महाभारत · अध्याय 8.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.12.1
भीमसेनं ततो द्रौणी राजन्विव्याध पत्रिणा ।
परया त्वरया युक्तो दर्शयन्नस्त्रलाघवम् ॥ ८.१२.१ ॥
तब हे राजन्, द्रोण के पुत्र ने परम वेग से युक्त होकर, अस्त्रों की निपुणता दिखाते हुए, भीमसेन को बाण से बींध दिया।
8.12.2
अथैनं पुनराजघ्ने नवत्या निशितैः शरैः ।
सर्वमर्माणि सम्प्रेक्ष्य मर्मज्ञो लघुहस्तवत् ॥ ८.१२.२ ॥
तब उसने फिर भीमसेन पर तीखे नब्बे बाणों से प्रहार किया; मर्मस्थलों को भली-भाँति देखकर, मर्मज्ञ होने के कारण, फुर्तीले हाथ से।
8.12.3
भीमसेनः समाकीर्णो द्रौणिना निशितैः शरैः ।
रराज समरे राजन्रश्मिवानिव भास्करः ॥ ८.१२.३ ॥
द्रोण के पुत्र के तीखे बाणों से आच्छादित होकर भीमसेन युद्ध में वैसे ही शोभित हुए जैसे किरणों वाला सूर्य, हे राजन्।
8.12.4
ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः ।
द्रोणपुत्रमवच्छाद्य सिंहनादममुञ्चत ॥ ८.१२.४ ॥
तब पाण्डुपुत्र ने सुप्रयुक्त सहस्र बाणों से द्रोण के पुत्र को आच्छादित कर दिया और सिंहनाद किया।
8.12.5
शरैः सरांस्ततो द्रौणिः संवार्य युधि पाण्डवम् ।
ललाटेऽभ्याहनद्राजन्नाराचेन स्मयन्निव ॥ ८.१२.५ ॥
तब द्रोण के पुत्र ने बाणों से बाणों को रोककर, युद्ध में पाण्डुपुत्र को, हे राजन्, मुस्कराते हुए मानो, नाराच से माथे पर प्रहार किया।
8.12.6
ललाटस्थं ततो बाणं धारयामास पाण्डवः ।
यथा शृङ्गं वने दृप्तः खङ्गो धारयते नृप ॥ ८.१२.६ ॥
तब पाण्डुपुत्र ने माथे में धँसे बाण को वैसे ही थाम लिया, जैसे हे नृप, वन में मदमत्त गैंडा अपने सींग को धारण करता है।
8.12.7
ततो द्रौणिं रणे भीमो यतमानं पराक्रमी ।
त्रिभिर्विव्याध नाराचैर्ललाटे विस्मयन्निव ॥ ८.१२.७ ॥
तब पराक्रमी भीम ने युद्ध में प्रयत्नशील द्रौणि को तीन नाराच बाणों से उसके ललाट पर मारा, मानो चकित होकर।
8.12.8
ललाटस्थैस्ततो बाणैर्ब्राह्मणोऽसौ व्यशोभत ।
प्रावृषीव यथा सिक्तस्त्रिशृङ्गः पर्वतोत्तमः ॥ ८.१२.८ ॥
तब ललाट में लगे बाणों से वह ब्राह्मण (द्रौणि) ऐसा शोभित हुआ, जैसे वर्षा ऋतु में भीगा हुआ त्रिशृंग श्रेष्ठ पर्वत शोभित होता है।
8.12.9
ततः शरशतैर्द्रौणिरर्दयामास पाण्डवम् ।
न चैनं कम्पयामास मातरिश्वेव पर्वतम् ॥ ८.१२.९ ॥
तब द्रौणि ने सैकड़ों बाणों से पाण्डव को पीड़ित किया, किंतु उसे उसी प्रकार विचलित न कर सका जैसे वायु पर्वत को नहीं हिला पाती।
8.12.10
तथैव पांण्डवो युद्धे द्रौणिं शरशतैः शितैः ।
नाकम्पयत संहृष्टो वार्योध इव पर्वतम् ॥ ८.१२.१० ॥
उसी प्रकार पाण्डव ने भी युद्ध में द्रौणि को तीखे सैकड़ों बाणों से पीड़ित किया, और प्रसन्न होकर उसे उसी प्रकार विचलित न कर सका जैसे जल-प्रवाह पर्वत को नहीं हिला पाता।
8.12.11
तावन्योन्यं शरैर्घोरैश्छादयानौ महारथौ ।
रथवर्यगतौ वीरौ शुशुभाते बलोत्कटौ ॥ ८.१२.११ ॥
वे दोनों महारथी, एक-दूसरे को भयंकर बाणों से ढकते हुए, श्रेष्ठ रथों पर खड़े, बल से प्रचण्ड वीर शोभित हुए।
8.12.12
आदित्याविव सन्दीप्तौ लोकक्षयकरावुभौ ।
स्वरश्मिभिरिवान्योन्यं तापयन्तौ शरोत्तमैः ॥ ८.१२.१२ ॥
दोनों, दो आदित्यों के समान दीप्त, लोकों का क्षय करने वाले, अपनी किरणों की तरह श्रेष्ठ बाणों से एक-दूसरे को तपाते हुए (शोभित हुए)।
8.12.13
ततः प्रविकृते यत्नं कुर्वाणौ तौ महारणे ।
कृतप्रतिकृते यत्तौ शरसङ्घैरभीतवत् ॥ ८.१२.१३ ॥
तब महायुद्ध में वे दोनों, उत्तेजित होकर प्रयत्न करते हुए, प्रतिकार पर प्रतिकार करते हुए, निर्भय की भाँति बाणों की वर्षा से जूझ रहे थे।
8.12.14
व्याघ्राविव च सङ्ग्रामे चेरतुस्तौ नरोत्तमौ ।
शरदंष्ट्रौ दुराधर्षौ चापवक्रौ भयङ्करौ ॥ ८.१२.१४ ॥
युद्ध में वे दोनों नरश्रेष्ठ बाघों की भाँति विचरण कर रहे थे, बाण ही जिनकी दाढ़ें थीं, जिन्हें पराजित करना कठिन था, मुड़े धनुष लिए वे भयंकर थे।
8.12.15
अभूतां तावदृश्यौ च शरजालैः समन्ततः ।
मेघजालैरिव च्छनौ गगने चन्द्रभास्करौ ॥ ८.१२.१५ ॥
बाणों के जालों से चारों ओर से वे दोनों अदृश्य हो गए, जैसे आकाश में मेघ-जालों से ढँके चन्द्रमा और सूर्य।
8.12.16
चकाशेते मुहूर्तेन ततस्तावप्यरिन्दमौ ।
विमुक्तावभ्रजालेन अङ्गारकबुधाविव ॥ ८.१२.१६ ॥
फिर क्षण भर में वे दोनों शत्रुदमन भी प्रकट होकर चमक उठे, मेघ-जाल से मुक्त हुए मंगल और बुध की भाँति।
8.12.17
अथ तत्रैव सङ्ग्रमे वर्तमाने सुदारुणे ।
अपसव्यं ततश्चक्रे द्रौणिस्तत्र वृकोदरम् ॥ ८.१२.१७ ॥
फिर वहीं उस अत्यन्त भयंकर युद्ध के चलते रहने पर द्रोण-पुत्र ने वहाँ वृकोदर (भीम) को अपसव्य करके घेर लिया।
8.12.18
किरञ्छरशतैरुग्रैर्धाराभिरिव पर्वतम् ।
न तु तन्ममृषे भीमः शत्रोर्विजलक्षणम् ॥ ८.१२.१८ ॥
उग्र सैकड़ों बाणों की वर्षा करते हुए, जैसे पर्वत पर धाराओं की वर्षा; परन्तु भीम ने शत्रु के उस विजय-चिह्न को सहन नहीं किया।
8.12.19
प्रतिचक्रे ततो राजन्पाण्डवोऽप्यपसव्यतः ।
मण्डलानां विभागेन गतप्रत्यागतेन च ॥ ८.१२.१९ ॥
हे राजन्, तब पाण्डव ने भी बाएँ होकर प्रतिआक्रमण किया, मंडलों के विभाग और आने-जाने की गति से।
8.12.20
बभूव तुमुलं युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः ।
चरित्वा विविधान्मार्गान्मण्डलस्थानमेव च ॥ ८.१२.२० ॥
उन दोनों पुरुषसिंहों में भयंकर युद्ध छिड़ गया, जिसमें वे विविध मार्गों पर चलते हुए मंडल-स्थितियों में भी घूमते रहे।
8.12.21
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ।
अन्योन्यस्य वधे चैव चक्रतुर्यत्नमुत्तमम् ॥ ८.१२.२१ ॥
पूरी तरह खींचे गए धनुषों से छोड़े बाणों से वे एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे, और एक-दूसरे के वध के लिए उत्तम प्रयत्न करने लगे।
8.12.22
ईषतुर्विरथं चैव कर्तुमन्योन्यमाहवे ।
ततो द्रौणिर्महास्त्राणि प्रादुश्चक्रे महारथः ॥ ८.१२.२२ ॥
वे युद्ध में एक-दूसरे को रथहीन करने का प्रयास करने लगे। तब महारथी द्रोणपुत्र ने महान अस्त्र प्रकट किए।
8.12.23
तान्यस्त्रैरेव समरे प्रतिजघ्नेऽथ पाण्डवः ।
ततो घोरं महाराज अस्त्रयुद्धमवर्तत ॥ ८.१२.२३ ॥
तब पाण्डव ने उन्हीं अस्त्रों से समरभूमि में उनका प्रतिकार किया। फिर, हे महाराज, भयंकर अस्त्र-युद्ध छिड़ गया।
8.12.24
ग्रहयुद्वं यथा घोरं प्रजासंहरणे ह्यभूत् ।
ते वाणाः समसज्जन्त मुक्तास्ताभ्यां तु भारत ॥ ८.१२.२४ ॥
जैसे प्रजा के संहार के समय ग्रहों का भयंकर युद्ध होता है, वैसे ही हे भारत, उन दोनों के छोड़े हुए वे बाण आपस में टकरा गए।
8.12.25
द्योतग्रन्तो दिशः सर्वास्तव सैन्यं समन्ततः ।
बाणसङ्घैर्वृतं घोरमाकाशं समपद्यत ॥ ८.१२.२५ ॥
आपकी सारी सेना ने चारों ओर से सभी दिशाओं को प्रकाशित करते हुए, बाणों के समूहों से घिरा हुआ भयानक आकाश बन गया।
8.12.26
उल्कापातावृतं युद्धं प्रजानां संक्षये नृप ।
बाणाभिघातात्सञ्जज्ञे तत्र भारत पावकः ॥ ८.१२.२६ ॥
हे राजन्, प्रजाओं के संहार में उल्कापात से घिरा वह युद्ध हुआ; हे भरतवंशी, वहाँ बाणों के आघात से अग्नि प्रकट हो उठी।
8.12.27
सविस्फुलिङ्गो दीप्तार्चिर्योऽदहद्वाहिनीद्वयम् ।
तत्र सिद्धा महाराज सम्पतन्तोऽब्रुवन्वचः ॥ ८.१२.२७ ॥
चिंगारियों सहित, प्रज्वलित ज्वालाओं वाली वह अग्नि दोनों सेनाओं को जला रही थी; हे महाराज, वहाँ उतरते हुए सिद्धों ने ये वचन कहे।
8.12.28
युद्धानामति सर्वेषां युद्धमेतदिति प्रभो ।
सर्वयुद्धानि चैतस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ८.१२.२८ ॥
हे प्रभो, सभी युद्धों से परे यह युद्ध है; सारे युद्ध इसके सोलहवें अंश के भी योग्य नहीं हैं।
8.12.29
नेदृशं च पुनर्युद्धं भविष्यति कदाचन ।
अहो ज्ञानेन सम्पन्नावुभ ब्राह्मणक्षत्रियौ ॥ ८.१२.२९ ॥
ऐसा युद्ध फिर कभी नहीं होगा। अहो, ज्ञान से संपन्न ये दोनों, ब्राह्मण और क्षत्रिय।
8.12.30
अहो शौर्येण सम्पन्नावुभौ चोग्रपराक्रमौ ।
अहो भीमबलो भीम एतस्य च कृतास्त्रता ॥ ८.१२.३० ॥
अहो, शौर्य से संपन्न और उग्र पराक्रम वाले वे दोनों! अहो, भयानक बल वाले भीम, और इसकी अस्त्र-विद्या की निपुणता!
8.12.31
अहो वीर्यस्य सारत्वमहो सौष्ठवमेतयोः ।
स्थितावेतौ हि समरे कालान्तकयमोपमौ ॥ ८.१२.३१ ॥
अहो, इन दोनों के पराक्रम की श्रेष्ठता और कौशल कितना अद्भुत है! युद्ध में खड़े ये दोनों मानो काल, अंतक और यम के समान हैं।
8.12.32
रुद्रौ द्वावि सम्भूतौ यथा द्वाविव भास्करौ ।
यमौ वा पुरुषव्याघ्रौ घोररूपावुभौ रणे ॥ ८.१२.३२ ॥
मानो दो रुद्र या दो सूर्य प्रकट हुए हों, अथवा जुड़वाँ यम हों—युद्ध में भयंकर रूप वाले ये दोनों पुरुषव्याघ्र हैं।
8.12.33
इति वाचः स्म श्रूयन्ते सिद्धानां वै मुहुर्मुहुः ।
सिंहनादश्च सञ्जज्ञे समेतानां दिवौकसाम् ॥ ८.१२.३३ ॥
इस प्रकार सिद्धों की वाणियाँ बार-बार सुनाई दीं, और वहाँ एकत्र हुए देवताओं का सिंहनाद भी उठा।
8.12.34
अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च दृष्ट्वा कर्म तयो रणे ।
सिद्वचारणसङ्घानां विस्मयः समपद्यत ॥ ८.१२.३४ ॥
युद्ध में उन दोनों के अद्भुत और अचिन्त्य कर्म देखकर सिद्धों और चारणों के समूहों में विस्मय उत्पन्न हुआ।
8.12.35
प्रशंसन्ति तदा देवाः सिद्वाश्च परमर्षयः ।
साधु द्रौणे महाबाहो साधु भीमेति चाब्रुवन् ॥ ८.१२.३५ ॥
तब देवता, सिद्ध और परम ऋषि प्रशंसा करने लगे और बोले—'साधु, हे द्रोणपुत्र, हे महाबाहु! साधु, हे भीम!'
8.12.36
तौ शूरौ समरे राजन्परस्परकृतागसौ ।
परस्परमुदीक्षेतां क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी ॥ ८.१२.३६ ॥
हे राजन्! युद्ध में एक-दूसरे के अपराधी वे दोनों शूरवीर क्रोध से आँखें फाड़कर एक-दूसरे को देखने लगे।
8.12.37
क्रोधरक्तेक्षणौ तौ तु क्रोधात्प्रस्फुरिताधरौ ।
क्रोधात्संदष्टदशनौ तथैव दशनच्छदौ ॥ ८.१२.३७ ॥
क्रोध से लाल नेत्रों वाले वे दोनों क्रोध से होंठ फड़काते हुए, क्रोध से दाँत भींचे हुए, वैसे ही अधर दबाए हुए थे।
8.12.38
अन्योन्यं छादयन्तौ स्म शरवृष्ट्या महारथौ ।
शराम्बुधारो समरे शस्त्रविद्युत्प्रकाशिनौ ॥ ८.१२.३८ ॥
महारथी वे दोनों समर में बाणों की वर्षा से एक-दूसरे को ढकते हुए थे, बाणों की धाराएँ जल जैसी और शस्त्रों की बिजली जैसी चमकती हुई।
8.12.39
तावन्यन्यं ध्वजं विद्व्वा सारथिं च महारणे ।
अन्योन्यस्य हयान्विद्वा बिभिदाते परस्परम् ॥ ८.१२.३९ ॥
वे दोनों महायुद्ध में एक-दूसरे की ध्वजा और सारथि को बींधकर, एक-दूसरे के घोड़ों को भी बींधकर, परस्पर को विदीर्ण करने लगे।
8.12.40
ततः क्रुद्धौ महाराज बाणौ गृह्य महाहवे ।
उभौ चिक्षिपतुस्तूर्ममन्योन्यस्य वधैषिणौ ॥ ८.१२.४० ॥
तब हे महाराज, क्रुद्ध होकर वे दोनों महायुद्ध में बाणों को उठाकर, एक-दूसरे का वध चाहते हुए, शीघ्र ही एक-दूसरे पर चलाने लगे।
8.12.41
तौ सायकौ महाराज द्योतमानौ चमूमुखे ।
आजघ्नतुः समासाद्य वज्रवेगौ दुरासदौ ॥ ८.१२.४१ ॥
हे महाराज, वे दोनों बाण, जो सेना के मुख पर चमक रहे थे, वज्र के वेग वाले और दुर्धर्ष होकर, पहुँचकर प्रहार करने लगे।
8.12.42
तौ परस्परवेगाच्च शराभ्यां च भृशाहतौ ।
निपेततुर्महावीर्यौ रथोपस्थे तयोस्तदा ॥ ८.१२.४२ ॥
परस्पर के वेग और उन बाणों से अत्यंत आहत होकर, महापराक्रमी वे दोनों तब उनके रथ के आसन पर गिर पड़े।
8.12.43
ततस्तु सारथिर्ज्ञात्वा द्रोणपुत्रमचेतनम् ।
अपोवाह रणाद्राजन्सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ८.१२.४३ ॥
तब सारथी ने द्रोणपुत्र को अचेत जानकर, हे राजन्, सारी सेना के देखते-देखते उन्हें युद्धभूमि से दूर ले गया।
8.12.44
तथैव पाण्डवं राजन्विह्वलन्तं मुहुर्मुहुः ।
अपोवाह रथेनाजौ विशोकः शत्रुतापनम् ॥ ८.१२.४४ ॥
उसी प्रकार, हे राजन्, बार-बार व्याकुल होते हुए पाण्डुपुत्र को शत्रुओं को तपाने वाले विशोक ने युद्ध में अपने रथ पर उठाकर ले गए।