महाभारत · अध्याय 8.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.16.1
युयुत्सं तव पुत्रस्य द्रावयन्तं बलं महत् ।
उलूको न्यपतत्तूर्णं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ८.१६.१ ॥
संजय ने कहा: उलूक तुम्हारे पुत्र के विशाल सेना को भगाते हुए युयुत्सु पर तुरंत टूट पड़ा और बोला, 'रुको, रुको!'
8.16.2
युयुत्सुश्च ततो राजञ्शितधारेण पत्रिणा ।
उलूकं ताडयामास वज्रेणेव महाबलम् ॥ ८.१६.२ ॥
हे राजन्! तब युयुत्सु ने तीखी धार वाले बाण से उलूक को मारा, मानो वज्र से महाबली पर प्रहार किया हो।
8.16.3
उलूकस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्रस्य संयुगे ।
क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा ताडयामास कर्णिना ॥ ८.१६.३ ॥
परंतु तब उलूक, तुम्हारे पुत्र पर क्रुद्ध होकर, युद्ध में क्षुरप्र बाण से धनुष काटकर कर्णी बाण से उसे मारने लगा।
8.16.4
तदपास्य धनुश्छिन्नं युयुत्सर्वेगवत्तरम् ।
अन्यदादत्त सुमहच्चापं संरक्तलोचनः ॥ ८.१६.४ ॥
टूटे धनुष को फेंककर, लाल आँखों वाले युयुत्सु ने एक दूसरा, अत्यंत विशाल और वेगवान धनुष उठा लिया।
8.16.5
शाकुनिं तु ततः षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ ।
सारथिं त्रिभिरानर्च्छत्तं च भूयो व्यविध्यत ॥ ८.१६.५ ॥
फिर, हे भरतश्रेष्ठ, उसने शकुनि को साठ बाणों से बींधा, सारथी को तीन से मारा, और फिर उसे भी बींधा।
8.16.6
उलूकस्तं तु विंशत्या विद्व्वा स्वर्णविभूषितैः ।
अथास्य समरे क्रुद्धो ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम् ॥ ८.१६.६ ॥
उलूक ने उसे स्वर्ण-अलंकृत बीस बाणों से बींधकर, फिर क्रुद्ध होकर युद्ध में उसकी सुनहरी ध्वजा काट डाली।
8.16.7
स च्छिन्नयष्टिः सुमहाञ्शीर्यमाणो महाध्वजः ।
पपात प्रमुखे राजन्युयुत्सोः काञ्चनध्वजः ॥ ८.१६.७ ॥
हे राजन्, टूटे हुए दंड वाला वह अत्यंत विशाल महाध्वज युयुत्सु के सामने, स्वर्णध्वज गिरकर बिखर गया।
8.16.8
ध्वजमुन्मथितं दृष्ट्वा युयुत्सुः क्रोधमूर्च्छितः ।
उलूकं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ॥ ८.१६.८ ॥
ध्वज को उखड़ा हुआ देखकर क्रोध से मूर्छित युयुत्सु ने उलूक की छाती पर पाँच बाणों से प्रहार किया।
8.16.9
उलूकस्तस्य समरे तैलधौतेन मारिष ।
शिरश्चिच्छेद भल्लेन यन्तुर्भरतसत्तम ॥ ८.१६.९ ॥
हे मारिष, भरतश्रेष्ठ, उलूक ने समर में तेल से धोए हुए भल्ल बाण से उसके सारथी का सिर काट डाला।
8.16.10
तच्छिन्नमपतद्भूमौ युयुत्सोः सारथेस्तदा ।
तारारूपं यथा चित्रं निपपात महीतले ॥ ८.१६.१० ॥
तब युयुत्सु के सारथी का वह कटा हुआ सिर भूमि पर गिरा, जैसे चमकीला तारा गिरता है, और धरती पर जा पड़ा।
8.16.11
जघान चतुरोऽश्वांश्च तं च विव्याध पञ्चभिः ।
सोऽतिविद्वो बलवता प्रत्यपायाद्रथान्तरम् ॥ ८.१६.११ ॥
उसने चारों घोड़ों को मार डाला और उसे पाँच बाणों से बींध दिया। बलवान के द्वारा अत्यंत घायल होकर वह दूसरे रथ की ओर लौट गया।
8.16.12
तं निर्जित्य रणे राजन्नुलूकस्त्वरितो ययौ ।
पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव विनिघ्नन्निशितैः शरैः ॥ ८.१६.१२ ॥
हे राजन्, रणभूमि में उसे पराजित करके उलूक शीघ्र ही पाञ्चालों और सृञ्जयों पर टूट पड़ा, तीखे बाणों से उनका संहार करते हुए।
8.16.13
शतानीकं महाराज श्रुतकर्मा सुतस्तव ।
व्यश्वसूतरथं चक्रे निमेषार्धादसम्भ्रमः ॥ ८.१६.१३ ॥
हे महाराज, आपके पुत्र श्रुतकर्मा ने आधे निमेष में, बिना किसी घबराहट के, शतानीक के रथ को घोड़ों और सारथि से रहित कर दिया।
8.16.14
हताश्वे तु रथे तिष्ठञ्शतानीको महारथः ।
गदां चिक्षेप सङ्क्रुद्धस्तव पुत्रस्य मारिष ॥ ८.१६.१४ ॥
घोड़ों के मारे जाने पर रथ पर खड़े महारथी शतानीक ने क्रोधित होकर, हे मारिष, आपके पुत्र पर गदा फेंकी।
8.16.15
सा कृत्वा स्यन्दनं भस्म हयांश्चैव ससारथीन् ।
पपात धरणीं तूर्णं दारयन्तीव भारत ॥ ८.१६.१५ ॥
वह गदा रथ, घोड़ों और सारथियों को भस्म करके, हे भारत, मानो धरती को चीरती हुई शीघ्र ही भूमि पर गिर पड़ी।
8.16.16
तावुभौ विरथौ वीरौ कुरूणां कीर्तिवर्धनौ ।
व्यपाक्रमेतां युद्वात्तु प्रेक्षमाणौ परस्परम् ॥ ८.१६.१६ ॥
कुरुओं की कीर्ति बढ़ाने वाले वे दोनों वीर रथहीन होकर युद्ध से हट गए, एक-दूसरे को देखते हुए।
8.16.17
पुत्रस्तु तव सम्भ्रान्तो विविंशो रथमारुहत् ।
शतानीकोऽपि त्वरितः प्रतिविन्ध्यरथं गतः ॥ ८.१६.१७ ॥
आपका पुत्र विविंश घबराकर एक रथ पर चढ़ गया, और शतानीक भी शीघ्रता से प्रतिविन्ध्य के रथ की ओर चला गया।
8.16.18
सुतमोमं तु शकुनिर्विद्व्वा तु निशितैः शरैः ।
नाकम्पयत सङ्क्रुद्वो वार्योघ इव पर्वतम् ॥ ८.१६.१८ ॥
शकुनि ने सुतसोम को तीखे बाणों से बींधा, किंतु क्रोधित होकर भी उसे उसी प्रकार नहीं हिला सका, जैसे जल की धारा पर्वत को नहीं हिला सकती।
8.16.19
सुतसोमस्तु तं दृष्ट्वा पितुरत्यन्तवैरिणम् ।
शरैरनेकसाहस्रैश्छादयामास भारत ॥ ८.१६.१९ ॥
परन्तु सुतसोम ने पिता के अत्यन्त शत्रु को देखकर उसे हजारों बाणों से ढक दिया, हे भारत।
8.16.20
ताञ्शराञ्शकुनिस्तूर्णं चिच्छेदान्यैः पतत्रिभिः ।
लघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च जितकाशी च संयुगे ॥ ८.१६.२० ॥
शकुनि ने शीघ्र ही उन बाणों को दूसरे पंखयुक्त बाणों से काट डाला; वह हल्के अस्त्रों वाला, विचित्र योद्धा और युद्ध में विजय का इच्छुक था।
8.16.21
निवार्य समरे चापि शरांस्तान्निशितैः शरैः ।
आजघान सुसङ्क्रुद्धः सुतसोमं त्रिभिः शरैः ॥ ८.१६.२१ ॥
युद्ध में उन बाणों को निवारित करके, अत्यन्त क्रुद्ध होकर उसने तीन बाणों से सुतसोम पर प्रहार किया।
8.16.22
नाकम्पयत सङ्क्रुद्धो वार्योघ इव पर्वतम् ।
तस्याश्वान्केतनं सूतं तिलशो व्यधमच्छरैः।
श्यालस्तव महाराज तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥ ८.१६.२२ ॥
क्रुद्ध होकर भी वह सुतसोम को वैसे ही नहीं हिला सका जैसे बाढ़ का जल पर्वत को नहीं हिला पाता। उसने उसके घोड़े, ध्वजा और सारथी को बाणों से तिल-तिल करके तोड़ डाला। तब, हे महाराज, आपके साले के लिए लोग चिल्ला उठे।
8.16.23
हताश्वो विरथश्चैव छिन्नकेतुश्च मारिष ।
धन्वी धनुर्वरं गृह्य रथाद्भूमावतिष्ठत ॥ ८.१६.२३ ॥
घोड़े मारे जाने और रथ-रहित होकर, ध्वजा टूट जाने पर भी, हे मारिष, धनुर्धर ने श्रेष्ठ धनुष लेकर रथ से उतरकर भूमि पर खड़ा रहा।
8.16.24
व्यसृजत्सायकांश्चैव स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान् ।
छादयामासुरथ ते तव श्यालस्य तं रथम्।
शळभानामिव व्राताः शरव्राता महारथम् ॥ ८.१६.२४ ॥
उसने स्वर्णपंख वाले, शिला पर तेज किए गए बाण छोड़े। तब आपके साले के उस रथ को उन्होंने ढक दिया, जैसे टिड्डियों के झुंड ढक लेते हैं; बाणों के झुंड ने उस महारथी को घेर लिया।
8.16.25
सञ्छाद्यमानोऽपि दृढं विव्यथे नैव सौबलः ।
प्रममाथ शरांस्तस्य शरव्रातैर्महायशाः ॥ ८.१६.२५ ॥
छाए जाने पर भी सौबल (शकुनि) बहुत व्याकुल नहीं हुए, और उन्होंने बाणों के समूहों से उसके बाणों को चूर-चूर कर दिया, वह महायशस्वी।
8.16.26
तत्रातुष्यन्त योधाश्च सिद्वाश्चापि दिवि स्थिताः ।
सुतसोमस्य तत्कर्म दृष्ट्वाऽश्रद्वेयमद्भुतम्।
रथस्थं शकुनिं यत्तु पदातिः समयोधयत् ॥ ८.१६.२६ ॥
वहाँ योद्धा प्रसन्न हुए और आकाश में खड़े सिद्ध भी। सुतसोम का वह कर्म देखकर, जो अविश्वसनीय और अद्भुत था—कि पैदल होकर उसने रथ पर बैठे शकुनि से युद्ध किया।
8.16.27
तस्य तीक्ष्णैर्महावेगैर्भल्लैः सन्नतपर्वभिः ।
व्यहनत्कारामुकं राजंस्तूणीरांश्चैव सर्वशः ॥ ८.१६.२७ ॥
उसके तीखे, महावेगवान, झुके हुए जोड़ों वाले भल्लों से, हे राजन्, उसने धनुष को तोड़ डाला और तरकसों को भी पूरी तरह चूर-चूर कर दिया।
8.16.28
स च्छिन्नधन्वा विरथः खङ्गमुद्यम्य चानदत् ।
वैदूर्योत्पलवर्णाभं दन्तिदन्तमयत्सरुम् ॥ ८.१६.२८ ॥
धनुष टूट जाने और रथहीन हो जाने पर उसने तलवार उठाई और गरजा—वैदूर्य और नीलकमल के रंग जैसी चमकती, हाथीदांत की मूठ वाली तलवार।
8.16.29
भ्राम्यमाणं ततस्तं तु विमलाम्बरवर्चसम् ।
कालदण्डोपमं मेने सुतसोमस्य धीमतः ॥ ८.१६.२९ ॥
तब उस घूमती हुई तलवार को, जो निर्मल आकाश के समान चमक रही थी, बुद्धिमान सुतसोम ने काल-दण्ड के समान समझा।
8.16.30
सोऽचरत्सहसा खङ्गी मण्डलानि सहस्रशः ।
चतुर्दश महाराज शिक्षाबलसमन्वितः ॥ ८.१६.३० ॥
वह तलवारधारी अचानक सहस्रों मंडल-गतियाँ करता हुआ घूमने लगा—हे महाराज, चौदह बार, शिक्षा के बल से युक्त होकर।
8.16.31
भ्रान्तमुद्धान्तमाविद्धमाप्लुतं विप्लुतं सृतम् ।
सम्पातसमुदीर्णे च दर्शयामास संयुगे ॥ ८.१६.३१ ॥
वह युद्ध में भ्रमण, उद्धान्त, आविद्ध, आप्लुत, विप्लुत और सृत की चालें तथा सम्पात और उदीर्ण (झपट और उछाल) के प्रहार दिखाने लगा।
8.16.32
सौबलस्तु ततस्तस्य शरांश्चिक्षेप वीर्यवान् ।
तानापतत एवाशु चिच्छेद परमासिना ॥ ८.१६.३२ ॥
तब वीर सौबल (शकुनि) ने उस पर बाण छोड़े, किन्तु उसने परम खड्ग से उन आते हुए बाणों को तुरन्त काट डाला।
8.16.33
ततः क्रुद्धो महाराज सौबलः परवीरहा ।
प्राहिणोत्सुतसोमाय शरानाशीविषोपमान् ॥ ८.१६.३३ ॥
तब हे महाराज, क्रुद्ध होकर शत्रु-वीरों का संहार करने वाले सौबल ने सुतसोम पर विषैले सर्पों के समान बाण छोड़े।
8.16.34
चिच्छेद तांस्तु खङ्गेन शिक्षया च बलेन च ।
दर्शयँल्लाघवं युद्धे तार्क्ष्यतुल्यपराक्रमः ॥ ८.१६.३४ ॥
उसने खड्ग से, शिक्षा और बल से उन बाणों को काट डाला; युद्ध में अपनी फुर्ती दिखाते हुए, गरुड़ के समान पराक्रम वाले वह (सुतसोम) योद्धा थे।
8.16.35
तस्य सञ्चरतो राजन्मण्डलावर्तने तदा ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन खङ्गं चिच्छेद सुप्रभम् ॥ ८.१६.३५ ॥
हे राजन्, तब उसके मण्डलाकार घूमते हुए संचरण के समय सुतीक्ष्ण क्षुरप्र बाण से उसने उसके चमकते खड्ग को काट डाला।
8.16.36
स च्छिन्नः सहसा भूमौ निपपात महानसिः ।
अधर्मस्य स्थितं हस्ते सुत्सरोस्तत्र भारत ॥ ८.१६.३६ ॥
वह कटा हुआ महान खड्ग अचानक भूमि पर गिर पड़ा; हे भारत, वहाँ वह अधर्म के हाथ में स्थित था, (जो) सुत्सरु के (हाथ में था)।
8.16.37
छिन्नमाज्ञाय निस्त्रिंशमवप्लुत्य पदानि षट् ।
प्राविध्यत ततः शेषं सुतसोमो महारथः ॥ ८.१६.३७ ॥
तलवार को टूटा हुआ जानकर छह कदम कूदकर महारथी सुतसोम ने शेष (भाग) को फेंका।
8.16.38
तच्छित्त्वा सगुणं चापं रणे तस्य महात्मनः ।
पपात धरणीं तूर्णं स्वर्णवज्रविभूषितम् ॥ ८.१६.३८ ॥
रण में उस महात्मा के सगुण धनुष को काटकर वह स्वर्ण और वज्र से सजा (धनुष) शीघ्र ही धरती पर गिर पड़ा।
8.16.39
सुतसोमस्ततोऽगच्छच्छ्रुतकीर्तेर्महारथम् ।
सौबलोऽपि धनुर्गृह्य घोरमन्यत्सुदुर्जयम् ॥ ८.१६.३९ ॥
फिर सुतसोम श्रुतकीर्ति के महारथ की ओर गया, और सौबल (शकुनि) ने भी भयंकर और अत्यंत दुर्जय दूसरा धनुष लेकर (युद्ध किया)।
8.16.40
अभ्ययात्पाण्डवानीकं निघ्नञ्शत्रुगणान्बहून् ।
तत्र नादो महानासीत्पाण्डवानां विशाम्पते ॥ ८.१६.४० ॥
वह पाण्डव सेना पर चढ़ आया और बहुत से शत्रुओं को मारता रहा। हे प्रजापति, वहाँ पाण्डवों की ओर से महान कोलाहल उठा।
8.16.41
सौबलं समरे दृष्ट्वा विचरन्तमभीतवत् ।
तान्यनीकानि दृप्तानि शस्त्रवन्ति महान्ति च।
द्राव्यमाणान्यदृश्यन्त सौबलेन महात्मना ॥ ८.१६.४१ ॥
समरभूमि में निर्भय की भाँति विचरते सौबल को देखकर, वे गर्वीले, शस्त्रधारी और विशाल सेनाएँ महात्मा सौबल से खदेड़ी जाती हुई दिखाई दीं।
8.16.42
यथा दैत्यचमूं राजन्देवराजो ममर्द ह ।
तथैव पाण्वीं सेनां सौबलेयो व्यनाशयत् ॥ ८.१६.४२ ॥
जैसे हे राजन्, देवराज इन्द्र ने दैत्यों की सेना को कुचल डाला था, वैसे ही सौबल के पुत्र ने पाण्डव सेना का विनाश कर दिया।