ऋषभो गोव्रजैः परिवारितः ।
व्यालेन निहतो यद्वत्तथाऽसौ निहतः परैः
उषितास्ते निशां तां तु दुर्योधननिवेशने ।
चिन्तयन्तः परिक्लेशान्पाण्डवानां महात्मनाम्
रामनारदकण्वाद्यैर्हितमुक्तं सभातले ।
न गृहीतमनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
भवतां बाहुवीर्यं हि समाश्रित्य मया युधि ।
पाण्डवेयाः समाहूता युद्वं चेदं प्रवर्तितम् ॥ ८.१.७ ॥
ఆవుల మందలతో చుట్టుముట్టబడిన ఎద్దు, పశువుల దొడ్డి మధ్యలో ఒక క్రూర జంతువు చేత చంపబడినట్లు, అతడు శత్రువులచే చంపబడ్డాడు. ఆ రాత్రిని దుర్యోధనుని శిబిరంలో గడిపిన వారు మహాత్ములైన పాండవుల కష్టాలను గురించి చింతిస్తూ ఉన్నారు. సభలో రాముడు, నారదుడు, కణ్వుడు మొదలైనవారు చెప్పిన హితవచనాలు, స్వీకరించబడనివి, గుర్తుచేసుకుని మీరు బాధపడటం లేదా? మీ బాహుబలాన్ని నమ్మి, నేను యుద్ధంలో పాండవులను సవాలు చేశాను; ఈ యుద్ధం ప్రారంభమైంది.
8.1.8
निराशान्पाण्डवान्कृत्वा दृढं राजन्ससात्यकान् ।
पाञ्चालानां रथांश्चैव विनिहत्य सहस्रशः
यत्तद्द्यूते परिक्लिष्टा कृष्णा चानायिता सभाम् ।
तत्स्मरन्तोऽनुशोचन्तो भृशमुद्विग्नचतेतसः
सुहृदस्त्वद्विते युक्तान्भीष्मद्रोणमुखान्परैः ।
निहतान्युधि संस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
तदिदं निहते द्रोणे विषण्णमिव लक्ष्यते ।
युध्यमानाश्च समरे योधा वध्यन्ति सर्वशः ॥ ८.१.८ ॥
రాజా, సాత్యకితో సహా పాండవులను నిరాశకు గురిచేసి, పాంచాలుల రథాలను వేలకొద్దీ నాశనం చేసి, జూదంలో బాధింపబడిన కృష్ణను సభకు ఈడ్చుకొచ్చిన ఆ సంఘటనను స్మరిస్తూ, తీవ్రంగా విచారిస్తూ, కలత చెందిన మనస్సుతో ఉన్న... మీ హితాన్ని కోరే భీష్ముడు, ద్రోణుడు వంటి మిత్రులు శత్రువులచే యుద్ధంలో చంపబడ్డారని జ్ఞాపకం చేసుకుని మీకు బాధ కలగడం లేదా? ద్రోణుడు మరణించిన తర్వాత ఈ సైన్యం విషాదంలో ఉన్నట్లు కనిపిస్తోంది; యుద్ధం చేస్తున్న యోధులు అన్ని వైపులా చంపబడుతున్నారు.
8.1.9
जित्वा शूरान्महेष्वासान्विद्राव्य च दिशोदश ।
हतो वैकर्तनः कर्णः पाण्डवेन किरीटिना
तथा तु सञ्चिन्तयतां तान्क्लेशान्द्यूतकारितान् ।
दुःखेन क्षणदा राजञ्जगामाब्दशतोपमा
तमेवंवादिनं राजा सूतपुत्रं कृताजलिम् ।
सुदीर्घमथ निःश्वस्य दुःखार्त इदमब्रवीत्
जयो वाऽपि वधो वाऽपि युध्यमानस्य संयुगे ।
भवेत्किमत्र चित्रं वै युध्यध्वं सर्वतोमुखाः ॥ ८.१.९ ॥
శూరులను, మహా విల్లు విద్యాధరులను జయించి, పది దిక్కులకూ పారద్రోలి, కిరీటధారి పాండవుడైన అర్జునుడు వైకర్తనుడైన కర్ణుని చంపాడు. రాజా, జూదం వల్ల కలిగిన ఆ క్లేశాలను తలచుకుంటూ ఉన్నవారికి, దుఃఖంతో ఆ రాత్రి వంద సంవత్సరాల వలె గడిచింది. అలా మాట్లాడి చేతులు జోడించి నిలిచిన సూతపుత్రునితో, దుఃఖపీడితుడైన రాజు చాలాసేపు నిట్టూర్చి ఇలా అన్నాడు: యుద్ధంలో పోరాడేవానికి జయమైనా వధమైనా — ఇందులో ఆశ్చర్యం ఏముంది? సర్వదిశలకు ముఖం ఉన్న వీరులారా, పోరాడండి.
8.1.10
वैरस्य गत आनृण्यं दुर्गमस्य दुरात्मभिः ।
हत्वा कर्णं महाराज विशल्यः पाण्डवोऽभवत्
ततः प्रभाते विमले स्थिता दिष्टस्य शासने ।
चक्रुरावश्यकं सर्वे विधिदृष्टेन कर्मणा
आपगेये हते शूरे दिव्यास्त्रवति सञ्जय ।
द्रोणे च परमेष्वासे भृशं मे व्यथितं मनः
पश्यध्वं च महात्मानं कर्णं वैकर्तनं युधि ।
प्रचरन्तं महेष्वासं दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् ॥ ८.१.१० ॥
శత్రుత్వ ఋణం తీర్చుకొని, అజేయుడైన వీరుడు దుష్టుల చేత చంపబడిన తరువాత, ఓ మహారాజా, కర్ణుని చంపి పాండు కుమారుడు ముల్లులేని వాడయ్యాడు. అనంతరం నిర్మల ప్రభాతంలో, విధి ఆజ్ఞలో నిలిచి, అందరూ విధి చూపిన కర్మతో అవసరమైన పనులు చేశారు. ఓ సంజయా, శూరుడైన ఆపగేయుడు (భీష్ముడు), దివ్యాస్త్రవేత్త ద్రోణుడు చంపబడగా నా మనస్సు ఎంతగానో బాధపడుతోంది. యుద్ధంలో వైకర్తనుడైన మహాత్ముడు కర్ణుని చూడు, దివ్యాస్త్రాలతో మహాబలుడై గొప్ప విలుకాడుగా సంచరిస్తున్నాడు.
8.1.11
शोषणं सागराणां वा पतनं वा विवस्वतः ।
विशीर्णत्वं यथा मेरोस्तथा कर्णस्य पातनम्
ते कृत्वाऽवश्यकार्याणि समाश्वस्य च भारत ।
योगमाज्ञापयामासुर्युद्वाय च विनिर्ययुः
यो रथानां सहस्राणि दंशितानां दशैव तु ।
अहन्यहनि तेजस्वी निजघ्ने वसुसम्भवः
यस्य वै युधि सन्त्रासात्कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
निवर्तते सदा मन्दः सिंहात्क्षुद्रमृगो यथा ॥ ८.१.११ ॥
సముద్రాలు ఎండిపోవడం, సూర్యుడు పడిపోవడం, లేదా మేరువు పగిలిపోవడం లాంటిదే కర్ణుని పతనం కూడా. వారు తమ కర్తవ్యాలు పూర్తిచేసి, ఊరట పొంది, భారతా, వ్యూహం ఆజ్ఞాపించి యుద్ధానికి బయలుదేరారు. ప్రతిరోజూ కవచధారులైన పదివేల రథాలను సంహరించిన, వసువు కుమారుడైన ఆ తేజస్వి - అతని భయంతో కుంతీపుత్రుడు ధనంజయుడు ఎల్లప్పుడూ వెనుదిరిగేవాడు, సింహాన్ని చూసిన చిన్న మృగంలా.
8.1.12
योधाश्च बहवो राजन्हतास्तत्र जयैषिणः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः
कर्णं सेनापतिं कृत्वा कृतकौतुकमङ्गलाः ।
पूजयित्वा द्विजश्रेष्ठान्दधिपात्रघृताक्षतैः
तं हतं यज्ञसेनस्य पुत्रेणेह शिखण्डिना ।
पाण्डवेयाभिगुप्तेन श्रुत्वा मे व्यथितं मनः
येन नागायुतप्राणो भीमसेनो महाबलः ।
मानुषेणैव युद्धेन तामवस्थां प्रवेशितः ॥ ८.१.१२ ॥
రాజా, విజయాన్ని కోరిన అనేకమంది యోధులు, రాజులు, రాజకుమారులు, పరిఘ వంటి బాహువులు కలిగిన శూరులు అక్కడ హతమయ్యారు. కర్ణుని సేనాపతిగా నియమించి, మంగళ చిహ్నాలు, ఆచారాలు నిర్వహించి, దధి, ఘృతం, అక్షతలతో శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులను పూజించి (యుద్ధానికి వెళ్లారు). యజ్ఞసేనుని కుమారుడు శిఖండి చేత, పాండవులచే రక్షింపబడిన అతడు హతమయ్యాడని విని నా మనస్సు వ్యథ చెందింది. పదివేల ఏనుగుల బలం కలిగిన మహాబలుడు భీమసేనుడు, కేవలం మానవ యుద్ధంతోనే అతన్ని ఆ స్థితికి తెచ్చాడు.
8.1.13
रथौघाश्च नरौघाश्च हता राजन्सहस्रशः ।
वारणा निहतास्तत्र वाजिनश्च महाहवे
गोभिरश्वैश्च निष्कैश्च वासोभिश्च महाधनैः ।
वन्द्यमाना जयाशीर्भिः सूतमागधबन्दिभिः
भार्गवः प्रददौ यस्मै परमास्त्रं महाहवे ।
साक्षाद्रामणे यो बाल्ये धनुर्वेद उपाकृतः
येन दिव्यास्त्रविच्छूरो मायावी स घटोत्कचः ।
अमोघया रणे शक्त्या निहतो भैरवं नदन् ॥ ८.१.१३ ॥
ఓ రాజా, అక్కడ మహాయుద్ధంలో వేలాది రథికులు, కాలిబలం సైనికులు మరణించారు; ఏనుగులు, గుర్రాలూ హతమయ్యాయి. ఆవులు, గుర్రాలు, బంగారు నాణేలు, విలువైన వస్త్రాలతో, సూతులు, మాగధులు, బంది జనులచే జయాశీస్సులతో స్తుతించబడుతున్న కర్ణుడు — భార్గవుడు (పరశురాముడు) మహాయుద్ధంలో పరమాస్త్రాన్ని ఇచ్చినవాడు, సాక్షాత్తు రాముడు బాల్యంలో ధనుర్వేదాన్ని నేర్పినవాడు — దివ్యాస్త్రవేత్త, శూరుడు, మాయావి అయిన ఘటోత్కచుడు అమోఘ శక్తితో యుద్ధంలో చంపబడి భయంకరంగా గర్జించాడు.
8.1.14
क्षत्रियाश्च महाराज सेनयोरुभयोर्हताः ।
परस्परं वै वीक्ष्यात्र परस्परकृतागसः
तथैव पाण्डवा राजन्कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
शिबिरान्निर्ययुस्तूर्णं युद्वाय कृतनिश्चयाः
यस्य प्रसादात्कौन्तेया राजपुत्रा महारथाः ।
महारथत्वं सम्प्राप्तास्तथाऽन्ये वसुधाधिपाः
तस्य दुर्वारवीर्यस्य सत्यसन्धस्य धीमतः ।
बाह्वोर्द्रविणमक्षय्यमद्य द्रक्ष्यथ संयुगे ॥ ८.१.१४ ॥
ఓ మహారాజా, రెండు సేనల క్షత్రియులూ హతమయ్యారు. అక్కడ ఒకరినొకరు తప్పు చేసినవారిగా చూచి, అలాగే పాండవులు, ఓ రాజా, ప్రాతఃకృత్యాలు ముగించుకుని, యుద్ధానికి నిశ్చయించుకుని త్వరగా శిబిరం నుండి బయలుదేరారు. ఎవరి అనుగ్రహం వల్ల కుంతీ కుమారులు, రాజకుమారులు మహారథులయ్యారో, ఇతర భూపతులు కూడా మహారథ పదవిని పొందారో, ఆ అజేయ పరాక్రమశాలి, సత్యసంధుడు, ధీమంతుని అక్షయ ధనాన్ని నేడు మీరు యుద్ధంలో వారి బాహువులలో చూస్తారు.
8.1.15
किञ्चिच्छेषान्परान्कृत्वा तीर्त्वा पाण्डववाहिनीम् ।
पार्थवेलां समासाद्य हतो वैकर्तनो वृषा
ततः प्रववृते युद्वं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च परस्परजयैषिणाम्
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संयुगे ।
सत्यसन्धं महेष्वासं भृशं मे व्यथितं मनः
द्रोणपुत्रस्य विक्रान्तं राधेयस्यैव चोभयोः ।
पश्यन्तु पाण्डुपुत्रास्ते विष्णुवासवयोरिव ॥ ८.१.१५ ॥
కొందరు శత్రువులను మిగిల్చి, పాండవ సేనను దాటి, పార్థుని తీరానికి చేరి, వైకర్తనుడైన వృషుడు (కర్ణుడు) హతుడయ్యాడు. అప్పుడు కౌరవులు, పాండవులు ఒకరినొకరు జయించాలని కోరుతూ, రోమాంచకరమైన భీకర యుద్ధం మొదలైంది. యుద్ధంలో ధృష్టద్యుమ్నుడు ద్రోణుని చంపాడని విని, సత్యసంధుడు మహాధనుర్ధరుడైన ఆయన కోసం నా మనసు ఎంతో వ్యథ చెందింది. ద్రోణపుత్రుడు, రాధేయుడు (కర్ణుడు) ఇద్దరి పరాక్రమాన్ని పాండుపుత్రులు చూడనీ, విష్ణు ఇంద్రులు చూసినట్లు.
8.1.16
जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं नृप ।
तीर्णं तत्पाण्डवै राजन्यत्पुरा नावबुध्यसे
तयोर्द्वौ दिवसौ युद्वं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
कर्णे सेनापतौ राजन्बभूवाद्भुतदर्शनम्
ययोर्लोके पुमानस्त्रे न समोऽस्ति चतुर्विधे ।
तौ द्रोणभीष्मौ श्रुत्वा तु हतौ मे व्यथितं मनः
सर्व एव भवन्तश्च शक्ताः प्रत्येकशोऽपि वा ।
पाण्डुपुत्रान्रणे हन्तुं ससैन्यान्किसु संहताः।
वीर्यवन्तः कृतास्त्राश्च द्रक्ष्यथाद्य परस्परम् ॥ ८.१.१६ ॥
రాజా, ధృతరాష్ట్రుని కుమారుల విజయాశ, వైరపు ముఖం, నీవు ముందు గ్రహించనిది, పాండవులు దాటారు. రాజా, కౌరవ పాండవ సేనల మధ్య ఆ రెండు రోజులు యుద్ధం జరిగింది; రాజా, కర్ణుడు సేనాపతిగా అద్భుతంగా కనిపించాడు. లోకంలో నాలుగు విధాల అస్త్రవిద్యలో ఎవరూ సమానులు కాని ఆ ద్రోణ భీష్ములు చంపబడ్డారని విని నా మనసు వ్యథ చెందింది. మీరందరూ, విడివిడిగానైనా కలిసైనా, సైన్యంతో పాండు పుత్రులను రణంలో చంపగలరు. పరాక్రమవంతులు, అస్త్రకుశలురైన మీరు నేడు ఒకరినొకరు చూస్తారు.
8.1.17
प्रोच्यमानं महाराज बन्धुभिर्हितबुद्धिभिः ।
तदिदं समनुप्राप्तं व्यसनं त्वां महाभयम्
ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे वृषः ।
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां फल्गुनेन निपातितः
त्रैलोक्ये यस्य चास्त्रेषु न पुमान्विद्यते समः ।
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा किमकुर्वत मामकाः
एवमुक्त्वा ततः कर्णं चक्रे सेनापतिं तदा ।
तव पुत्रो महावीर्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ ॥ ८.१.१७ ॥
మహారాజా, హితబుద్ధి గల బంధువులు చెబుతున్న ఈ గొప్ప భయం ఇప్పుడు నీకు సంభవించింది. అప్పుడు శత్రువులను నాశనం చేసి, యుద్ధంలో ఆ గొప్ప వృషుడు (కర్ణుడు), ధృతరాష్ట్రుని కుమారుల కళ్ళ ముందే ఫాల్గునుడి (అర్జునుడి) చేత కూల్చబడ్డాడు. మూడు లోకాలలో అస్త్రాలలో ఎవరూ అతనికి సమానం కాని ద్రోణుడు చంపబడ్డాడని విని నా వారు ఏమి చేశారు? ఇలా చెప్పి, అప్పుడు నీ మహావీర్యవంతుడైన కుమారుడు సోదరులతో కలిసి కర్ణుని సేనాపతిగా నియమించాడు, ఓ నిష్కళంకుడా.
8.1.18
पुत्राणां राज्यकामेन त्वया राजन्हितैषिणा ।
चरितान्यहितान्येव तेषां ते फलमागतम्
ततस्तु सञ्जयः सर्वं गत्वा नागपुरं द्रुतम् ।
आचष्ट धृतराष्ट्राय यद्वृत्तं कुरुजाङ्गले
संशप्तकानां च बले पाण्डवेन महात्मना ।
धनञ्जयेन विक्रम्य गमिते यमसादनम्
सैनापत्यमथावाप्य कर्णो राजन्महारथः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः प्रायुध्यत रणोत्कटः ॥ ८.१.१८ ॥
రాజా, కుమారుల రాజ్యకాంక్షతో, హితం కోరువానిలా నటిస్తూ నీవు చేసిన పనులు నిజానికి అహితకరమైనవే; వాటి ఫలం ఇప్పుడు నీకు వచ్చింది. అప్పుడు సంజయుడు త్వరగా నాగపురానికి వెళ్లి, కురుజాంగలంలో జరిగినదంతా ధృతరాష్ట్రునికి చెప్పాడు — సంశప్తకుల సైన్యంలో మహాత్ముడైన పాండవుడు ధనంజయుడు వారిని యమలోకానికి పంపిన విషయం, ఆ తర్వాత మహారథుడైన కర్ణుడు సేనాపతిత్వం పొంది గట్టిగా సింహనాదం చేసి యుద్ధోత్సాహంతో పోరాడిన విషయం.
8.1.19
हतो दुःशासनो राजन्यथोक्तं पाण्डवेन तु ।
प्रतिज्ञा भीमसेनेन निस्तीर्णा सा चमूमुखे
आपगेयं हतं श्रुत्वा द्रोणं चापि महारथम् ।
आजगाम परामार्तिं वृद्वो राजाऽम्बिकासुतः
नारायणास्त्रे च हते द्रोणपुत्रस्य धीमतः ।
विप्रद्रुतानहं मन्येनिमग्नाञ्शोकसागरे।
ससृञ्जयानां सर्वेषां पाञ्चालानां च मारिष ।
केकयानां विदेहानां चकार कदनं महत् ॥ ८.१.१९ ॥
రాజా, పాండవుడు భీమసేనుడు చెప్పినట్లే దుఃశాసనుడు చంపబడ్డాడు; సేన ముందు భాగంలో అతను తన ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చాడు. భీష్ముడు, మహారథుడైన ద్రోణుడు చంపబడ్డారని విని, వృద్ధుడైన అంబికా కుమారుడు మహా బాధను పొందాడు. బుద్ధిమంతుడైన ద్రోణపుత్రుని నారాయణాస్త్రం విఫలమైనప్పుడు, పారిపోతున్న సైనికులు శోకసముద్రంలో మునిగిపోయారని నేను భావిస్తున్నాను. ఓ మాన్యా, సృంజయులతో సహా పాంచాలులందరినీ, కేకయులను, విదేహులను వారు గొప్పగా సంహరించారు.
8.1.20
पीतं च क्षतजं तस्य धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ।
पाण्डवेन महाराज कर्म कृत्वा सुदुष्करम्
स श्रुत्वा निहतं कर्णं दुर्योधनहितैषिणम् ।
कथं द्विजवर प्राणानधारयत दुःखितः
प्लवमानान्हते द्रोणे सन्ननौकानिवार्णवे ।
दुर्योधनस्य कर्णस्य भोजस्य कृतवर्मणः।
तस्येषुधाराः शतशः प्रादुरासञ्छरासनात् ।
अग्रे पुङ्खेषु संसक्ता यथा भ्रमरपङ्क्तयः ॥ ८.१.२० ॥
మహారాజా, యుద్ధంలో పాండవుడు చేసిన దుష్కర కార్యం వల్ల ధృతరాష్ట్ర పుత్రుని రక్తం త్రాగబడింది. దుర్యోధనుని హితైషి అయిన కర్ణుడు చంపబడ్డాడని విని, ఓ ద్విజవరా, దుఃఖితుడై అతడు ఎలా ప్రాణాలు నిలబెట్టుకున్నాడు? ద్రోణుడు చంపబడినప్పుడు, నావలు లేని సముద్రంలో మునిగిపోతున్నట్లు దుర్యోధనుడు, కర్ణుడు, భోజుడు, కృతవర్మ మునిగిపోతుండగా, అతని విల్లు నుండి వందల కొద్దీ బాణధారలు వెలువడ్డాయి; వాటి చివర్లలో రెక్కలు తుమ్మెదల వరుసల వలె అతుక్కొని ఉన్నాయి.
8.1.21
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
शोकस्यान्तमपश्यन्वै हतं मत्वा सुयोधनम्।
विह्वलः पतितो भूमौ नष्टचेता इव द्विपः ।
यस्मिञ्जयाशां पुत्राणां सममन्यत पार्थिवः।
तस्मिन्हते स कौरव्यः कथं प्राणानधारयत् ।
मद्रराजस्य शल्यस्य द्रौणेश्चैव कृपस्य च
मत्पुत्रस्य च शेषस्य तथाऽन्येषां च सञ्जय ।
स पीडयित्वा पाञ्चालान्पाण्डवांश्च तरस्विनः।
हत्वा सहस्रशो योधानर्जुनेन निपातितः ॥ ८.१.२१ ॥
మహారాజా, ఇది విని అంబిక కుమారుడు ధృతరాష్ట్రుడు శోకానికి అంతం కనక, సుయోధనుడు హతుడయ్యాడని తెలిసి, చేతన కోల్పోయిన ఏనుగులా విహ్వలుడై నేలపై పడిపోయాడు. రాజు తన కుమారుల విజయాశ ఎవరిపై సమానంగా ఉంచాడో, అతడు హతుడైన తరువాత ఆ కౌరవుడు ప్రాణాలను ఎలా నిలుపుకున్నాడు?
8.1.22
तस्मिन्निपतिते भूमौ विह्वले राजसत्तमे ।
आर्तनादो महानासीत्स्त्रीणां भरतसत्तम
दुर्मरं तदहं मन्ये नृणां कृच्छ्रेऽपि वर्तताम् ।
यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा नात्यजज्जीवितं नृपः
विप्रद्रुतेष्वनीकेषु मुखवर्णोऽभवत्कथम् ।
एतत्सर्वं यथावृत्तं तथा गावल्गणे मम। ॥ ८.१.२२ ॥
రాజులలో శ్రేష్ఠుడు నేలపై పడి వివశుడైనప్పుడు, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, స్త్రీల గొప్ప ఆర్తనాదం మొదలైంది. కర్ణుడు చంపబడ్డాడని విని రాజు ప్రాణాలు వదలలేదు అనేది, కష్టంలో ఉన్న మనుషులకు కూడా భరించలేనిదని నేను భావిస్తున్నాను. సేనలు పారిపోయినప్పుడు అతని ముఖవర్ణం ఎలా మారింది? ఓ గావల్గణి, ఇదంతా జరిగినట్లే నాకు చెప్పు.
8.1.23
श शब्दः पृथिवीं कृत्स्नां पूरयामास सर्वशः ।
तथा शान्तनवं वृद्वं ब्रह्मन्बाह्लीकमेव च।
द्रोणं च सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च ।
आचक्ष्व पाण्डवेयानां मामकानां च विक्रमम् ॥ ८.१.२३ ॥
ఆ శబ్దం సమస్త భూమిని అన్ని వైపుల నుండి నింపింది. ఓ బ్రాహ్మణా, వృద్ధుడైన శంతనుని కుమారుడు, బాహ్లీకుడు, ద్రోణుడు, సోమదత్తుడు, భూరిశ్రవుడు, అలాగే పాండవుల మరియు నా వారి పరాక్రమాన్ని నాకు వివరించు.
8.1.24
शोकार्णवे महाघोरे निमग्ना भरतस्त्रियः ।
रुरुदुर्दुःखशोकार्ता भृशमुद्विग्नचेतसः
तथैव चान्यान्सुहृदः पुत्रान्पौत्रांश्च पातितान् ।
श्रुत्वा यन्नाजहात्प्राणांस्तन्मन्ये दुष्करं द्विज
तवापराधाद्यद्वृत्तं कौरवेयेषु मारिष ।
तच्छ्रुत्वा मा व्यथां कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुधः ॥ ८.१.२४ ॥
మహాభయంకరమైన శోకసముద్రంలో మునిగిన భరతవంశ స్త్రీలు దుఃఖంతో పీడితులై, మిక్కిలి కలత చెందిన మనస్సులతో ఏడ్చారు. అలాగే ఇతర మిత్రులు, కుమారులు, మనుమలు నేలకూలారని విని కూడా ప్రాణాలు విడవకుండా ఉండటాన్ని, ఓ ద్విజా, కష్టమైన పనిగా నేను భావిస్తున్నాను. ఓ పూజ్యుడా, నీ తప్పిదం వల్ల కౌరవులలో జరిగినదాని గురించి విని బాధపడకు; విజ్ఞుడు దైవం ముందు వ్యథ చెందడు.
8.1.25
राजानं च समासाद्य गान्धारी भरतर्षभ ।
निःसंज्ञा पतिता भूमौ सर्वाण्यन्तः पुराणि च
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्
यस्मादभावी भावी वा भवेदर्थो नरं प्रति ।
अप्राप्तौ तस्य वा प्राप्तौ न कश्चिद्यथते बुधः ॥ ८.१.२५ ॥
రాజును చేరుకొని గాంధారి, అంతఃపుర స్త్రీలందరూ స్పృహ తప్పి నేలపై పడిపోయారు. ఓ భరతశ్రేష్ఠుడా, ఓ మహామునీ, ఇదంతా నాకు విస్తారంగా చెప్పు; పూర్వుల గొప్ప చరిత్రలు విని నేను తృప్తి చెందను. మనిషికి జరగబోయేది లేదా జరగనిది, దాని ప్రాప్తి లేదా అప్రాప్తిలో విజ్ఞుడు వ్యథ చెందడు.
8.1.26
ततस्ताः स़ञ्जयो राजन्समाश्वासयदातुराः ।
मुह्यामानाः सुबहुशो मुञ्चन्तीर्वारि नेत्रजम्
न व्यथाऽभ्यधिका काचिद्विद्यते मम सञ्जय ।
दिष्टमेतत्पुरा मन्ये कथयस्य यथेच्छकम् ॥ ८.१.२६ ॥
రాజా, అప్పుడు సంజయుడు బాధపడుతున్న ఆ స్త్రీలను ఓదార్చాడు; వారు పదే పదే మూర్ఛపోతూ కన్నీరు కారుస్తున్నారు. సంజయా, దీని కంటే పెద్ద బాధ నాకు లేదు. ఇది ముందే నిర్ణయించబడినదని భావిస్తున్నాను; నీకు ఇష్టమైనట్లు చెప్పు.
8.1.27
समाश्वस्ताः स्त्रियस्तास्तु वेपमाना मुहुर्मुहुः ।
कदल्य इव वातेन धूयमानाः समन्ततः ॥ ८.१.२७ ॥
ఓదార్చబడినప్పటికీ ఆ స్త్రీలు పదే పదే వణుకుతూనే ఉన్నారు; గాలికి చుట్టూ ఊగే అరటిచెట్ల వలె.
8.1.28
राजानं विदुरश्चापि प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
आश्वासयामास तदा सिञ्चंस्तोयेन कौरवम् ॥ ८.१.२८ ॥
అప్పుడు విదురుడు కూడా, అంధుడైన ఆ కౌరవ రాజును నీటితో తడుపుతూ ఓదార్చాడు.
8.1.29
स लब्ध्वा सनकैः संज्ञां ताश्च दृष्ट्वा स्त्रियो नृपः ।
उन्मत्त इव राजेन्द्र स्थितस्तूष्णीं विशाम्पते ॥ ८.१.२९ ॥
అతడు నెమ్మదిగా స్పృహ పొంది, ఆ స్త్రీలను చూసి, రాజేంద్రా, విశాంపతీ, పిచ్చివానివలె మౌనంగా నిలిచిపోయాడు.
8.1.30
ततो ध्यात्वा चिरं कालं निःश्वस्य च पुनःपुनः ।
स्वान्पुत्रान्गर्हयामास बहुमेने च पाण्डवान् ॥ ८.१.३० ॥
అప్పుడు చాలాసేపు ఆలోచించి, పదే పదే నిట్టూర్చి, తన కుమారులను నిందించాడు; పాండవులను ఎంతో గౌరవించాడు.
8.1.31
गर्हयंश्चात्मनो बुद्धिं शकुनेः सौबलस्य च ।
ध्यात्वा तु सुचिरं कालं वेपमानो मुहुर्मुहुः ॥ ८.१.३१ ॥
తన బుద్ధిని, సుబలుని కుమారుడు శకునిని నిందిస్తూ, చాలాసేపు ధ్యానించి, పదే పదే వణుకుతూ ఉన్నాడు.
8.1.32
संस्तभ्य च मनो भूयो राजा धैर्यसमन्वितः ।
पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छत सञ्जयम् ॥ ८.१.३२ ॥
రాజు మళ్లీ తన మనసును నిలబెట్టుకొని, ధైర్యంతో కూడినవాడై, గావల్గణి అయిన సూత సంజయుని మళ్లీ అడిగాడు.
8.1.33
न त्वया कथितं वाक्यं श्रुतं सञ्जय तन्मया ॥ ८.१.३३ ॥
సంజయా, నీవు చెప్పిన ఆ మాటను నేను వినలేదు.
8.1.34
कच्चिद्दुर्योधनः सूत न गतो वै यमक्षयम् ।
जये निराशः पुत्रो मे सततं जयकामुकः।
ब्रूहि सञ्जय तत्त्वेन पुनरुक्तां कथामिमाम् ॥ ८.१.३४ ॥
సూతా, దుర్యోధనుడు యమలోకానికి వెళ్లలేదా? ఎల్లప్పుడూ విజయాన్ని కోరిన నా కుమారుడు విజయంపై నిరాశ చెందాడా? సంజయా, ఈ కథను యథార్థంగా మళ్లీ చెప్పు.
8.1.35
एवमुक्तोऽब्रवीत्सूतो राजानं जनमेजय ।
हतो वैकर्तनो राजन्सहपुत्रैर्महारथः।
भ्रातृभिश्च महेष्वासैः सूतपुत्रैस्तनुत्यजैः ॥ ८.१.३५ ॥
ఇలా అడగబడిన సూతుడు రాజుతో చెప్పాడు, జనమేజయా. రాజా, వైకర్తనుడు (కర్ణుడు) తన కుమారులతో కూడా చంపబడ్డాడు, ఆ మహారథుడు; అతని సోదరులు, మహాధనుర్ధరులైన సూతపుత్రులు కూడా ప్రాణాలు విడిచారు.
8.1.36
दुःशासनश्च निहतः पाण्डवेन यशस्विना ।
पीतं च रुधिरं कोपाद्भीमसेनेन संयुगे ॥ ८.१.३६ ॥
యశస్వి అయిన పాండవుడు దుశ్శాసనుని చంపాడు; యుద్ధంలో భీమసేనుడు కోపంతో అతని రక్తాన్ని తాగాడు.
8.1.37
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दह्यमानोऽब्रवीत्सूतं मुहूर्तं तिष्ठ सञ्जय।
व्याकुलं मे मनस्तात मा तावत्किंचिदुच्यताम् ॥ ८.१.३७ ॥
ఇది విని, మహారాజా, అంబికా పుత్రుడైన ధృతరాష్ట్రుడు దహించుకుపోతూ సూతునితో అన్నాడు: సంజయా, ఒక్క క్షణం ఆగు. నాయనా, నా మనసు కలత చెందింది; ఇప్పుడు ఇంకేమీ చెప్పకు.
8.1.38
राजापि नाब्रवीत्किञ्चित्सञ्जयो विदुरस्तथा ।
तूष्णीम्भूतस्तदा सोऽथ बभूव जगतीपतिः ॥ ८.१.३८ ॥
రాజు కూడా ఏమీ అనలేదు; సంజయుడు, విదురుడు కూడా అలాగే. అప్పుడు ఆ జగత్పతి మౌనంగా ఉండిపోయాడు.