महाभारत · अध्याय 8.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
शिबिराद्धास्तिनपुरं प्राप्य भारत सञ्जयः ।
प्रविवेश महाबाहुर्धृतराष्ट्रनिवेशनम्
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्
हते कर्णे महाराज निशि गावल्गणिस्तदा ।
दीनो ययौ नागपुरमश्वैर्वातसमैर्जवे
हते द्रोणे महेष्वासे तव पुत्रा महारथाः ।
बभूवुरस्वस्थमुखा विषण्णा गतचेतसः ॥ ८.१.१ ॥
नारायणाला नमस्कार करून, नराला आणि नरोत्तमाला नमस्कार करून, देवी सरस्वती आणि व्यासांना नमस्कार करून मग जय पठण करावे. हे भारता, छावणीहून हास्तिनापुरात पोहोचून महाबाहू संजयाने धृतराष्ट्राच्या राजवाड्यात प्रवेश केला. हे महाराजा, कर्ण मारला गेला त्या रात्री गावल्गणी (संजय) दुःखी होऊन वाऱ्यासारख्या वेगवान घोड्यांसह नागपुराकडे गेला. महाधनुर्धर द्रोण मारला गेल्यावर तुमचे महारथी पुत्र म्लान मुखाने, खिन्न व गतचेतन झाले.
8.1.2
शोकेनापहतः सूतो विलपन्भृशदुःखितः ।
चिन्तयन्निधनं घोरं सूतपुत्रस्य पाण्डवैः
ततो द्रोणे हते राजन्दुर्योधनमुखा नृपाः ।
भृशमुद्विग्नमनसो द्रोणपुत्रमुपागमन्
स हास्तिनपुरं गत्वा भृशमुद्विग्नचेतनः ।
जगाम धृतराष्ट्रस्य क्षयं प्रक्षीणबान्धवम्
अवाङ्मुखाः शस्त्रभृतः सर्व एव विशाम्पते ।
अवेक्षमाणाः शोकार्ता नाभ्यभाषन्परस्परम् ॥ ८.१.२ ॥
शोकाने ग्रासलेला सूत विलाप करत, अत्यंत दुःखित होऊन, पांडवांच्या हाती सूतपुत्राचा (कर्णाचा) भयंकर मृत्यू चिंतीत राहिला. नंतर, हे राजा, द्रोण मारला गेल्यावर दुर्योधनप्रमुख राजे अत्यंत विचलित मनाने द्रोणपुत्राकडे गेले. तो हस्तिनापुरात जाऊन, नातेवाईक क्षीण झालेल्या धृतराष्ट्राच्या निवासस्थानी अत्यंत व्याकुल चित्ताने गेला. हे विशाम्पते, सर्व शस्त्रधारी मुख खाली घालून, शोकपीडित होऊन एकमेकांकडे पाहत राहिले, पण आपापसात काहीही बोलले नाहीत.
8.1.3
अन्तःपुरं प्रविश्यैव सञ्जयो राजसत्तमम् ।
अश्रुपूर्णो भृशं त्रस्तो राजानमुपजग्मिवान्
ते द्रोणमनुशोचन्तः कश्मलाभिहतौजसः ।
पर्युपासन्त शोकार्तास्ततः शारद्वतीसुतम्
स तमुद्वीक्ष्य राजानं कश्मलाभिहतौजसम् ।
ववन्दे प्राञ्जलिर्भूत्वा मूर्ध्ना पादौ नृपस्य ह
तान्दृष्ट्वा व्यथिताकारान्सैन्यानि तव भारत ।
ऊर्ध्वमेव निरैक्षन्त दुःखत्रस्तान्यनेकशः ॥ ८.१.३ ॥
अन्तःपुरात प्रवेश करून संजय अश्रूंनी भरलेला आणि अत्यंत भयभीत होऊन श्रेष्ठ राजाजवळ आला. द्रोणाबद्दल शोक करत, मोहाने पराक्रम हरवलेले ते शोकार्त लोक नंतर शारद्वतीपुत्राभोवती बसले. मोहाने पराक्रम आहत झालेल्या त्या राजाला पाहून त्याने हात जोडून मस्तकाने राजाच्या चरणांना वंदन केले. हे भारता, तुझी सेना व्यथित आकाराची आहे हे पाहून दुःखाने भयभीत झालेले ते अनेकदा वर पाहू लागले.
8.1.4
उपस्थाय च राजानं विनिश्वस्य च सूतजः ।
नातिहृष्टमना राजन्निदं वचनमब्रवीत्
ते मुहूर्तं समाश्वस्य हेतुभिः शास्त्रसम्मितैः ।
रात्र्यागमे महीपालाः स्वानि वेश्मानि भेजिरे
सम्पूज्य च यथान्यायं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ।
हा कष्टमिति चोक्त्वा स ततो वचनमाददे
शस्त्राण्येषां तु राजेन्द्र शोणिताक्तानि सर्वशः ।
प्राभ्रश्यन्त कराग्रेभ्यो दृष्ट्वा द्रोणं हतं युधि ॥ ८.१.४ ॥
सूतपुत्र संजय राजाजवळ जाऊन दीर्घ निःश्वास सोडून, आनंदहीन मनाने, हे राजा, हे वचन बोलला. क्षणभर सांत्वन मिळवून, शास्त्रसंमत कारणांनी, रात्र आल्यावर ते महीपाल आपापल्या निवासांकडे गेले. मग पृथ्वीपती धृतराष्ट्राचा यथोचित सन्मान करून, 'अरेरे, किती कष्ट' असे म्हणून तो पुढे बोलू लागला. हे राजेंद्रा, युद्धात द्रोण मारला गेलेला पाहून, रक्ताने माखलेली त्यांची शस्त्रे सर्वत्र त्यांच्या बोटांच्या टोकांवरून गळून पडली.
8.1.5
सञ्चयोऽहं महाराज नमस्ते भरतर्षभ ।
हतो वैकर्तनः कर्णः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
ते वेश्मस्वपि कौरव्य पृथ्वीशा नाप्नुवन्सुखम् ।
चिन्तयन्तः क्षयं तीव्रं दुःखशोकसमन्विताः
सञ्जयोऽहं क्षितिपते कच्चिदास्ते सुखं भवान् ।
स्वदोषैरापदं प्राप्य कच्चिन्नाद्य विमुह्यति
तानि बद्वान्यरिष्टानि लम्बमानानि भारत ।
अदृश्यन्त महाराज नक्षत्राणि यथा दिवि ॥ ८.१.५ ॥
संजय म्हणाला: हे महाराज, आपणास नमस्कार, हे भरतश्रेष्ठा. विकर्तनपुत्र कर्ण अतिदुष्कर कर्म करून मारला गेला. हे कौरवा, त्या घरांतही राजांना सुख लाभले नाही; भीषण क्षयाचा विचार करून ते दुःख व शोकाने भरलेले होते. हे भूपते, मी संजय आहे; आपण सुखी आहात काय? हे भारता, स्वतःच्या दोषांमुळे आपत्तीत पडून आज आपण मोहात पडला नाही काय? हे महाराज, बांधलेली, लोंबकळणारी अशुभ चिन्हे आकाशात नक्षत्रांप्रमाणे दिसली.
8.1.6
चेदिकाशिकरूशानां मत्स्यानां सोमकैः सह ।
कृत्वाऽसौ कदनं शेते वातनुन्न इव द्रुमः
विशेषतः सूतपुत्रो राजा चैव सुयोधनः ।
दुःशासनश्च शकुनिः सौबलश्च महाबलः
हितान्युक्तानि विदुरद्रोणगाङ्गेयकेशवैः ।
अगृहीतान्यनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
तथा तु स्तिमितं दृष्ट्वा गतसत्वमवस्थितम् ।
बलं तव महाराज राजा दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८.१.६ ॥
चेदी, काशी, रूश आणि मत्स्य व सोमक यांच्यासह त्याने संहार केला; आता वाऱ्याने उन्मळलेल्या वृक्षासारखा तो पडला आहे. विशेषतः सूतपुत्र, राजा दुर्योधन, दुःशासन, शकुनी आणि महाबली सौबल यांनी विदुर, द्रोण, गांगेय आणि केशव यांनी सांगितलेली हितवचने स्वीकारली नाहीत. त्यांचे स्मरण करून आपल्याला खंत वाटत नाही का? महाराज, आपले सैन्य निश्चेष्ट, प्राणहीन उभे असलेले पाहून राजा दुर्योधन म्हणाला.
8.1.7
गोष्ठमध्येव ऋषभो गोव्रजैः परिवारितः ।
व्यालेन निहतो यद्वत्तथाऽसौ निहतः परैः
उषितास्ते निशां तां तु दुर्योधननिवेशने ।
चिन्तयन्तः परिक्लेशान्पाण्डवानां महात्मनाम्
रामनारदकण्वाद्यैर्हितमुक्तं सभातले ।
न गृहीतमनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
भवतां बाहुवीर्यं हि समाश्रित्य मया युधि ।
पाण्डवेयाः समाहूता युद्वं चेदं प्रवर्तितम् ॥ ८.१.७ ॥
गोठ्यात मध्यभागी वृषभ गाईंच्या कळपाने वेढलेला असताना जसा एखाद्या हिंस्र पशूने मारला जातो, तसाच तो शत्रूंनी मारला गेला. ती रात्र दुर्योधनाच्या छावणीत घालवलेले ते लोक महात्मा पांडवांच्या क्लेशांचा विचार करीत होते. सभेत राम, नारद, कण्व इत्यादींनी सांगितलेले हितकारक बोल, जे स्वीकारले गेले नाहीत, ते आठवून तुम्हाला खेद होत नाही का? तुमच्या बाहुबलावर विसंबून मी युद्धात पांडवांना आव्हान दिले आणि हे युद्ध सुरू झाले.
8.1.8
निराशान्पाण्डवान्कृत्वा दृढं राजन्ससात्यकान् ।
पाञ्चालानां रथांश्चैव विनिहत्य सहस्रशः
यत्तद्द्यूते परिक्लिष्टा कृष्णा चानायिता सभाम् ।
तत्स्मरन्तोऽनुशोचन्तो भृशमुद्विग्नचतेतसः
सुहृदस्त्वद्विते युक्तान्भीष्मद्रोणमुखान्परैः ।
निहतान्युधि संस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
तदिदं निहते द्रोणे विषण्णमिव लक्ष्यते ।
युध्यमानाश्च समरे योधा वध्यन्ति सर्वशः ॥ ८.१.८ ॥
राजा, सात्यकीसह पाण्डवांना निराश करून आणि पाञ्चालांचे रथ हजारोंनी नष्ट करून, जुगारात छळ होऊन सभेत ओढून आणलेल्या कृष्णेचे स्मरण करत, वारंवार शोक करत, अत्यंत उद्विग्न मनाने, तुमच्या हितात तत्पर असलेले भीष्म, द्रोण आदी सुहृद शत्रूंकडून युद्धात मारले गेले, हे आठवून तुम्हाला दुःख होत नाही का? द्रोण मारला गेल्यावर हे सैन्य खिन्न दिसत आहे; लढणारे योद्धे सर्वत्र मारले जात आहेत.
8.1.9
जित्वा शूरान्महेष्वासान्विद्राव्य च दिशोदश ।
हतो वैकर्तनः कर्णः पाण्डवेन किरीटिना
तथा तु सञ्चिन्तयतां तान्क्लेशान्द्यूतकारितान् ।
दुःखेन क्षणदा राजञ्जगामाब्दशतोपमा
तमेवंवादिनं राजा सूतपुत्रं कृताजलिम् ।
सुदीर्घमथ निःश्वस्य दुःखार्त इदमब्रवीत्
जयो वाऽपि वधो वाऽपि युध्यमानस्य संयुगे ।
भवेत्किमत्र चित्रं वै युध्यध्वं सर्वतोमुखाः ॥ ८.१.९ ॥
शूरांना आणि महाधनुर्धरांना जिंकून, दहा दिशांना पळवून लावून, किरीटधारी पांडव अर्जुनाने वैकर्तन कर्णाला ठार केले. राजा, द्यूतामुळे झालेल्या त्या क्लेशांचे चिंतन करणाऱ्यांची ती रात्र दुःखात शंभर वर्षांसारखी गेली. असे बोलून हात जोडून उभ्या असलेल्या सूतपुत्राला, दुःखपीडित राजा दीर्घ निःश्वास सोडून म्हणाला: युद्धात लढणाऱ्याला विजय किंवा वध — यात आश्चर्य ते काय? सर्व दिशांना तोंड असलेल्या योद्ध्यांनो, युद्ध करा.
8.1.10
वैरस्य गत आनृण्यं दुर्गमस्य दुरात्मभिः ।
हत्वा कर्णं महाराज विशल्यः पाण्डवोऽभवत्
ततः प्रभाते विमले स्थिता दिष्टस्य शासने ।
चक्रुरावश्यकं सर्वे विधिदृष्टेन कर्मणा
आपगेये हते शूरे दिव्यास्त्रवति सञ्जय ।
द्रोणे च परमेष्वासे भृशं मे व्यथितं मनः
पश्यध्वं च महात्मानं कर्णं वैकर्तनं युधि ।
प्रचरन्तं महेष्वासं दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् ॥ ८.१.१० ॥
वैराचे ऋण फेडून, दुर्गमाला दुरात्म्यांनी मारल्यानंतर, हे महाराजा, कर्णाला मारून पाण्डुपुत्र निष्कंटक झाला. नंतर निर्मल प्रभातीच्या वेळी, दैवाच्या आज्ञेत उभे राहून, सर्वांनी दैवदृष्ट कर्माने आवश्यक कार्ये केली. हे संजया, शूर आपगेय (भीष्म) आणि दिव्यास्त्रज्ञ द्रोण मारले गेल्यामुळे माझे मन अत्यंत व्यथित आहे. युद्धात वैकर्तन महात्मा कर्णाला पाहा, जो दिव्य अस्त्रांनी महाबली होऊन महान धनुर्धराप्रमाणे संचार करीत आहे.
8.1.11
शोषणं सागराणां वा पतनं वा विवस्वतः ।
विशीर्णत्वं यथा मेरोस्तथा कर्णस्य पातनम्
ते कृत्वाऽवश्यकार्याणि समाश्वस्य च भारत ।
योगमाज्ञापयामासुर्युद्वाय च विनिर्ययुः
यो रथानां सहस्राणि दंशितानां दशैव तु ।
अहन्यहनि तेजस्वी निजघ्ने वसुसम्भवः
यस्य वै युधि सन्त्रासात्कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
निवर्तते सदा मन्दः सिंहात्क्षुद्रमृगो यथा ॥ ८.१.११ ॥
समुद्र सुकणे, सूर्य पडणे किंवा मेरू चुरचुरणे जसे अशक्य, तसेच कर्णाचे पतन होते. ते आवश्यक कर्मे पूर्ण करून, धीर धरून, हे भारता, व्यूह रचण्याची आज्ञा देऊन युद्धासाठी निघाले. दररोज कवचधारी दहा हजार रथांचा संहार करणारा तेजस्वी वसुपुत्र — ज्याच्या भयामुळे कुंतीपुत्र धनंजय युद्धात नेहमी मागे हटे, जसा सिंहाला पाहून लहान हरीण.
8.1.12
योधाश्च बहवो राजन्हतास्तत्र जयैषिणः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः
कर्णं सेनापतिं कृत्वा कृतकौतुकमङ्गलाः ।
पूजयित्वा द्विजश्रेष्ठान्दधिपात्रघृताक्षतैः
तं हतं यज्ञसेनस्य पुत्रेणेह शिखण्डिना ।
पाण्डवेयाभिगुप्तेन श्रुत्वा मे व्यथितं मनः
येन नागायुतप्राणो भीमसेनो महाबलः ।
मानुषेणैव युद्धेन तामवस्थां प्रवेशितः ॥ ८.१.१२ ॥
राजा, विजयाची इच्छा करणारे अनेक योद्धे, राजे व राजपुत्र, परिघासारखे बाहू असलेले शूर तेथे मारले गेले. कर्णाला सेनापती करून, मंगल चिन्हे व विधी करून, दधी, घृत व अक्षतांनी श्रेष्ठ ब्राह्मणांची पूजा करून (ते युद्धास गेले). यज्ञसेनाचा पुत्र शिखंडी याच्याकडून, पांडवांनी रक्षिलेल्या त्याचा वध झाला हे ऐकून माझे मन व्यथित झाले. दहा हजार हत्तींचे बल ज्याच्या प्राणात होते, त्या महाबली भीमसेनाने केवळ मानवी युद्धाने त्याला त्या स्थितीस आणले.
8.1.13
रथौघाश्च नरौघाश्च हता राजन्सहस्रशः ।
वारणा निहतास्तत्र वाजिनश्च महाहवे
गोभिरश्वैश्च निष्कैश्च वासोभिश्च महाधनैः ।
वन्द्यमाना जयाशीर्भिः सूतमागधबन्दिभिः
भार्गवः प्रददौ यस्मै परमास्त्रं महाहवे ।
साक्षाद्रामणे यो बाल्ये धनुर्वेद उपाकृतः
येन दिव्यास्त्रविच्छूरो मायावी स घटोत्कचः ।
अमोघया रणे शक्त्या निहतो भैरवं नदन् ॥ ८.१.१३ ॥
हे राजा, तेथे महायुद्धात हजारो रथी आणि पायदळ मारले गेले; हत्ती आणि घोडेही मारले गेले. गायी, घोडे, सुवर्णमुद्रा आणि मौल्यवान वस्त्रे यांच्या दानाने सूत, मागध व बंदी यांच्या जयाशीर्वादाने स्तुती केलेला कर्ण — ज्याला भार्गवाने (परशुरामाने) महायुद्धात परमास्त्र दिले होते, ज्याला साक्षात रामाने बालपणी धनुर्वेद शिकवला होता — दिव्यास्त्रज्ञ, शूर, मायावी घटोत्कच अमोघ शक्तीने रणात मारला गेला आणि भयंकर गर्जना करीत राहिला.
8.1.14
क्षत्रियाश्च महाराज सेनयोरुभयोर्हताः ।
परस्परं वै वीक्ष्यात्र परस्परकृतागसः
तथैव पाण्डवा राजन्कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
शिबिरान्निर्ययुस्तूर्णं युद्वाय कृतनिश्चयाः
यस्य प्रसादात्कौन्तेया राजपुत्रा महारथाः ।
महारथत्वं सम्प्राप्तास्तथाऽन्ये वसुधाधिपाः
तस्य दुर्वारवीर्यस्य सत्यसन्धस्य धीमतः ।
बाह्वोर्द्रविणमक्षय्यमद्य द्रक्ष्यथ संयुगे ॥ ८.१.१४ ॥
हे महाराज, दोन्ही सेनांचे क्षत्रिय मारले गेले. तेथे एकमेकांना अपराधी पाहून, आणि तसेच पाण्डव, हे राजा, प्रातःकर्म करून युद्धाचा निश्चय करून शीघ्र शिबिरातून निघाले. ज्याच्या कृपेने कौन्तेय व राजपुत्र महारथी झाले, आणि इतर भूपतीही महारथत्व पावले, त्या दुर्धर्ष पराक्रमी, सत्यप्रतिज्ञ, बुद्धिमानाचे अक्षय धन आज तुम्ही युद्धात त्यांच्या बाहूंत पाहाल.
8.1.15
किञ्चिच्छेषान्परान्कृत्वा तीर्त्वा पाण्डववाहिनीम् ।
पार्थवेलां समासाद्य हतो वैकर्तनो वृषा
ततः प्रववृते युद्वं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च परस्परजयैषिणाम्
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संयुगे ।
सत्यसन्धं महेष्वासं भृशं मे व्यथितं मनः
द्रोणपुत्रस्य विक्रान्तं राधेयस्यैव चोभयोः ।
पश्यन्तु पाण्डुपुत्रास्ते विष्णुवासवयोरिव ॥ ८.१.१५ ॥
काही शत्रू उरवून, पाण्डवसेना ओलांडून, पार्थाच्या तीरावर पोहोचून वैकर्तन वृष (कर्ण) मारला गेला. मग कौरव आणि पाण्डव यांच्यात एकमेकांवर विजय इच्छिणारे, रोमांचकारी भयंकर युद्ध सुरू झाले. युद्धात धृष्टद्युम्नाकडून द्रोण मारला गेला हे ऐकून, सत्यसंध महाधनुर्धर त्याच्यासाठी माझे मन अत्यंत व्यथित झाले आहे. द्रोणपुत्र आणि राधेय (कर्ण) या दोघांचा पराक्रम पाण्डुपुत्र पाहोत, जसे विष्णू आणि वासव पाहतात.
8.1.16
जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं नृप ।
तीर्णं तत्पाण्डवै राजन्यत्पुरा नावबुध्यसे
तयोर्द्वौ दिवसौ युद्वं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
कर्णे सेनापतौ राजन्बभूवाद्भुतदर्शनम्
ययोर्लोके पुमानस्त्रे न समोऽस्ति चतुर्विधे ।
तौ द्रोणभीष्मौ श्रुत्वा तु हतौ मे व्यथितं मनः
सर्व एव भवन्तश्च शक्ताः प्रत्येकशोऽपि वा ।
पाण्डुपुत्रान्रणे हन्तुं ससैन्यान्किसु संहताः।
वीर्यवन्तः कृतास्त्राश्च द्रक्ष्यथाद्य परस्परम् ॥ ८.१.१६ ॥
हे राजा, धृतराष्ट्रपुत्रांच्या विजयाची आशा आणि वैराचे तोंड, जे तुम्हाला पूर्वी कळले नव्हते, ते पांडवांनी पार केले. हे राजा, कौरव आणि पांडव सेनांमधील युद्ध त्या दोन दिवसांत झाले; हे राजा, कर्ण सेनापती झाल्यावर ते अद्भुत दिसले. चार प्रकारच्या अस्त्रविद्येत जगात ज्यांच्या बरोबरीचा कोणी पुरुष नव्हता, ते द्रोण आणि भीष्म मारले गेले हे ऐकून माझे मन व्यथित झाले आहे. तुम्ही सर्व, एकट्याने किंवा एकत्र, सैन्यासह पांडुपुत्रांना रणात मारण्यास समर्थ आहात. पराक्रमी आणि अस्त्रकुशल तुम्ही आज एकमेकांना पाहाल.
8.1.17
प्रोच्यमानं महाराज बन्धुभिर्हितबुद्धिभिः ।
तदिदं समनुप्राप्तं व्यसनं त्वां महाभयम्
ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे वृषः ।
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां फल्गुनेन निपातितः
त्रैलोक्ये यस्य चास्त्रेषु न पुमान्विद्यते समः ।
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा किमकुर्वत मामकाः
एवमुक्त्वा ततः कर्णं चक्रे सेनापतिं तदा ।
तव पुत्रो महावीर्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ ॥ ८.१.१७ ॥
महाराज, हितबुद्धी बंधूंनी सांगितलेले हे महान भय तुमच्यावर आले आहे. मग शत्रूंचा संहार करून तो महान वृष (कर्ण) धृतराष्ट्राच्या पुत्रांच्या डोळ्यादेखत फाल्गुनाने (अर्जुनाने) पाडला. त्रैलोक्यात ज्याच्या अस्त्रविद्येत कोणी त्याच्यासम नाही, त्या द्रोणाचा वध झाला हे ऐकून माझ्या लोकांनी काय केले? असे बोलून तेव्हा तुमच्या महापराक्रमी पुत्राने बंधूंसह कर्णाला सेनापती केले, हे निष्पाप.
8.1.18
पुत्राणां राज्यकामेन त्वया राजन्हितैषिणा ।
चरितान्यहितान्येव तेषां ते फलमागतम्
ततस्तु सञ्जयः सर्वं गत्वा नागपुरं द्रुतम् ।
आचष्ट धृतराष्ट्राय यद्वृत्तं कुरुजाङ्गले
संशप्तकानां च बले पाण्डवेन महात्मना ।
धनञ्जयेन विक्रम्य गमिते यमसादनम्
सैनापत्यमथावाप्य कर्णो राजन्महारथः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः प्रायुध्यत रणोत्कटः ॥ ८.१.१८ ॥
राजा, पुत्रांच्या राज्यकामनेने, हितैषी असल्याचा आव आणून तुम्ही जी कृत्ये केलीत ती खरे तर अहितकारक होती; त्यांचे फळ आता तुमच्यापर्यंत आले आहे. तेव्हा संजय लगेच नागपुरास जाऊन कुरुजाङ्गलात जे घडले ते सर्व धृतराष्ट्राला सांगू लागला — संशप्तकांच्या सैन्यात महात्मा पांडव धनंजयाने पराक्रमाने त्यांना यमसदनाला पाठवले, आणि मग महारथी कर्णाने सेनापतित्व मिळवून मोठ्या आवाजात सिंहनाद करून युद्धोत्सुक होऊन लढा दिला.
8.1.19
हतो दुःशासनो राजन्यथोक्तं पाण्डवेन तु ।
प्रतिज्ञा भीमसेनेन निस्तीर्णा सा चमूमुखे
आपगेयं हतं श्रुत्वा द्रोणं चापि महारथम् ।
आजगाम परामार्तिं वृद्वो राजाऽम्बिकासुतः
नारायणास्त्रे च हते द्रोणपुत्रस्य धीमतः ।
विप्रद्रुतानहं मन्येनिमग्नाञ्शोकसागरे।
ससृञ्जयानां सर्वेषां पाञ्चालानां च मारिष ।
केकयानां विदेहानां चकार कदनं महत् ॥ ८.१.१९ ॥
राजा, पांडुपुत्र भीमसेनाने सांगितल्याप्रमाणेच दुःशासन मारला गेला; सैन्याच्या अग्रभागी त्याने आपली प्रतिज्ञा पूर्ण केली. भीष्म आणि महारथी द्रोण मारले गेल्याचे ऐकून वृद्ध अंबिकापुत्र अत्यंत दुःखी झाला. बुद्धिमान द्रोणपुत्राचे नारायणास्त्र निष्फळ ठरल्यावर, पळून गेलेले सैनिक शोकसागरात बुडाले असे मला वाटते. हे माननीय, सृंजयांसह सर्व पांचाल, केकय आणि विदेह यांचा त्याने मोठा संहार केला.
8.1.20
पीतं च क्षतजं तस्य धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ।
पाण्डवेन महाराज कर्म कृत्वा सुदुष्करम्
स श्रुत्वा निहतं कर्णं दुर्योधनहितैषिणम् ।
कथं द्विजवर प्राणानधारयत दुःखितः
प्लवमानान्हते द्रोणे सन्ननौकानिवार्णवे ।
दुर्योधनस्य कर्णस्य भोजस्य कृतवर्मणः।
तस्येषुधाराः शतशः प्रादुरासञ्छरासनात् ।
अग्रे पुङ्खेषु संसक्ता यथा भ्रमरपङ्क्तयः ॥ ८.१.२० ॥
महाराज, युद्धात पाण्डवाने केलेल्या दुष्कर कर्मामुळे धृतराष्ट्रपुत्राचे रक्त प्राशन केले गेले. दुर्योधनाचा हितैषी कर्ण मारला गेला हे ऐकून, हे द्विजश्रेष्ठा, दुःखी होऊन त्याने प्राण कसे धारण केले? द्रोण मारला गेल्यावर, नावेशिवाय समुद्रात बुडणाऱ्यांप्रमाणे दुर्योधन, कर्ण, भोज व कृतवर्मा तरंगत असताना, त्याच्या धनुष्यातून शेकडो बाणधारा निघाल्या; त्यांच्या टोकांवरील पंखांना भुंग्यांच्या रांगांसारखे चिकटलेले होते.
8.1.21
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
शोकस्यान्तमपश्यन्वै हतं मत्वा सुयोधनम्।
विह्वलः पतितो भूमौ नष्टचेता इव द्विपः ।
यस्मिञ्जयाशां पुत्राणां सममन्यत पार्थिवः।
तस्मिन्हते स कौरव्यः कथं प्राणानधारयत् ।
मद्रराजस्य शल्यस्य द्रौणेश्चैव कृपस्य च
मत्पुत्रस्य च शेषस्य तथाऽन्येषां च सञ्जय ।
स पीडयित्वा पाञ्चालान्पाण्डवांश्च तरस्विनः।
हत्वा सहस्रशो योधानर्जुनेन निपातितः ॥ ८.१.२१ ॥
महाराज, हे ऐकून अंबिकेचा पुत्र धृतराष्ट्र शोकाचा अंत न दिसल्याने, सुयोधन मारला गेला असे जाणून, चेतना गमावलेल्या हत्तीप्रमाणे व्याकूळ होऊन भूमीवर कोसळला. ज्याच्यावर राजाने पुत्रांच्या विजयाची आशा समानपणे ठेवली होती, तो मारला गेल्यावर त्या कौरवाने प्राण कसे धारण केले?
8.1.22
तस्मिन्निपतिते भूमौ विह्वले राजसत्तमे ।
आर्तनादो महानासीत्स्त्रीणां भरतसत्तम
दुर्मरं तदहं मन्ये नृणां कृच्छ्रेऽपि वर्तताम् ।
यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा नात्यजज्जीवितं नृपः
विप्रद्रुतेष्वनीकेषु मुखवर्णोऽभवत्कथम् ।
एतत्सर्वं यथावृत्तं तथा गावल्गणे मम। ॥ ८.१.२२ ॥
राजांमध्ये श्रेष्ठ असा तो भूमीवर पडून विव्हल झाला, तेव्हा हे भरतश्रेष्ठा, स्त्रियांचा मोठा आक्रोश उठला. कर्ण मारला गेला हे ऐकूनही राजाने प्राण सोडले नाहीत, हे संकटात असलेल्या माणसांनाही असह्य वाटते असे मला वाटते. सेना पळून गेल्या तेव्हा त्याच्या मुखाचा रंग कसा झाला? हे गावल्गणे, हे सर्व जसे घडले तसेच मला सांग.
8.1.23
श शब्दः पृथिवीं कृत्स्नां पूरयामास सर्वशः ।
तथा शान्तनवं वृद्वं ब्रह्मन्बाह्लीकमेव च।
द्रोणं च सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च ।
आचक्ष्व पाण्डवेयानां मामकानां च विक्रमम् ॥ ८.१.२३ ॥
त्या शब्दाने संपूर्ण पृथ्वी सर्व बाजूंनी भरून गेली. हे ब्रह्मन्, वृद्ध शंतनुपुत्र, बाह्लीक, द्रोण, सोमदत्त आणि भूरिश्रवा यांचा, तसेच पांडवांचा आणि माझ्या पक्षाचा पराक्रम मला सांग.
8.1.24
शोकार्णवे महाघोरे निमग्ना भरतस्त्रियः ।
रुरुदुर्दुःखशोकार्ता भृशमुद्विग्नचेतसः
तथैव चान्यान्सुहृदः पुत्रान्पौत्रांश्च पातितान् ।
श्रुत्वा यन्नाजहात्प्राणांस्तन्मन्ये दुष्करं द्विज
तवापराधाद्यद्वृत्तं कौरवेयेषु मारिष ।
तच्छ्रुत्वा मा व्यथां कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुधः ॥ ८.१.२४ ॥
महाभयंकर शोकसागरात बुडालेल्या भरतवंशातील स्त्रिया दुःख व शोकाने पीडित होऊन अत्यंत व्याकुल मनाने रडू लागल्या. त्याचप्रमाणे इतर सुहृद, पुत्र व पौत्र पाडले गेले हे ऐकूनही ज्याने प्राण सोडले नाहीत, हे द्विजा, ते मी कठीण मानतो. हे पूज्य, तुझ्या अपराधामुळे कौरवांमध्ये जे घडले ते ऐकून व्यथित होऊ नकोस; ज्ञानी माणूस दैवासमोर व्यथित होत नाही.
8.1.25
राजानं च समासाद्य गान्धारी भरतर्षभ ।
निःसंज्ञा पतिता भूमौ सर्वाण्यन्तः पुराणि च
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्
यस्मादभावी भावी वा भवेदर्थो नरं प्रति ।
अप्राप्तौ तस्य वा प्राप्तौ न कश्चिद्यथते बुधः ॥ ८.१.२५ ॥
राजाजवळ पोहोचून गांधारी आणि अंतःपुरातील सर्व स्त्रिया भान हरपून भूमीवर कोसळल्या. हे भरतश्रेष्ठा, हे महामुने, हे सर्व मला विस्ताराने सांगा; पूर्वजांचे महान चरित्र ऐकून मला तृप्ती होत नाही. कारण माणसाबाबत जे घडणार किंवा न घडणार असेल, त्याच्या प्राप्ती-अप्राप्तीत ज्ञानी माणूस व्यथित होत नाही.
8.1.26
ततस्ताः स़ञ्जयो राजन्समाश्वासयदातुराः ।
मुह्यामानाः सुबहुशो मुञ्चन्तीर्वारि नेत्रजम्
न व्यथाऽभ्यधिका काचिद्विद्यते मम सञ्जय ।
दिष्टमेतत्पुरा मन्ये कथयस्य यथेच्छकम् ॥ ८.१.२६ ॥
राजा, मग्र संजयाने त्या व्यथित स्त्रियांना धीर दिला; त्या वारंवार मूर्छित होऊन डोळ्यांतून अश्रू ढाळत होत्या. संजया, यापेक्षा मोठे दुःख मला नाही. हे पूर्वीच नियत होते असे मला वाटते; तुला हवे तसे सांग.
8.1.27
समाश्वस्ताः स्त्रियस्तास्तु वेपमाना मुहुर्मुहुः ।
कदल्य इव वातेन धूयमानाः समन्ततः ॥ ८.१.२७ ॥
सांत्वन मिले तरी त्या स्त्रिया वारंवार थरथरत होत्या; वाऱ्याने चहूकडे हलणाऱ्या केळीच्या झाडांप्रमाणे.
8.1.28
राजानं विदुरश्चापि प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
आश्वासयामास तदा सिञ्चंस्तोयेन कौरवम् ॥ ८.१.२८ ॥
तेव्हा विदुरानेही त्या अंध कौरव राजाला पाणी शिंपडून धीर दिला.
8.1.29
स लब्ध्वा सनकैः संज्ञां ताश्च दृष्ट्वा स्त्रियो नृपः ।
उन्मत्त इव राजेन्द्र स्थितस्तूष्णीं विशाम्पते ॥ ८.१.२९ ॥
तो हळूहळू शुद्धीवर येऊन त्या स्त्रियांना पाहून, हे राजेंद्रा, हे विशांपते, वेड्यासारखा मौनपणे उभा राहिला.
8.1.30
ततो ध्यात्वा चिरं कालं निःश्वस्य च पुनःपुनः ।
स्वान्पुत्रान्गर्हयामास बहुमेने च पाण्डवान् ॥ ८.१.३० ॥
मग्र बराच वेळ ध्यान करून, वारंवार नि:श्वास टाकून त्याने आपल्या पुत्रांची निंदा केली आणि पांडवांचा खूप सन्मान केला.
8.1.31
गर्हयंश्चात्मनो बुद्धिं शकुनेः सौबलस्य च ।
ध्यात्वा तु सुचिरं कालं वेपमानो मुहुर्मुहुः ॥ ८.१.३१ ॥
स्वतःच्या बुद्धीची आणि सुबलपुत्र शकुनीची निंदा करत, बराच वेळ ध्यान करून तो वारंवार थरथरत राहिला.
8.1.32
संस्तभ्य च मनो भूयो राजा धैर्यसमन्वितः ।
पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छत सञ्जयम् ॥ ८.१.३२ ॥
राजाने पुन्हा मन स्थिर करून, धैर्याने युक्त होऊन गावल्गणीचा पुत्र सूत संजयाला पुन्हा विचारले.
8.1.33
न त्वया कथितं वाक्यं श्रुतं सञ्जय तन्मया ॥ ८.१.३३ ॥
हे संजया, तू सांगितलेले ते वचन मी ऐकले नाही.
8.1.34
कच्चिद्दुर्योधनः सूत न गतो वै यमक्षयम् ।
जये निराशः पुत्रो मे सततं जयकामुकः।
ब्रूहि सञ्जय तत्त्वेन पुनरुक्तां कथामिमाम् ॥ ८.१.३४ ॥
सूता, दुर्योधन यमलोकी गेला नाही काय? सदैव विजयाची इच्छा करणारा माझा पुत्र विजयाविषयी निराश झाला नाही काय? संजया, ही कथा सत्यतेने पुन्हा सांग.
8.1.35
एवमुक्तोऽब्रवीत्सूतो राजानं जनमेजय ।
हतो वैकर्तनो राजन्सहपुत्रैर्महारथः।
भ्रातृभिश्च महेष्वासैः सूतपुत्रैस्तनुत्यजैः ॥ ८.१.३५ ॥
असे विचारले असता सूत राजाला म्हणाला, हे जनमेजया. हे राजा, वैकर्तन (कर्ण) आपल्या पुत्रांसह मारला गेला, तो महारथी; त्याचे बंधू आणि महाधनुर्धर सूतपुत्रही देह त्यागून पडले.
8.1.36
दुःशासनश्च निहतः पाण्डवेन यशस्विना ।
पीतं च रुधिरं कोपाद्भीमसेनेन संयुगे ॥ ८.१.३६ ॥
यशस्वी पांडवाने दुःशासनाला ठार मारले; युद्धात भीमसेनाने क्रोधाने त्याचे रक्त प्राशन केले.
8.1.37
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दह्यमानोऽब्रवीत्सूतं मुहूर्तं तिष्ठ सञ्जय।
व्याकुलं मे मनस्तात मा तावत्किंचिदुच्यताम् ॥ ८.१.३७ ॥
हे ऐकून, महाराजा, अंबिकेचा पुत्र धृतराष्ट्र जळत असताना सूताला म्हणाला: संजया, क्षणभर थांब. वत्सा, माझे मन व्याकुळ झाले आहे; आता आणखी काही सांगू नकोस.
8.1.38
राजापि नाब्रवीत्किञ्चित्सञ्जयो विदुरस्तथा ।
तूष्णीम्भूतस्तदा सोऽथ बभूव जगतीपतिः ॥ ८.१.३८ ॥
राजानेही काही सांगितले नाही; संजय आणि विदुरही तसेच. तेव्हा तो जगत्पती मौन धरून राहिला.