महाभारत · अध्याय 8.15
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.15.1
नकुलं रभसं युद्धे द्रावयन्तं वरूथिनीम् ।
कर्णो वैकर्तनो राजन्वारयामास वै रुषा ॥ ८.१५.१ ॥
हे राजन्! युद्ध में वेग से सेना को भगाते हुए नकुल को वैकर्तन कर्ण ने क्रोध से रोक दिया।
8.15.2
नकुलस्तु ततः कर्णं प्रहसन्निदमब्रवीत् ।
चिरस्य बत दृष्टोऽहं दैवतैः सौम्यचक्षुषा। ॥ ८.१५.२ ॥
तब नकुल ने हँसते हुए कर्ण से यह कहा - "बहुत समय बाद, देवताओं की कृपा से, सौम्य दृष्टि से मैं तुम्हें देख पाया हूँ।"
8.15.3
यस्य मे त्वं रणे पाप चक्षुर्विषयमागतः ।
त्वं हि मूलमनर्थानां वैरस्य कलहस्य च। ॥ ८.१५.३ ॥
"हे पापी! रणभूमि में तुम मेरी दृष्टि के सामने आए हो। तुम ही तो अनर्थों, वैर और कलह की जड़ हो।"
8.15.4
त्वद्दोषात्कुरवः क्षीणाः समासाद्य परस्परम् ।
त्वामद्य समरे हत्वा कृतकृत्योऽस्मि विज्वरः ॥ ८.१५.४ ॥
"तुम्हारे दोष से कौरव आपस में भिड़कर क्षीण हो गए। आज युद्ध में तुम्हें मारकर मैं कृतकृत्य और निश्चिन्त हो गया हूँ।"
8.15.5
एवमुक्तः प्रत्युवाच नकुलं सूतनन्दनः ।
सदृशं राजपुत्रस्य धन्विनश्च विशेषतः ॥ ८.१५.५ ॥
ऐसा कहे जाने पर सूतपुत्र कर्ण ने नकुल को उत्तर दिया - यह राजपुत्र और धनुर्धर के लिए विशेष रूप से उचित था।
8.15.6
प्रहरस्व च मे वीर पश्यामस्तव पौरुषम् ।
कर्म कृत्वा रमे शूर ततः कत्थितुमर्हसि ॥ ८.१५.६ ॥
"हे वीर! मुझ पर प्रहार करो, हम तुम्हारा पराक्रम देखेंगे। हे शूर! कर्म करके ही तुम्हें डींग मारना उचित है।"
8.15.7
अनुक्त्वा समरे तात शूरा युध्यन्ति शक्तितः ।
प्रयुध्यस्व मया शक्त्या हनिष्ये दर्पमेव ते ॥ ८.१५.७ ॥
हे तात, शूरवीर युद्ध में बिना डींग हांके अपनी शक्ति के अनुसार लड़ते हैं। मुझसे भिड़ जाओ, मैं अपनी शक्ति से तुम्हारा अभिमान ही नष्ट कर दूँगा।
8.15.8
इत्युक्त्वा प्राहरत्तूर्णं पाण्डुपुत्राय सूतजः ।
विव्याध चैनं समरे त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः ॥ ८.१५.८ ॥
यह कहकर सूतपुत्र ने तुरंत पाण्डुपुत्र पर प्रहार किया और युद्ध में उसे तिहत्तर बाणों से बींध दिया।
8.15.9
नकुलस्तु ततो विद्वः सूतपुत्रेण भारत ।
अशीत्याऽऽशीविषप्रख्यैः सूतपुत्रमविध्यत ॥ ८.१५.९ ॥
हे भारत, तब नकुल ने सूतपुत्र से बिंधकर उत्तर में विषैले सर्पों के समान अस्सी बाणों से सूतपुत्र को बींध दिया।
8.15.10
तस्य कर्णो धनुश्छित्त्वा स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः ।
त्रिंशता परमेष्वासः शरैः पाण्डवमर्दयत् ॥ ८.१५.१० ॥
उसका धनुष काटकर कर्ण ने, परम धनुर्धर होने के कारण, शिला पर तेज़ किए हुए स्वर्ण-पंख वाले तीस बाणों से पाण्डव को पीड़ित कर दिया।
8.15.11
ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ।
आशीविषा यथा नागा भित्त्वा गां सलिलं पपुः ॥ ८.१५.११ ॥
वे बाण उसका कवच भेदकर युद्ध में रक्त पीने लगे, जैसे विषैले नाग धरती को भेदकर जल पीते हैं।
8.15.12
अथान्यद्वनुरादाय हेमपृष्ठं दुरासदम् ।
कर्णं विव्याध सप्तत्या सारथिञ्च त्रिभिः शरैः ॥ ८.१५.१२ ॥
तब दूसरा धनुष, जिसकी पीठ सोने की थी और जो दुर्जेय था, उठाकर उसने कर्ण को सत्तर बाणों से और सारथी को तीन बाणों से बींध दिया।
8.15.13
ततः क्रुद्धो महाराज नकुलः परवीहा ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन कर्णस्य धनुराच्छिनत् ॥ ८.१५.१३ ॥
तब हे महाराज, क्रोधित होकर शत्रुओं का संहार करने वाले नकुल ने अत्यन्त तीखे क्षुरप्र बाण से कर्ण का धनुष काट डाला।
8.15.14
अथैनं छिन्नधन्वानं सायकानां शतैस्त्रिभिः ।
आजघ्ने प्रहसन्वीरः सर्वलोकमहारथम् ॥ ८.१५.१४ ॥
फिर धनुष कटे हुए उस सर्वलोक-प्रसिद्ध महारथी कर्ण पर उस वीर ने हँसते हुए तीन सौ बाणों से प्रहार किया।
8.15.15
कर्णमभ्यर्दितं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रेण मारिष ।
विस्मयं परमं जग्मुर्ऋषयः सह दैवतैः ॥ ८.१५.१५ ॥
हे माननीय, पाण्डुपुत्र द्वारा कर्ण को पीड़ित होते देखकर ऋषिगण देवताओं सहित परम विस्मय को प्राप्त हुए।
8.15.16
अथान्यद्वनुरादाय कर्णो वैकर्तनस्तदा ।
नकुलं पञ्छभिर्बाणैर्जत्रुदेशे समार्पयत् ॥ ८.१५.१६ ॥
तब वैकर्तन कर्ण ने दूसरा धनुष लेकर पाँच बाणों से नकुल की हँसली के स्थान पर प्रहार किया।
8.15.17
उरस्थैरथ तैर्बाणैर्माद्रीपुत्रो व्यरोचत ।
स्वरश्मिभिरिवादित्यो भुवने विसृजन्प्रभाम् ॥ ८.१५.१७ ॥
छाती में धँसे उन बाणों से माद्री-पुत्र नकुल ऐसे शोभित हुए, जैसे सूर्य संसार में अपनी किरणें बिखेरता हुआ चमकता है।
8.15.18
नकुलस्तु ततः कर्णं विद्व्वा सप्तभिराशुगैः ।
अथास्य धनुषः कोटिं पुनश्चिच्छेद मारिष ॥ ८.१५.१८ ॥
फिर नकुल ने कर्ण को सात शीघ्रगामी बाणों से बींधकर, हे माननीय, उसके धनुष का सिरा फिर से काट डाला।
8.15.19
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय समरे वेगवत्तरम् ।
नकुलस्य ततो बैणैः समन्ताच्छादयद्दिशः ॥ ८.१५.१९ ॥
उसने युद्ध में एक दूसरा, और भी वेगवान धनुष उठाया, फिर नकुल के बाणों से चारों ओर की दिशाओं को ढक दिया।
8.15.20
सञ्छाद्यमानः सहसा कर्णचाप्युतैः सरैः ।
चिच्छेद स शरांस्तूर्णं शरैरेव महारथः ॥ ८.१५.२० ॥
कर्ण के तीखे बाणों से सहसा आच्छादित होकर उस महारथी ने भी तुरंत बाणों से ही उनके बाणों को काट डाला।
8.15.21
ततो बाणमयं जालं विततं व्योम्न्यदृश्यत ।
खद्योतानामिव व्रातैः सम्पतद्भिर्यथा नभः ॥ ८.१५.२१ ॥
तब आकाश में बाणों से बना जाल फैला दिखाई दिया, जैसे उड़ते हुए जुगनुओं के झुंडों से आकाश भर जाता है।
8.15.22
तैर्विमुक्तैः शरशतैश्छादितं गगनं तदा ।
शलभानां यथा व्रातैस्तद्वदासीद्विशाम्पते ॥ ८.१५.२२ ॥
उनके छोड़े हुए सैकड़ों बाणों से तब आकाश ढक गया, हे राजन्, जैसे टिड्डियों के झुंडों से (आकाश ढक जाता है)।
8.15.23
ते शरा हेमविकृताः सम्पन्तौ मुहुर्मुहुः ।
श्रेणीकृता व्यकाशान्त क्रौञ्चाः श्रेणीकृता इव ॥ ८.१५.२३ ॥
वे सोने से सजे बाण बार-बार उड़ते हुए पंक्तिबद्ध होकर ऐसे चमके, जैसे पंक्तिबद्ध क्रौंच पक्षी चमकते हैं।
8.15.24
बाणजालवृते व्योम्नि च्छादिते च दिवाकरे ।
न स्म सम्पतते भूतं किञ्चिदप्यन्तरिक्षगम् ॥ ८.१५.२४ ॥
आकाश बाणों के जाल से घिर गया और सूर्य भी ढक गया; अंतरिक्ष में विचरने वाला कोई प्राणी भी उड़ नहीं पाता था।
8.15.25
निरुद्वे तत्र मार्गे च शरसङ्घैः समन्ततः ।
व्यरोचेतां महात्मानौ कालसूर्याविवोदितौ ॥ ८.१५.२५ ॥
वहाँ मार्ग चारों ओर बाणों के समूहों से अवरुद्ध हो जाने पर वे दोनों महात्मा कालसूर्य के समान उदित होकर चमक उठे।
8.15.26
कर्णचापच्युतैर्बाणैर्वध्यमानास्तु सोमकाः ।
अवालीयन्त राजेन्द्र वेदनार्ता भूशार्दिताः ॥ ८.१५.२६ ॥
कर्ण के धनुष से छूटे बाणों से मारे जाते हुए सोमक लोग, हे राजेन्द्र, पीड़ा से आर्त और अत्यन्त घायल होकर पीछे हट गए।
8.15.27
नकुलस्य तथा बाणैर्हन्यमाना चमूस्तव ।
व्यशीर्यत दिशो राजन्वातनुन्ना इवाम्बुदाः ॥ ८.१५.२७ ॥
नकुल के बाणों से मारी जाती हुई आपकी सेना भी वैसे ही छिन्न-भिन्न होकर दिशाओं में बिखर गई, हे राजन्, जैसे वायु से हँकी मेघमालाएँ।
8.15.28
ते सेने हन्यमाने तु ताभ्यां दिव्यैर्महाशरैः ।
शरपातमपाक्रम्य तस्थतुः प्रेक्षिके तदा ॥ ८.१५.२८ ॥
उन दोनों के दिव्य महाबाणों से मारी जाती हुई वे दोनों सेनाएँ तब बाणों की पहुँच से दूर हटकर दर्शक बनकर खड़ी रहीं।
8.15.29
प्रोत्सारितजने तस्मिन्कर्णपाण्डवयोः शरैः ।
अविध्येतां महात्मानावन्योन्यं शरवृष्टिभिः ॥ ८.१५.२९ ॥
उस स्थान से लोगों के हटा दिए जाने पर कर्ण और पाण्डव (अर्जुन) दोनों महात्मा एक-दूसरे को बाणों की वर्षा से बींधने लगे।
8.15.30
विदर्शयन्तौ दिव्यानि शस्त्राणि रणमूर्धनि ।
छादयन्तौ च सहसा परस्परवधैषिणौ ॥ ८.१५.३० ॥
रणभूमि के अग्रभाग में दिव्य शस्त्रों का प्रदर्शन करते हुए, सहसा एक-दूसरे को ढकते हुए, परस्पर वध की इच्छा रखने वाले वे दोनों।
8.15.31
नकुलेन शरा मुक्ता कङ्कबर्हिणवाससः ।
सूतपुत्रमवच्छाद्य व्यतिष्ठन्त यथाऽम्बरे ॥ ८.१५.३१ ॥
नकुल द्वारा छोड़े गए बाण, जिनके पंख कंक और मोर के थे, सूतपुत्र को ढककर आकाश में ठहर गए।
8.15.32
तथैव सूतपुत्रेण प्रेषिताः परमाहवे ।
पाण्डुपुत्रमवच्छाद्य व्यतिष्ठन्ताम्बरे शराः ॥ ८.१५.३२ ॥
उसी प्रकार सूतपुत्र द्वारा परम युद्ध में भेजे गए बाण पाण्डुपुत्र को ढककर आकाश में ठहर गए।
8.15.33
शरवेश्मप्रविष्टौ तौ ददृशाते न कैश्चन ।
सूर्याचन्द्रमसौ राजञ्छाद्यमानौ घनैरिव ॥ ८.१५.३३ ॥
बाणों के घर में प्रवेश किए हुए वे दोनों किसी को दिखाई नहीं दिए, हे राजन, जैसे सूर्य और चन्द्रमा बादलों से ढक गए हों।
8.15.34
ततः क्रुद्धो रणे कर्णः कृत्वा घोरतरं वपुः ।
पाण्डवं छादयामास समन्ताच्छरवृष्टिभिः ॥ ८.१५.३४ ॥
तब रण में क्रुद्ध कर्ण ने अपना रूप और भी भयंकर बनाकर पाण्डव को चारों ओर से बाणों की वर्षा से ढक दिया।
8.15.35
सोऽतिच्छन्नो महाराज सूतपुत्रेण पाण्डवः ।
न चकार व्यथां राजन्भास्करो जलदैर्यथा ॥ ८.१५.३५ ॥
सूतपुत्र द्वारा पूरी तरह ढक दिए जाने पर भी, हे महाराज, वह पाण्डुपुत्र व्याकुल नहीं हुए, हे राजन, जैसे सूर्य बादलों से ढककर भी विचलित नहीं होता।
8.15.36
ततः प्रहस्याधिरथिः शरजालानि मारिष ।
प्रेषयामास समरे शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८.१५.३६ ॥
तब हँसकर अधिरथ-पुत्र ने, हे मारिष, युद्ध में सैकड़ों और हज़ारों बाणजालों को भेजा।
8.15.37
एकच्छायमभूत्सर्वं तस्य बाणैर्महात्मनः ।
अभ्रच्छायेव सञ्जज्ञे सम्पतद्भिः शरोत्तमैः ॥ ८.१५.३७ ॥
उस महात्मा के बाणों से सब कुछ एक ही छाया में ढक गया। गिरते हुए श्रेष्ठ बाणों से वह बादल की छाया जैसा प्रतीत हुआ।
8.15.38
ततः कर्णो महाराज धनुश्छित्त्वा महात्मनः ।
सारथिं पातयामास रथनीडाद्वसन्निव ॥ ८.१५.३८ ॥
तब हे महाराज, कर्ण ने उस महात्मा का धनुष काटकर उनके सारथी को रथ के आसन से ऐसे गिरा दिया, मानो वह वहाँ बैठा ही हो।
8.15.39
ततोऽश्वांश्छतुरश्चास्य चतुर्भिर्निशितैः शरैः ।
यमस्य भवनं तूर्णं प्रेषयामास भारत ॥ ८.१५.३९ ॥
फिर उसके चारों घोड़ों को भी चार तीखे बाणों से उसने तुरंत यमलोक भेज दिया, हे भारत।
8.15.40
अथास्य तं रथं दिव्यं तिलशो व्यधमच्छरैः ।
पताकां चक्ररक्षांश्च गदां खङ्गं च मारिष ॥ ८.१५.४० ॥
फिर उसके उस दिव्य रथ को उसने बाणों से तिल-तिल करके चूर कर दिया, और हे मारिष, उसकी पताका, चक्ररक्षक, गदा और खड्ग भी।
8.15.41
शतचन्द्रं च तच्चर्म सर्वापकरणानि च ।
सुवर्णविकृतं तच्च धनुः शरमाहवे ॥ ८.१५.४१ ॥
और उसकी वह शतचन्द्र ढाल, सारे साधन-सामग्री, और वह सोने से अलंकृत धनुष तथा युद्ध में बाण भी।
8.15.42
हताश्वो विरथश्चैव विवर्मा च विशाम्पते ।
अवतीर्य रथात्तूर्णं परिघं गृह्य धिष्ठितः ॥ ८.१५.४२ ॥
हे प्रजापति, घोड़े मारे जाने पर, रथहीन और कवचहीन होकर वह तुरंत रथ से उतरा और परिघ (लोहे की गदा) हाथ में लेकर डटकर खड़ा हो गया।
8.15.43
तमुद्यतं महारघोरं परिघं तस्य सूतजः ।
व्यहनत्सायकै राजन्सुतीक्ष्णैर्भारसाधनैः ॥ ८.१५.४३ ॥
राजन्, सूतपुत्र ने उठाए हुए उस अत्यंत भयानक परिघ को अपने अत्यंत तीखे, भार सह सकने वाले बाणों से काट डाला।
8.15.44
व्यायुधं चैनमालक्ष्य शरैः सन्नतपर्वभिः ।
आर्पयद्बहुभिः कर्णो न चैनं समपीडयत् ॥ ८.१५.४४ ॥
उसे निहत्था देखकर कर्ण ने झुके हुए जोड़ों वाले अनेक बाणों से उस पर प्रहार किया, किंतु उसे पूरी तरह पीड़ित नहीं किया।
8.15.45
स हन्यमानः समरे कृतास्त्रेण बलीयसा ।
प्राद्रवत्सहसा राजन्नकुलो व्याकुलेन्द्रियः ॥ ८.१५.४५ ॥
हे राजन्, युद्ध में कुशल और बलवान उस (कर्ण) से पीटे जाने पर नकुल व्याकुल इंद्रियों वाला होकर सहसा भाग निकला।
8.15.46
तमभिद्रुत्य राधेयः प्रहसन्वै पुनःपुनः ।
सज्यमस्य धनुः कण्ठे व्यवासृजत भारत ॥ ८.१५.४६ ॥
उसका पीछा करके राधापुत्र कर्ण बार-बार हँसते हुए, हे भारत, उसके गले में उसका प्रत्यंचायुक्त धनुष डाल दिया।
8.15.47
ततः स शुशुभे राजन्कण्ठासक्तमहाधनुः ।
परिवेषमनुप्राप्तो यथा स्याद्व्योम्नि चन्द्रमाः ॥ ८.१५.४७ ॥
तब हे राजन्, गले में लटके विशाल धनुष के साथ वह ऐसा शोभित हुआ जैसे आकाश में चंद्रमा परिवेश (घेरे) को प्राप्त हो।
8.15.48
यथैव चासितो मेघः शक्रचापेन शोभितः ।
अशोभत महाराज पाण्डुपुत्रस्तथा रणे ॥ ८.१५.४८ ॥
जैसे काला मेघ इंद्रधनुष से शोभित होता है, वैसे ही, हे महाराज, युद्ध में पाण्डुपुत्र (नकुल) शोभित हुआ।
8.15.49
तमब्रवीत्ततः कर्णो व्यर्थं व्याहृतवानसि ।
वदेदानीं पुनर्हृष्टो वध्यमानः पुनःपुनः ॥ ८.१५.४९ ॥
कर्ण ने उससे कहा, तुमने व्यर्थ ही बात कही है। अब फिर प्रसन्न होकर बोलो, जब तुम बार-बार मारे जा रहे हो।
8.15.50
मा योत्सीः कुरुभिः सार्धं बलवद्भिश्च पाण्डव ।
सदृशैस्तात युध्यस्व व्रीडां मा कुरु पाण्डव ॥ ८.१५.५० ॥
हे पाण्डव, बलवान कौरवों के साथ मत लड़ो। हे तात, अपने बराबरी के लोगों से लड़ो, लज्जा मत करो, हे पाण्डव।
8.15.51
गृहं वा गच्छ माद्रेय यत्र वा कृष्णफल्गुनौ ।
एवमुक्त्वा महाराज विससर्ज स तं तदा ॥ ८.१५.५१ ॥
घर जाओ, हे माद्रेय, या जहाँ कृष्ण और फाल्गुन हैं वहाँ जाओ। हे महाराज, ऐसा कहकर उसने तब उसे छोड़ दिया।
8.15.52
वधप्राप्तं तु तं शूरो नाहनद्वर्मवित्तदा ।
स्मृत्वा कुन्त्या वचो राजंस्तत एनं व्यसर्जयत् ॥ ८.१५.५२ ॥
हे राजन, वध के योग्य उसे उस वीर, कवच के ज्ञाता ने तब नहीं मारा। कुन्ती के वचन को स्मरण करके उसने उसे छोड़ दिया।
8.15.53
विसृष्टः पाण्डवो राजन्सूतपुत्रेण धन्विना ।
व्रीडन्निव जगामाथ युधिष्ठिररथं प्रति ॥ ८.१५.५३ ॥
हे राजन, सूतपुत्र धनुर्धर द्वारा छोड़ा गया पाण्डव लज्जित-सा होकर तब युधिष्ठिर के रथ की ओर चला गया।
8.15.54
आरुरोह रथं चापि सूतपुत्रप्रतापितः ।
निःश्वसन्दुःखसन्तप्तः कुम्भक्षिप्त इवोरगः ॥ ८.१५.५४ ॥
सूतपुत्र से पीड़ित होकर उसने रथ पर चढ़ा और दुःख से संतप्त होकर, लम्बी साँस लेते हुए, घड़े में डाले गए साँप की भाँति (व्याकुल रहा)।
8.15.55
तं विजित्याथ कर्णोऽपि पाञ्चालांस्त्वरितो ययौ ।
रथेनातिपताकेन चन्द्रवर्णहयेन च ॥ ८.१५.५५ ॥
उसे जीतकर कर्ण भी शीघ्रता से पाञ्चालों की ओर चला, अनेक ध्वजाओं वाले रथ से और चन्द्रमा के समान श्वेत घोड़ों से युक्त होकर।
8.15.56
तत्राक्रन्दो महानासीत्पाण्डवानां विशाम्पते ।
दृष्ट्वा सेनापतिं यान्तं पाञ्चालानां रथव्रजान् ॥ ८.१५.५६ ॥
हे प्रजापति, वहाँ पाण्डवों में महान हाहाकार मच गया, जब उन्होंने पाञ्चालों की रथ-पंक्तियों के सेनापति को आगे बढ़ते देखा।
8.15.57
तत्राकरोन्महाराज कदनं सूतनन्दनः ।
मध्यं प्राप्ते दिनकरे चक्रवद्विचरन्प्रभुः ॥ ८.१५.५७ ॥
हे महाराज, वहाँ सूतपुत्र ने संहार मचा दिया; सूर्य मध्याह्न पर पहुँचने पर वह शक्तिशाली चक्र की भाँति घूम-घूमकर विचरण करता रहा।
8.15.58
भग्नचक्रै रथैः कैश्चिच्छिन्नध्यवजपताकिभिः ।
हताश्वैर्हतसूतैश्च भग्नाक्षैश्चैव मारिष।
हियमाणानपश्याम पाञ्चालानां रथव्रजान् ॥ ८.१५.५८ ॥
हे मारिष, हमने पाञ्चालों के रथ-समूह देखे, जिनके पहिये टूटे थे, ध्वज और पताकाएँ कटी थीं, घोड़े और सारथी मारे गए थे, धुरे टूटे थे, और वे ढोए जा रहे थे।
8.15.59
तत्रतत्र च सम्भ्रान्ता विचेरुरथ कुञ्जराः ।
दावाग्न्यभिपरीताङ्गा यथैव स्युर्महावने ॥ ८.१५.५९ ॥
वहाँ-वहाँ भ्रमित होकर युद्ध के हाथी इधर-उधर भटकने लगे, मानो किसी विशाल वन में दावाग्नि से घिरे हुए हों।
8.15.60
भिन्नकुम्भाः सरुधिराश्छिन्नहस्ताश्च वारणाः ।
छिन्नगात्रावराश्चैव च्छिन्नवालधयोऽपरे।
छिन्नाभ्राणीव सम्पेतुर्हन्यमाना महात्मना ॥ ८.१५.६० ॥
फटे मस्तक, रक्त से लथपथ, सूँड़ कटे हुए हाथी, और दूसरे, जिनके अंग और पिछले भाग तथा पूँछें कटी थीं, महात्मा द्वारा मारे जाकर फटे बादलों की भाँति गिर पड़े।
8.15.61
अपरे त्रासिता नागा नाराचशरतोमरैः ।
तमेवाभिमुखं जग्मुः शलभा इव पावकम् ॥ ८.१५.६१ ॥
दूसरे हाथी भयभीत होकर नाराच, बाणों और तोमरों से त्रस्त होकर उसी के सामने ऐसे दौड़े जैसे पतंगे आग की ओर दौड़ते हैं।
8.15.62
अपरे निष्टनन्तश्च व्यदृश्यन्त महाद्विपाः ।
क्षरन्तः शोणितं गात्रैर्नगा इव जलस्रवाः ॥ ८.१५.६२ ॥
दूसरे विशाल हाथी कराहते हुए दिखाई दिए, जिनके अंगों से रक्त बह रहा था, मानो पर्वत जलधारा बहा रहे हों।
8.15.63
उरश्छदैर्वियुक्तांश्च वालबन्धैश्च वाजिनः ।
राजतैश्च तथा कांस्यैः सौवर्णैश्चैव भूषणैः ॥ ८.१५.६३ ॥
उनके वक्षकवच छिन्न हो गए थे, पूँछ के आभूषण उतर गए थे; चाँदी, कांस्य और सोने के आभूषण भी गिर गए थे।
8.15.64
हीनांश्चाभरणैश्चैव खलीनैश्च विवर्जितान् ।
चामरैश्च कुथाभिश्च तूणीरैः पतितैरपि ॥ ८.१५.६४ ॥
आभूषणों से विहीन, लगामों से रहित, चँवरों, कुथों और गिरे हुए तूणीरों सहित।
8.15.65
निहतैः सादिभिश्चैव शूरैराहवशोभितैः ।
अपश्याम रणे तत्र भ्राम्यमाणान्हयोत्तमान् ॥ ८.१५.६५ ॥
वहाँ युद्ध में मारे गए सवारों और शूरवीरों से शोभित, भटकते हुए उत्तम अश्वों को हमने रणभूमि में देखा।
8.15.66
प्रासैः खङ्गैश्च रहितानृष्टिभिश्चापि भारत ।
हयसादीनपश्याम कञ्चुकोष्णीषधारिणः ॥ ८.१५.६६ ॥
हे भारत, भाले, तलवारों और ऋष्टियों से रहित, अंगरखे और पगड़ी धारण किए हुए अश्वारोहियों को हमने देखा।
8.15.67
निहतान्वध्यमानांश्च वेपमानांश्च भारत ।
नागाङ्गावयवैर्हीनांस्तत्रतत्रैव भारत ॥ ८.१५.६७ ॥
हे भरतवंशी, वहाँ-वहाँ मारे गए, मारे जा रहे और काँपते हुए, हाथियों के अंगों से रहित (सैनिकों) को भी मैंने देखा।
8.15.68
रथान्हेमपरिष्कारान्संयुक्ताञ्जवनैर्हयैः ।
भ्राम्यमाणानपश्याम हतेषु रथिषु द्रुतम् ॥ ८.१५.६८ ॥
सोने से सजे, तेज़ घोड़ों से जुते हुए रथों को हमने देखा, जो रथियों के मारे जाने पर तेज़ी से इधर-उधर घूम रहे थे।
8.15.69
भग्नाक्षकूबरान्कांश्चिद्भग्नचक्रांश्च भारत ।
विपताकध्वजांश्चान्याञ्छिन्नेषादण्डबन्धुरान् ॥ ८.१५.६९ ॥
हे भरतवंशी, टूटे धुरों और जुओं वाले, टूटे पहियों वाले कुछ रथ, और दूसरे जिनकी पताकाएँ और ध्वज गिर चुके थे, जिनके ईषा-दंड टूट चुके थे।
8.15.70
विहीनान्रथिनस्तत्र धावमानांस्ततस्ततः ।
सूतपुत्रशरैस्तीक्ष्णैर्हन्यमानान्विशाम्पते ॥ ८.१५.७० ॥
वहाँ रथियों से रहित होकर इधर-उधर दौड़ते हुए, सूतपुत्र (कर्ण) के तीखे बाणों से मारे जा रहे (सैनिकों) को, हे प्रजापति (राजन्)।
8.15.71
विशस्त्रांश्च तथैवान्यान्सशस्त्रांश्च हतान्बहून् ।
तारकाजालसञ्छन्नान्वरघण्टाविशोभितान् ॥ ८.१५.७१ ॥
निहत्थे और उसी प्रकार दूसरे शस्त्रधारी बहुत से मारे गए (सैनिक), जो तारों के जाल से ढके थे और उत्तम घंटियों से सुशोभित थे।
8.15.72
नानावर्णविचित्राभिः पताकाभिरलङ्कृतान् ।
वारमआननुपश्याम धावमानान्समन्ततः ॥ ८.१५.७२ ॥
अनेक रंगों से विचित्र पताकाओं से सजे हुए (हाथियों) को, जो चारों ओर दौड़ रहे थे, हमने देखा।
8.15.73
शिरांसि बाहूनूरूंश्च च्छिन्नानन्यांस्तथैव च ।
कर्णचापच्युतैर्बाणैरपश्याम समन्ततः ॥ ८.१५.७३ ॥
कर्ण के धनुष से छूटे बाणों से चारों ओर कटे हुए सिर, भुजाएँ, जाँघें और अन्य अंग हमने देखे।
8.15.74
महान्व्यतिकरो रौद्रो योधानामन्वपद्यत ।
कर्णसायकनुन्नानां युध्यतां च शितैः शरैः ॥ ८.१५.७४ ॥
कर्ण के तीखे बाणों से आहत होकर लड़ते योद्धाओं में भीषण और महान घमासान मच गया।
8.15.75
ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः ।
तमेवाभिमुखं यान्ति पतङ्गा इव पावकम् ॥ ८.१५.७५ ॥
सूतपुत्र के हाथों युद्ध में मारे जाते हुए सृंजय वीर उसी की ओर वैसे ही दौड़ पड़े जैसे पतंगे आग की ओर दौड़ते हैं।
8.15.76
तं दहन्तमनीकानि तत्रतत्र महारथम् ।
क्षत्रिया वर्जयामासुर्युगान्ताग्निमिवोल्बणम् ॥ ८.१५.७६ ॥
सेनाओं को यहाँ-वहाँ जलाते उस महारथी से क्षत्रिय वीर वैसे ही बचकर चलने लगे जैसे युगांत की भयंकर अग्नि से बचा जाता है।
8.15.77
हतशेषास्तु ये वीराः पाञ्चालानां महारथाः ।
तान्प्रभग्रान्दुतान्वीरः पृष्ठो विकिऱञ्छरैः।
अभ्यधावत तेजस्वी विशीर्णवचनध्वजान् ॥ ८.१५.७७ ॥
पांचालों के जो महारथी वीर शेष रह गए थे, उन टूटे हुए और भागते हुए वीरों का तेजस्वी वीर बाणों की वर्षा करते हुए पीछे से पीछा करने लगा, जिनकी वाणी-ध्वजाएँ गिर चुकी थीं।
8.15.78
तापयामास तान्बाणैः सूतपुत्रो महाबलः ।
मध्यन्दिनमनुप्राप्तो भूतानीव तमोनुदः ॥ ८.१५.७८ ॥
महाबली सूतपुत्र ने बाणों से उन्हें वैसे ही तपा दिया, जैसे मध्याह्न को पहुँचा अंधकार हटाने वाला सूर्य प्राणियों को तपा देता है।