ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 8.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
शिबिराद्धास्तिनपुरं प्राप्य भारत सञ्जयः ।
प्रविवेश महाबाहुर्धृतराष्ट्रनिवेशनम्
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्
हते कर्णे महाराज निशि गावल्गणिस्तदा ।
दीनो ययौ नागपुरमश्वैर्वातसमैर्जवे
हते द्रोणे महेष्वासे तव पुत्रा महारथाः ।
बभूवुरस्वस्थमुखा विषण्णा गतचेतसः ॥ ८.१.१ ॥
ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਰ ਅਤੇ ਨਰੋਤਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਜਯ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸ਼ਿਬਿਰ ਤੋਂ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਹਾਬਾਹੂ ਸੰਜਯ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਾਵਲਗਣਿ (ਸੰਜਯ) ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਹਵਾ ਵਰਗੇ ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾਗਪੁਰ ਗਿਆ। ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਹਾਰਥੀ ਪੁੱਤਰ ਮੂੰਹ ਉਦਾਸ, ਵਿਆਕੁਲ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾਹੀਣ ਹੋ ਗਏ।
8.1.2
शोकेनापहतः सूतो विलपन्भृशदुःखितः ।
चिन्तयन्निधनं घोरं सूतपुत्रस्य पाण्डवैः
ततो द्रोणे हते राजन्दुर्योधनमुखा नृपाः ।
भृशमुद्विग्नमनसो द्रोणपुत्रमुपागमन्
स हास्तिनपुरं गत्वा भृशमुद्विग्नचेतनः ।
जगाम धृतराष्ट्रस्य क्षयं प्रक्षीणबान्धवम्
अवाङ्मुखाः शस्त्रभृतः सर्व एव विशाम्पते ।
अवेक्षमाणाः शोकार्ता नाभ्यभाषन्परस्परम् ॥ ८.१.२ ॥
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੂਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸੂਤਪੁੱਤਰ (ਕਰਣ) ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਮਨ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਹ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਜਾ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੰਧੂ ਖੀਣ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਚਲਿਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਗਿਆ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਮਪਤੇ, ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਸਾਰੇ ਮੂੰਹ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੋਕ-ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੇ।
8.1.3
अन्तःपुरं प्रविश्यैव सञ्जयो राजसत्तमम् ।
अश्रुपूर्णो भृशं त्रस्तो राजानमुपजग्मिवान्
ते द्रोणमनुशोचन्तः कश्मलाभिहतौजसः ।
पर्युपासन्त शोकार्तास्ततः शारद्वतीसुतम्
स तमुद्वीक्ष्य राजानं कश्मलाभिहतौजसम् ।
ववन्दे प्राञ्जलिर्भूत्वा मूर्ध्ना पादौ नृपस्य ह
तान्दृष्ट्वा व्यथिताकारान्सैन्यानि तव भारत ।
ऊर्ध्वमेव निरैक्षन्त दुःखत्रस्तान्यनेकशः ॥ ८.१.३ ॥
ਅੰਤਃਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੜ ਕੇ ਸੰਜਯ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਦ੍ਰੋਣ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦੇ, ਮੋਹ ਨਾਲ ਓਜ ਹਣੇ ਗਏ, ਸ਼ੋਕਾਤੁਰ ਉਹ ਫਿਰ ਸ਼ਾਰਦ੍ਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਏ। ਮੋਹ ਨਾਲ ਓਜ ਹਤ ਹੋਏ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤੇਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਕੁਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਉੱਪਰ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ।
8.1.4
उपस्थाय च राजानं विनिश्वस्य च सूतजः ।
नातिहृष्टमना राजन्निदं वचनमब्रवीत्
ते मुहूर्तं समाश्वस्य हेतुभिः शास्त्रसम्मितैः ।
रात्र्यागमे महीपालाः स्वानि वेश्मानि भेजिरे
सम्पूज्य च यथान्यायं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ।
हा कष्टमिति चोक्त्वा स ततो वचनमाददे
शस्त्राण्येषां तु राजेन्द्र शोणिताक्तानि सर्वशः ।
प्राभ्रश्यन्त कराग्रेभ्यो दृष्ट्वा द्रोणं हतं युधि ॥ ८.१.४ ॥
ਸੂਤਪੁੱਤਰ ਸੰਜੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਡੂੰਘਾ ਹਉਕਾ ਭਰ ਕੇ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ। ਕੁਝ ਪਲ ਧੀਰਜ ਧਰ ਕੇ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸੰਮਤ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਮਹੀਪਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਮਹੀਪਤੀ ਦਾ ਯੋਗ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, 'ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਕਸ਼ਟ' ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ।
8.1.5
सञ्चयोऽहं महाराज नमस्ते भरतर्षभ ।
हतो वैकर्तनः कर्णः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
ते वेश्मस्वपि कौरव्य पृथ्वीशा नाप्नुवन्सुखम् ।
चिन्तयन्तः क्षयं तीव्रं दुःखशोकसमन्विताः
सञ्जयोऽहं क्षितिपते कच्चिदास्ते सुखं भवान् ।
स्वदोषैरापदं प्राप्य कच्चिन्नाद्य विमुह्यति
तानि बद्वान्यरिष्टानि लम्बमानानि भारत ।
अदृश्यन्त महाराज नक्षत्राणि यथा दिवि ॥ ८.१.५ ॥
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਵਿਕਰਤਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਰਨ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਕੌਰਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਨਾ ਮਿਲਿਆ; ਭਿਆਨਕ ਨਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੇ ਭੂਪਤੀ, ਮੈਂ ਸੰਜਯ ਹਾਂ; ਕੀ ਆਪ ਸੁਖੀ ਹੋ? ਹੇ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਦਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਕੀ ਅੱਜ ਆਪ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈ ਰਹੇ? ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਲਟਕਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।
8.1.6
चेदिकाशिकरूशानां मत्स्यानां सोमकैः सह ।
कृत्वाऽसौ कदनं शेते वातनुन्न इव द्रुमः
विशेषतः सूतपुत्रो राजा चैव सुयोधनः ।
दुःशासनश्च शकुनिः सौबलश्च महाबलः
हितान्युक्तानि विदुरद्रोणगाङ्गेयकेशवैः ।
अगृहीतान्यनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
तथा तु स्तिमितं दृष्ट्वा गतसत्वमवस्थितम् ।
बलं तव महाराज राजा दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८.१.६ ॥
ਚੇਦੀ, ਕਾਸ਼ੀ, ਰੂਸ਼ ਅਤੇ ਮੱਤਸਯ ਤੇ ਸੋਮਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਹੁਣ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਖੜੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਉਹ ਪਿਆ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਤਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਦੁਃਸ਼ਾਸਨ, ਸ਼ਕੁਨੀ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸੌਬਲ ਨੇ ਵਿਦੁਰ, ਦ੍ਰੋਣ, ਗਾਂਗੇਯ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਹਿਤ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ। ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਡੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ, ਪ੍ਰਾਣਹੀਣ ਖੜ੍ਹੀ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।
8.1.7
गोष्ठमध्येव ऋषभो गोव्रजैः परिवारितः ।
व्यालेन निहतो यद्वत्तथाऽसौ निहतः परैः
उषितास्ते निशां तां तु दुर्योधननिवेशने ।
चिन्तयन्तः परिक्लेशान्पाण्डवानां महात्मनाम्
रामनारदकण्वाद्यैर्हितमुक्तं सभातले ।
न गृहीतमनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
भवतां बाहुवीर्यं हि समाश्रित्य मया युधि ।
पाण्डवेयाः समाहूता युद्वं चेदं प्रवर्तितम् ॥ ८.१.७ ॥
ਗਊਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਬਲਦ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਤ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਨਾਰਦ, ਕਣ੍ਵ ਆਦਿ ਨੇ ਜੋ ਹਿਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਮੰਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ? ਤੁਹਾਡੀ ਬਾਹੂ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।
8.1.8
निराशान्पाण्डवान्कृत्वा दृढं राजन्ससात्यकान् ।
पाञ्चालानां रथांश्चैव विनिहत्य सहस्रशः
यत्तद्द्यूते परिक्लिष्टा कृष्णा चानायिता सभाम् ।
तत्स्मरन्तोऽनुशोचन्तो भृशमुद्विग्नचतेतसः
सुहृदस्त्वद्विते युक्तान्भीष्मद्रोणमुखान्परैः ।
निहतान्युधि संस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
तदिदं निहते द्रोणे विषण्णमिव लक्ष्यते ।
युध्यमानाश्च समरे योधा वध्यन्ति सर्वशः ॥ ८.१.८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਤਯਕੀ ਸਹਿਤ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦੇ ਰਥ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ, ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਘਸੀਟੀ ਗਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਗ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਵਰਗੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ, ਇਹ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸੈਨਾ ਵਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਲੜਦੇ ਯੋਧੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
8.1.9
जित्वा शूरान्महेष्वासान्विद्राव्य च दिशोदश ।
हतो वैकर्तनः कर्णः पाण्डवेन किरीटिना
तथा तु सञ्चिन्तयतां तान्क्लेशान्द्यूतकारितान् ।
दुःखेन क्षणदा राजञ्जगामाब्दशतोपमा
तमेवंवादिनं राजा सूतपुत्रं कृताजलिम् ।
सुदीर्घमथ निःश्वस्य दुःखार्त इदमब्रवीत्
जयो वाऽपि वधो वाऽपि युध्यमानस्य संयुगे ।
भवेत्किमत्र चित्रं वै युध्यध्वं सर्वतोमुखाः ॥ ८.१.९ ॥
ਸੂਰਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਧਨੁਰਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਜਾ ਕੇ, ਕਿਰੀਟਧਾਰੀ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੈਕਰਤਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੂਏ ਤੋਂ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਤ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਰਗੀ ਬੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੂਤਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਕਿਹਾ: ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਮੌਤ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਚਰਜ ਹੈ? ਹੇ ਸਰਵਮੁਖ ਯੋਧਿਓ, ਲੜੋ।
8.1.10
वैरस्य गत आनृण्यं दुर्गमस्य दुरात्मभिः ।
हत्वा कर्णं महाराज विशल्यः पाण्डवोऽभवत्
ततः प्रभाते विमले स्थिता दिष्टस्य शासने ।
चक्रुरावश्यकं सर्वे विधिदृष्टेन कर्मणा
आपगेये हते शूरे दिव्यास्त्रवति सञ्जय ।
द्रोणे च परमेष्वासे भृशं मे व्यथितं मनः
पश्यध्वं च महात्मानं कर्णं वैकर्तनं युधि ।
प्रचरन्तं महेष्वासं दिव्यैरस्त्रैर्महाबलम् ॥ ८.१.१० ॥
ਵੈਰ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਲਾਹ ਕੇ, ਦੁਰਗਮ ਨੂੰ ਦੁਰਾਤਮਾਂ ਨੇ ਮਾਰਨ ਮਗਰੋਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਪਾਂਡਵ ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਨਿਰਮਲ ਸਵੇਰੇ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਨੇ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਵੇਖੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਹੇ ਸੰਜੇ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਆਪਗੇਯ (ਭੀਸ਼ਮ) ਅਤੇ ਦਿਵਿਆਸਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਦਰੋਣ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੈਕਰਤਨ ਮਹਾਤਮਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਅਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਬਲੀ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
8.1.11
शोषणं सागराणां वा पतनं वा विवस्वतः ।
विशीर्णत्वं यथा मेरोस्तथा कर्णस्य पातनम्
ते कृत्वाऽवश्यकार्याणि समाश्वस्य च भारत ।
योगमाज्ञापयामासुर्युद्वाय च विनिर्ययुः
यो रथानां सहस्राणि दंशितानां दशैव तु ।
अहन्यहनि तेजस्वी निजघ्ने वसुसम्भवः
यस्य वै युधि सन्त्रासात्कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
निवर्तते सदा मन्दः सिंहात्क्षुद्रमृगो यथा ॥ ८.१.११ ॥
ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਜਾਂ ਮੇਰੂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਜਿਵੇਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਰਣ ਦਾ ਪਤਨ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਰਜ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਧੀਰਜ ਪਾ ਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਵਿਊਹ ਰਚਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਨਿਕਲੇ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਵਚਧਾਰੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰਥਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਸੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇਜਸਵੀ — ਜਿਸ ਦੇ ਡਰੋਂ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਧਨੰਜਯ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹਿਰਨ।
8.1.12
योधाश्च बहवो राजन्हतास्तत्र जयैषिणः ।
राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः
कर्णं सेनापतिं कृत्वा कृतकौतुकमङ्गलाः ।
पूजयित्वा द्विजश्रेष्ठान्दधिपात्रघृताक्षतैः
तं हतं यज्ञसेनस्य पुत्रेणेह शिखण्डिना ।
पाण्डवेयाभिगुप्तेन श्रुत्वा मे व्यथितं मनः
येन नागायुतप्राणो भीमसेनो महाबलः ।
मानुषेणैव युद्धेन तामवस्थां प्रवेशितः ॥ ८.१.१२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ, ਰਾਜੇ ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਪਰਿਘ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਮੇ ਉੱਥੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਕਰਨ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਰਸਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਦਹੀਂ, ਘਿਓ ਤੇ ਅਕਸ਼ਤ ਨਾਲ ਸ਼ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ (ਉਹ ਯੁੱਧ ਲਈ ਗਏ)। ਯਜ੍ਞਸੇਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦੁਆਰਾ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਿਆਕੁਲ ਹੈ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਬਲ ਵਾਲੇ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖੀ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
8.1.13
रथौघाश्च नरौघाश्च हता राजन्सहस्रशः ।
वारणा निहतास्तत्र वाजिनश्च महाहवे
गोभिरश्वैश्च निष्कैश्च वासोभिश्च महाधनैः ।
वन्द्यमाना जयाशीर्भिः सूतमागधबन्दिभिः
भार्गवः प्रददौ यस्मै परमास्त्रं महाहवे ।
साक्षाद्रामणे यो बाल्ये धनुर्वेद उपाकृतः
येन दिव्यास्त्रविच्छूरो मायावी स घटोत्कचः ।
अमोघया रणे शक्त्या निहतो भैरवं नदन् ॥ ८.१.१३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਮਹਾਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਥੀ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਗਾਵਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਸੂਤਾਂ, ਮਾਗਧਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਨਾਲ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਰਣ — ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਗਵ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਨੇ ਮਹਾਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਸਤਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਖਸ਼ਾਤ ਰਾਮ ਨੇ ਬਾਲਪਨ ਵਿੱਚ ਧਨੁਰਵੇਦ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ — ਦਿਵਯਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਸੂਰਮਾ, ਮਾਇਆਵੀ ਘਟੋਤਕਚ ਅਮੋਘ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜਦਾ ਰਿਹਾ।
8.1.14
क्षत्रियाश्च महाराज सेनयोरुभयोर्हताः ।
परस्परं वै वीक्ष्यात्र परस्परकृतागसः
तथैव पाण्डवा राजन्कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
शिबिरान्निर्ययुस्तूर्णं युद्वाय कृतनिश्चयाः
यस्य प्रसादात्कौन्तेया राजपुत्रा महारथाः ।
महारथत्वं सम्प्राप्तास्तथाऽन्ये वसुधाधिपाः
तस्य दुर्वारवीर्यस्य सत्यसन्धस्य धीमतः ।
बाह्वोर्द्रविणमक्षय्यमद्य द्रक्ष्यथ संयुगे ॥ ८.१.१४ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਦੋਹਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਂਡਵ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਵੇਰ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕੌਂਤੇਯ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਮਹਾਰਥੀ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਵੀ ਮਹਾਰਥੀ ਪਦ ਪਾ ਗਏ, ਉਸ ਦੁਰਧਰ ਪਰਾਕਰਮੀ, ਸੱਚੇ ਵਚਨ ਵਾਲੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦਾ ਅਖੁੱਟ ਧਨ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੋਗੇ।
8.1.15
किञ्चिच्छेषान्परान्कृत्वा तीर्त्वा पाण्डववाहिनीम् ।
पार्थवेलां समासाद्य हतो वैकर्तनो वृषा
ततः प्रववृते युद्वं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च परस्परजयैषिणाम्
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संयुगे ।
सत्यसन्धं महेष्वासं भृशं मे व्यथितं मनः
द्रोणपुत्रस्य विक्रान्तं राधेयस्यैव चोभयोः ।
पश्यन्तु पाण्डुपुत्रास्ते विष्णुवासवयोरिव ॥ ८.१.१५ ॥
ਕੁਝ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਾਰਥ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਵੈਕਰਤਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ (ਕਰਨ) ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਰੋਮਾਂਚਕਾਰੀ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੁਆਰਾ ਦ੍ਰੋਣ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੱਚੇ ਵਚਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਲਈ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੈ। ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਧੇਯ (ਕਰਨ) ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਪਾਂਡੂ ਪੁੱਤਰ ਵੇਖਣ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੇ ਵਾਸਵ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
8.1.16
जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं नृप ।
तीर्णं तत्पाण्डवै राजन्यत्पुरा नावबुध्यसे
तयोर्द्वौ दिवसौ युद्वं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
कर्णे सेनापतौ राजन्बभूवाद्भुतदर्शनम्
ययोर्लोके पुमानस्त्रे न समोऽस्ति चतुर्विधे ।
तौ द्रोणभीष्मौ श्रुत्वा तु हतौ मे व्यथितं मनः
सर्व एव भवन्तश्च शक्ताः प्रत्येकशोऽपि वा ।
पाण्डुपुत्रान्रणे हन्तुं ससैन्यान्किसु संहताः।
वीर्यवन्तः कृतास्त्राश्च द्रक्ष्यथाद्य परस्परम् ॥ ८.१.१६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰ ਦਾ ਮੂੰਹ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੀ ਉਹ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੀ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਰਣ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣ ਕੇ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣਿਆ। ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਸਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਪੁਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ, ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਮਿਲ ਕੇ, ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ। ਪਰਾਕਰਮੀ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖੋਗੇ।
8.1.17
प्रोच्यमानं महाराज बन्धुभिर्हितबुद्धिभिः ।
तदिदं समनुप्राप्तं व्यसनं त्वां महाभयम्
ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे वृषः ।
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां फल्गुनेन निपातितः
त्रैलोक्ये यस्य चास्त्रेषु न पुमान्विद्यते समः ।
तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा किमकुर्वत मामकाः
एवमुक्त्वा ततः कर्णं चक्रे सेनापतिं तदा ।
तव पुत्रो महावीर्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ ॥ ८.१.१७ ॥
ਮਹਾਰਾਜ, ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਬੰਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਿਪਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ (ਕਰਣ) ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਫੱਲਗੁਨ (ਅਰਜੁਨ) ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗਾ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੇ ਅਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਤਦ ਤੁਹਾਡੇ ਮਹਾਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਹਿਤ ਕਰਣ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਾਇਆ, ਹੇ ਅਨਘ।
8.1.18
पुत्राणां राज्यकामेन त्वया राजन्हितैषिणा ।
चरितान्यहितान्येव तेषां ते फलमागतम्
ततस्तु सञ्जयः सर्वं गत्वा नागपुरं द्रुतम् ।
आचष्ट धृतराष्ट्राय यद्वृत्तं कुरुजाङ्गले
संशप्तकानां च बले पाण्डवेन महात्मना ।
धनञ्जयेन विक्रम्य गमिते यमसादनम्
सैनापत्यमथावाप्य कर्णो राजन्महारथः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः प्रायुध्यत रणोत्कटः ॥ ८.१.१८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ, ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਹਿਤਕਾਰੀ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਜਯ ਛੇਤੀ ਨਾਗਪੁਰ ਜਾ ਕੇ ਕੁਰੁਜਾਂਗਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਸਭ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ — ਸੰਸ਼ਪਤਕਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡਵ ਧਨੰਜਯ ਨੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਾਰਥੀ ਕਰਨ ਨੇ ਸੈਨਾਪਤੀਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਸਿੰਹਨਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਲੜਿਆ।
8.1.19
हतो दुःशासनो राजन्यथोक्तं पाण्डवेन तु ।
प्रतिज्ञा भीमसेनेन निस्तीर्णा सा चमूमुखे
आपगेयं हतं श्रुत्वा द्रोणं चापि महारथम् ।
आजगाम परामार्तिं वृद्वो राजाऽम्बिकासुतः
नारायणास्त्रे च हते द्रोणपुत्रस्य धीमतः ।
विप्रद्रुतानहं मन्येनिमग्नाञ्शोकसागरे।
ससृञ्जयानां सर्वेषां पाञ्चालानां च मारिष ।
केकयानां विदेहानां चकार कदनं महत् ॥ ८.१.१९ ॥
ਰਾਜਨ, ਪਾਂਡਵ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਃਸ਼ਾਸਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਮਹਾਰਥੀ ਦ੍ਰੋਣ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸੁਣ ਕੇ ਬੁੱਢੇ ਅੰਬਿਕਾ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਰਾਇਣਾਸਤ੍ਰ ਵਿਅਰਥ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭੱਜੇ ਹੋਏ ਸਿਪਾਹੀ ਸੋਗ ਦੇ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਹੇ ਮਾਰਿਸ਼, ਸ੍ਰੰਜਯਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ, ਕੇਕਯਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਹਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
8.1.20
पीतं च क्षतजं तस्य धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ।
पाण्डवेन महाराज कर्म कृत्वा सुदुष्करम्
स श्रुत्वा निहतं कर्णं दुर्योधनहितैषिणम् ।
कथं द्विजवर प्राणानधारयत दुःखितः
प्लवमानान्हते द्रोणे सन्ननौकानिवार्णवे ।
दुर्योधनस्य कर्णस्य भोजस्य कृतवर्मणः।
तस्येषुधाराः शतशः प्रादुरासञ्छरासनात् ।
अग्रे पुङ्खेषु संसक्ता यथा भ्रमरपङ्क्तयः ॥ ८.१.२० ॥
ਮਹਾਰਾਜ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵ ਨੇ ਜੋ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਕਰਣ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਵਰ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰੇ? ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਬੇੜੀ ਬਿਨਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਕਰਣ, ਭੋਜ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਤੜਫ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਉਸਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਖੰਭ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਿੰਬੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
8.1.21
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
शोकस्यान्तमपश्यन्वै हतं मत्वा सुयोधनम्।
विह्वलः पतितो भूमौ नष्टचेता इव द्विपः ।
यस्मिञ्जयाशां पुत्राणां सममन्यत पार्थिवः।
तस्मिन्हते स कौरव्यः कथं प्राणानधारयत् ।
मद्रराजस्य शल्यस्य द्रौणेश्चैव कृपस्य च
मत्पुत्रस्य च शेषस्य तथाऽन्येषां च सञ्जय ।
स पीडयित्वा पाञ्चालान्पाण्डवांश्च तरस्विनः।
हत्वा सहस्रशो योधानर्जुनेन निपातितः ॥ ८.१.२१ ॥
ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਯੋਧਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਗੁਆਏ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਕੌਰਵ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਕਿਆ?
8.1.22
तस्मिन्निपतिते भूमौ विह्वले राजसत्तमे ।
आर्तनादो महानासीत्स्त्रीणां भरतसत्तम
दुर्मरं तदहं मन्ये नृणां कृच्छ्रेऽपि वर्तताम् ।
यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा नात्यजज्जीवितं नृपः
विप्रद्रुतेष्वनीकेषु मुखवर्णोऽभवत्कथम् ।
एतत्सर्वं यथावृत्तं तथा गावल्गणे मम। ॥ ८.१.२२ ॥
ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਉੱਠਿਆ। ਕਰਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗੇ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਸਹਿ ਹੈ। ਸੈਨਾਵਾਂ ਭੱਜ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਰੰਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਗਾਵਲਗਣੀ, ਇਹ ਸਭ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਉਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
8.1.23
श शब्दः पृथिवीं कृत्स्नां पूरयामास सर्वशः ।
तथा शान्तनवं वृद्वं ब्रह्मन्बाह्लीकमेव च।
द्रोणं च सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च ।
आचक्ष्व पाण्डवेयानां मामकानां च विक्रमम् ॥ ८.१.२३ ॥
ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬੁੱਢੇ ਸ਼ਾਂਤਨਵ, ਬਾਹਲੀਕ, ਦ੍ਰੋਣ, ਸੋਮਦੱਤ ਅਤੇ ਭੂਰਿਸ਼ਰਵਾ ਦਾ, ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪੱਖ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
8.1.24
शोकार्णवे महाघोरे निमग्ना भरतस्त्रियः ।
रुरुदुर्दुःखशोकार्ता भृशमुद्विग्नचेतसः
तथैव चान्यान्सुहृदः पुत्रान्पौत्रांश्च पातितान् ।
श्रुत्वा यन्नाजहात्प्राणांस्तन्मन्ये दुष्करं द्विज
तवापराधाद्यद्वृत्तं कौरवेयेषु मारिष ।
तच्छ्रुत्वा मा व्यथां कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुधः ॥ ८.१.२४ ॥
ਮਹਾਭਿਆਨਕ ਸ਼ੋਕ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਭਰਤ-ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਮਨ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਠਿਨ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਪੂਜਨੀਕ, ਤੇਰੇ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਕੌਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ; ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੈਵ ਅੱਗੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
8.1.25
राजानं च समासाद्य गान्धारी भरतर्षभ ।
निःसंज्ञा पतिता भूमौ सर्वाण्यन्तः पुराणि च
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्
यस्मादभावी भावी वा भवेदर्थो नरं प्रति ।
अप्राप्तौ तस्य वा प्राप्तौ न कश्चिद्यथते बुधः ॥ ८.१.२५ ॥
ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਃਪੁਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ; ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਚਰਿੱਤਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
8.1.26
ततस्ताः स़ञ्जयो राजन्समाश्वासयदातुराः ।
मुह्यामानाः सुबहुशो मुञ्चन्तीर्वारि नेत्रजम्
न व्यथाऽभ्यधिका काचिद्विद्यते मम सञ्जय ।
दिष्टमेतत्पुरा मन्ये कथयस्य यथेच्छकम् ॥ ८.१.२६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਸੰਜਯ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੱਥਰੂ ਵਹਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਜਯ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੀੜ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੈਅ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ ਦੱਸ।
8.1.27
समाश्वस्ताः स्त्रियस्तास्तु वेपमाना मुहुर्मुहुः ।
कदल्य इव वातेन धूयमानाः समन्ततः ॥ ८.१.२७ ॥
ਧੀਰਜ ਮਿਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੰਬਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ; ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਝੂਲਦੇ ਕੇਲਿਆਂ ਵਾਂਗ।
8.1.28
राजानं विदुरश्चापि प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
आश्वासयामास तदा सिञ्चंस्तोयेन कौरवम् ॥ ८.१.२८ ॥
ਤਦ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੌਰਵ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਸਨ, ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।
8.1.29
स लब्ध्वा सनकैः संज्ञां ताश्च दृष्ट्वा स्त्रियो नृपः ।
उन्मत्त इव राजेन्द्र स्थितस्तूष्णीं विशाम्पते ॥ ८.१.२९ ॥
ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਮਪਤੇ, ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।
8.1.30
ततो ध्यात्वा चिरं कालं निःश्वस्य च पुनःपुनः ।
स्वान्पुत्रान्गर्हयामास बहुमेने च पाण्डवान् ॥ ८.१.३० ॥
ਫਿਰ ਚਿਰ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਾਉਕੇ ਭਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਕੀਤਾ।
8.1.31
गर्हयंश्चात्मनो बुद्धिं शकुनेः सौबलस्य च ।
ध्यात्वा तु सुचिरं कालं वेपमानो मुहुर्मुहुः ॥ ८.१.३१ ॥
ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੁਬਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕੁਨੀ ਨੂੰ ਨਿੰਦਦਿਆਂ, ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੰਬਦਾ ਰਿਹਾ।
8.1.32
संस्तभ्य च मनो भूयो राजा धैर्यसमन्वितः ।
पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छत सञ्जयम् ॥ ८.१.३२ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੁੜ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਗਾਵਲ੍ਗਣਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੂਤ ਸੰਜਯ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ।
8.1.33
न त्वया कथितं वाक्यं श्रुतं सञ्जय तन्मया ॥ ८.१.३३ ॥
ਹੇ ਸੰਜਯ, ਜੋ ਬਚਨ ਤੂੰ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ।
8.1.34
कच्चिद्दुर्योधनः सूत न गतो वै यमक्षयम् ।
जये निराशः पुत्रो मे सततं जयकामुकः।
ब्रूहि सञ्जय तत्त्वेन पुनरुक्तां कथामिमाम् ॥ ८.१.३४ ॥
ਸੂਤ, ਕੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ? ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਸੰਜਯ, ਇਹ ਕਥਾ ਸੱਚੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫਿਰ ਦੱਸ।
8.1.35
एवमुक्तोऽब्रवीत्सूतो राजानं जनमेजय ।
हतो वैकर्तनो राजन्सहपुत्रैर्महारथः।
भ्रातृभिश्च महेष्वासैः सूतपुत्रैस्तनुत्यजैः ॥ ८.१.३५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਸੂਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ, ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੈਕਰਤਨ (ਕਰਨ) ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ; ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਸੂਤਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਗਏ।
8.1.36
दुःशासनश्च निहतः पाण्डवेन यशस्विना ।
पीतं च रुधिरं कोपाद्भीमसेनेन संयुगे ॥ ८.१.३६ ॥
ਯਸ਼ਸਵੀ ਪਾਂਡਵ ਨੇ ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀਤਾ।
8.1.37
एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दह्यमानोऽब्रवीत्सूतं मुहूर्तं तिष्ठ सञ्जय।
व्याकुलं मे मनस्तात मा तावत्किंचिदुच्यताम् ॥ ८.१.३७ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਅੰਬਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਸੂਤ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: ਸੰਜਯ, ਇੱਕ ਪਲ ਰੁਕ ਜਾ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਿਆਕੁਲ ਹੈ; ਹੁਣ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਾ ਕਹੋ।
8.1.38
राजापि नाब्रवीत्किञ्चित्सञ्जयो विदुरस्तथा ।
तूष्णीम्भूतस्तदा सोऽथ बभूव जगतीपतिः ॥ ८.१.३८ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ; ਸੰਜਯ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਤਦ ਉਹ ਜਗਤ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।