মহাভারত · অধ্যায় 8.18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.18.1
श्वेताश्वोऽपि महाराज व्यधमत्तावकं बलम् ।
यथा वायुः समासाद्य तूलराशिं समन्ततः ॥ ८.१८.१ ॥
হে মহারাজ, শ্বেতাশ্ব অর্জুনও আপনার সেনাকে তুলারাশিকে বায়ু যেমন চারদিকে ছড়িয়ে দেয়, তেমনভাবে ছত্রভঙ্গ করল।
8.18.2
प्रत्युद्ययुस्त्रिगर्तास्तं शिबयः कौरवैः सह ।
वसातयोऽथ साल्वाश्च गोपालाश्च यशस्विनः ॥ ८.१८.२ ॥
ত্রিগর্তরা, শিবিরা, কৌরবদের সঙ্গে, বসাতিরা, শাল্বরা এবং যশস্বী গোপালরা তাঁর বিরুদ্ধে এগিয়ে গেল।
8.18.3
सत्यदेवः सत्यकीर्तिर्मित्रदेवः श्रुतञ्जयः ।
सौश्रुतिश्चन्द्रदेवश्च मित्रवर्मा च भारत ॥ ८.१८.३ ॥
হে ভারত, সত্যদেব, সত্যকীর্তি, মিত্রদেব, শ্রুতঞ্জয়, সৌশ্রুতি, চন্দ্রদেব ও মিত্রবর্মা।
8.18.4
त्रिगर्तराजः समरे भ्रातृभिः परिवारितः ।
पुत्रैश्चैव महेष्वासैर्नानाशस्त्रविशारदैः ॥ ८.१८.४ ॥
ত্রিগর্তরাজ যুদ্ধে তাঁর ভ্রাতাদের দ্বারা এবং নানা অস্ত্রে নিপুণ মহাধনুর্ধর পুত্রদের দ্বারা পরিবেষ্টিত ছিলেন।
8.18.5
व्यसृजन्त शस्त्रातान्किरन्तोऽर्जुनमाहवे ।
अभ्यवर्तन्त सहसा वार्योघा इव सागरम् ॥ ८.१८.५ ॥
যুদ্ধে অর্জুনের উপর অস্ত্রের স্রোত বর্ষণ করতে করতে তারা হঠাৎ তাঁর দিকে ঝাঁপিয়ে পড়ল, যেমন জলধারা সাগরের দিকে ছুটে যায়।
8.18.6
ते त्वर्जुनं समासाद्य योधाः शतसहस्रशः ।
अगच्छन्विलयं सर्वे तार्क्ष्यं दृष्ट्वेव पन्नगाः ॥ ८.१८.६ ॥
কিন্তু সেই শত শত হাজার যোদ্ধা অর্জুনের নিকট পৌঁছে গরুড়কে দেখে সাপেরা যেমন বিনষ্ট হয়, তেমনি সকলে বিনষ্ট হল।
8.18.7
ते हन्यमानाः समरे न जहुः पाण्डवं रणे ।
हन्यमाना महाराज शलभा इव पावकम् ॥ ८.१८.७ ॥
যুদ্ধে আহত হয়েও তারা রণক্ষেত্রে পাণ্ডবকে ত্যাগ করেনি। হে মহারাজ, পতঙ্গ যেমন আগুনে পড়ে, তেমনি তারা আঘাত পেয়ে মরছিল।
8.18.8
सत्यदेवस्त्रिभिर्बाणैर्विव्याध युधि पाण्डवम् ।
मित्रदेवस्त्रिषष्ट्या तु चन्द्रदेवस्तु सप्तभिः ॥ ८.१८.८ ॥
সত্যদেব যুদ্ধে তিনটি বাণে পাণ্ডবকে বিদ্ধ করলেন। মিত্রদেব তেষট্টিটি দিয়ে, এবং চন্দ্রদেব সাতটি দিয়ে।
8.18.9
मित्रवर्मा त्रिसप्तत्या सौश्रुतिश्चापि सप्तभिः ।
श्रुतंजयस्तु विंशत्या सुशर्मा नवभिः शरैः ॥ ८.१८.९ ॥
মিত্রবর্মা তিয়াত্তরটি দিয়ে, সৌশ্রুতিও সাতটি দিয়ে; শ্রুতঞ্জয় বিশটি দিয়ে, আর সুশর্মা নয়টি বাণে।
8.18.10
स विद्वो बहुभिः सङ्ख्ये प्रतिविव्याध तान्नृपान् ।
सौश्रुतिं सप्तभिर्विद्व्वा चन्द्रदेवं त्रिभिः शरैः ॥ ८.१८.१० ॥
তিনি যুদ্ধে বহুজনের দ্বারা বিদ্ধ হয়েও সেই রাজাদের প্রতিবিদ্ধ করলেন। সৌশ্রুতিকে সাতটি দিয়ে বিদ্ধ করে, চন্দ্রদেবকে তিনটি বাণে।
8.18.11
श्रुतंजयं च विंशत्या चन्द्रदेवं तथाऽष्टभिः ।
मित्रदेवं शतेनैव सत्यदेवं त्रिभिः शरैः ॥ ८.१८.११ ॥
শ্রুতঞ্জয়কে বিশটি দিয়ে এবং চন্দ্রদেবকে আটটি দিয়ে; মিত্রদেবকে একশোটি দিয়েই, আর সত্যদেবকে তিনটি বাণে।
8.18.12
नवभिर्मित्रवर्माणं सुशर्माणं तथाऽष्टभिः ।
श्रुतञ्जयं च राजानं हत्वा तत्र शिलाशितैः ॥ ८.१८.१२ ॥
নয়টি দিয়ে মিত্রবর্মাকে, এবং সুশর্মাকে আটটি দিয়ে; আর রাজা শ্রুতঞ্জয়কে সেখানে পাথরে শাণিত বাণে বধ করে।
8.18.13
सौश्रुतेः सशिरस्त्राणं शिरः कायादपाहरत् ।
त्वरितश्चन्द्रदेवं च शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥ ८.१८.१३ ॥
সৌশ্রুতির শিরস্ত্রাণসহ মস্তক সে দেহ থেকে কেটে ফেলল; দ্রুত চন্দ্রদেবকেও শরাঘাতে যমলোকে পাঠাল।
8.18.14
तथेतरान्महाराज यतमानान्महारथान् ।
पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैरेकैकं प्रत्यवारयत् ॥ ८.१८.१४ ॥
তেমনই, হে মহারাজ, অন্য চেষ্টারত মহারথদের প্রত্যেককে পাঁচ পাঁচটি বাণে প্রতিরোধ করল।
8.18.15
सत्यदेवस्तु सङ्क्रुद्वस्तोमरं व्यसृजन्महत् ।
समुद्दिश्य रणे कृष्णं सिंहनादं ननाद च ॥ ८.१८.१५ ॥
সত্যদেব ক্রুদ্ধ হয়ে এক মহৎ তোমর নিক্ষেপ করল; রণে কৃষ্ণকে লক্ষ্য করে সিংহনাদ করল।
8.18.16
स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महात्मनः ।
अयस्मयः स्वर्णदण्डो जगाम धरणीं तदा ॥ ८.१८.१६ ॥
লোহার সেই তোমর মহাত্মা মাধবের বাম বাহু বিদ্ধ করে, সোনার দণ্ড সহ তখন ভূমিতে পড়ল।
8.18.17
माधवस्य तु विद्धस्य तोमरेण महारणे ।
प्रतोदः प्रापतद्वस्ताद्रश्मयश्च विशाम्पते ॥ ८.१८.१७ ॥
হে প্রজাপতি, সেই মহাযুদ্ধে তোমরে বিদ্ধ মাধবের হাত থেকে চাবুক ও লাগাম পড়ে গেল।
8.18.18
वासुदेवं विभिन्नाङ्गं दृष्ट्वा पार्थो धनञ्जयः ।
क्रोधमाहारयत्तीव्रं कृष्णं चेदमुवाच ह ॥ ८.१८.१८ ॥
বাসুদেবের অঙ্গ বিদ্ধ দেখে পার্থ ধনঞ্জয় তীব্র ক্রোধে কৃষ্ণকে এই কথা বললেন।
8.18.19
प्रापयाश्वान्महाबाहो सत्यदेवं प्रति प्रभो ।
यावदेनं शरैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम् ॥ ८.१८.१९ ॥
হে মহাবাহু, হে প্রভু, সত্যদেবের দিকে অশ্বগুলি চালনা করো; তীক্ষ্ণ শরে এঁকে যমসদনে না পাঠানো পর্যন্ত।
8.18.20
प्रतोदं गृह्य सोऽन्यत्तु रश्मीन्सङ्गृह्य च द्रुतम् ।
वाहयामास तानश्वान्सत्यदेवरथं प्रति ॥ ८.१८.२० ॥
তিনি চাবুক তুলে নিয়ে, লাগাম গুটিয়ে দ্রুত সেই অশ্বগুলিকে সত্যদেবের রথের দিকে চালালেন।
8.18.21
विष्वक्सेनं सुनिर्विद्वं दृष्ट्वा पार्थो धनञ्जयः ।
सत्यदेवं शरैस्तीक्ष्णैर्वारयित्वा महारथः ॥ ८.१८.२१ ॥
বিষ্বক্সেন (কৃষ্ণ) অতি গুরুতরভাবে আহত হয়েছেন দেখে মহারথ পার্থ ধনঞ্জয় তীক্ষ্ণ শরে সত্যদেবকে নিবারণ করলেন।
8.18.22
ततः सुनिशितैर्भल्लै राज्ञस्तस्य महच्छिरः ।
कुम्डलोपचितं कायाच्चकर्त पृतनान्तरे ॥ ८.१८.२२ ॥
তখন অতি তীক্ষ্ণ ভল্লে কুণ্ডলশোভিত সেই রাজার বিশাল মস্তক সেনাদলের মধ্যেই দেহ থেকে কেটে ফেললেন।
8.18.23
तन्निकृत्य शितैर्बाणैर्भित्रवर्माणमाक्षिपत् ।
वत्सदन्तेन तीक्ष्णेन सारथिं चास्य मारिष ॥ ८.१८.२३ ॥
সেই মস্তক ছেদন করে তীক্ষ্ণ শরে বর্ম-ভেদকারীকে আঘাত করলেন; হে মারিষ, তীক্ষ্ণ বৎসদন্ত বাণে তার সারথিকেও।
8.18.24
ततः शरशतैर्भूयः संशप्तकगणान्बली ।
पातयामास सङ्क्रुद्वः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८.१८.२४ ॥
তখন ক্রুদ্ধ বলশালী শত শত শরে আবার সংশপ্তকদলকে শত শত ও সহস্র সহস্র নিপাত করলেন।
8.18.25
ततो रजतपुङ्खेन राजञ्शीर्षं महात्मनः ।
मित्रदेवस्य चिच्छेद क्षुरप्रेण महारथः।
सुशर्माणं सुसङ्क्रुद्धो जत्रुदेशे समाहनत् ॥ ८.१८.२५ ॥
হে রাজন, তখন সেই মহারথ রুপালি পালকযুক্ত ক্ষুরপ্র বাণে মহাত্মা মিত্রদেবের মস্তক ছেদন করলেন; অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে সুশর্মাকে কণ্ঠার হাড়ের স্থানে আঘাত করলেন।
8.18.26
ततः संशप्तकाः सर्वे परिवार्य धनञ्जयम् ।
शस्त्रौघैर्ममृदुः क्रुद्वा नादयन्तो दिशो दश ॥ ८.१८.२६ ॥
তখন সমস্ত সংশপ্তকেরা ধনঞ্জয়কে ঘিরে ক্রুদ্ধ হয়ে অস্ত্রের ধারায় তাঁকে পীড়ন করল; দশদিক প্রতিধ্বনিত করে গর্জন করতে লাগল।
8.18.27
अभ्यर्दितस्तु तज्जिष्णुः शक्रतुल्यपराक्रमः ।
ऐन्द्रमस्त्रममेयात्मा प्रादुश्चक्रे महारथः ॥ ८.१८.२७ ॥
পীড়িত হয়েও ইন্দ্রতুল্য পরাক্রমী সেই বিজয়ী, অপরিমেয় আত্মা মহারথ ঐন্দ্র অস্ত্র প্রকাশ করলেন।
8.18.28
ततः शरसहस्राणि प्रादुरासन्विशाम्पते ।
कार्मुकात्पाण्डुपुत्रस्य पार्थस्यामिततेजसः ॥ ८.१८.२८ ॥
তখন হে প্রজাপতি, পাণ্ডুপুত্র অমিততেজা পার্থের ধনু থেকে সহস্র সহস্র বাণ প্রকাশ পেল।
8.18.29
ततस्तु च्छिद्यमानानां ध्वजानां धनुषां तथा ।
रथानां सपताकानां तूणीराणां युगैः सह ॥ ८.१८.२९ ॥
তখন ধ্বজা, ধনু, পতাকাযুক্ত রথ, তূণীর ও যুগ সহ ছিন্ন হতে থাকলে—
8.18.30
अक्षाणामथ चक्राणां योक्त्राणां रश्मिभिः सह ।
कूबराणां वरूथानां पृषत्कानां च संयुगे ॥ ८.१८.३० ॥
যুদ্ধে অক্ষ, চক্র, যোক্ত্রের রশি, লাগাম, কূবর, বর্ম এবং চিত্রিত বাণ সহ।
8.18.31
अश्वानां पततां चापि प्रासानामृष्टिभिः सह ।
गदानां परिघानां च शक्तितोमरपट्टसैः ॥ ८.१८.३१ ॥
পতনশীল অশ্ব, বর্শা ও ঋষ্টির সঙ্গে, গদা, পরিঘ, শক্তি, তোমর ও পট্টসের সঙ্গে।
8.18.32
शतघ्नीनां सचक्राणां भुजानां चोरुभिः सह ।
कण्ठसूत्राङ्गदानां च केयूराणां च मारिष ॥ ८.१८.३२ ॥
শতঘ্নী ও চক্রের সঙ্গে, বাহু ও উরুর সঙ্গে, কণ্ঠসূত্র, অঙ্গদ ও কেয়ূরের সঙ্গে, হে মারিষ।
8.18.33
हाराणामथ निष्काणां तनुत्राणां च भारत ।
छत्राणां व्यजनानां च शिरसां कुमुटैः सह।
राशयश्चात्र दृश्यन्ते पतितानां महीतले ॥ ८.१८.३३ ॥
হার, নিষ্ক, বর্ম, ছত্র, ব্যজন, মুকুটসহ মস্তক; হে ভারত, এখানে ভূমিতে পতিতদের স্তূপ দেখা যাচ্ছে।
8.18.34
सकुण्डलानि स्वक्षीमि पूर्णचन्द्रनिभानि च ।
शिरांस्युर्व्यामदृश्यन्त ताराजालमिवाम्बरे ॥ ८.१८.३४ ॥
কুণ্ডলসহ, সুন্দর নয়নযুক্ত, পূর্ণচন্দ্রের ন্যায় মস্তকগুলি ভূমিতে দেখা গেল, আকাশে তারাজালের মতো।
8.18.35
सुस्रग्वीणि सुवासांसि चन्दनेनोक्षितानि च ।
शरीराणि व्यदृश्यन्त निहतानां महीतले ॥ ८.१८.३५ ॥
সুন্দর মালা, উত্তম বস্ত্র, চন্দনলিপ্ত দেহ—নিহতদের—ভূমিতে দেখা গেল।
8.18.36
रुद्रस्याक्रीडसदृशं घोरमायोधनं तदा ॥ ८.१८.३६ ॥
তখন সেই ভয়ংকর রণাঙ্গন রুদ্রের ক্রীড়াক্ষেত্রের মতো ছিল।
8.18.37
निहतै राजपुत्रैश्च क्षत्रियैश्च महाबलैः ।
अर्जुनेन महाराज तत्रतत्र महारणे ॥ ८.१८.३७ ॥
হে মহারাজ, সেই মহাযুদ্ধে অর্জুনের হাতে নিহত রাজপুত্র ও মহাবলী ক্ষত্রিয়রা ইতস্তত পড়ে ছিল।
8.18.38
हस्तिभिः पतितैश्चैव तुरङ्गैश्चाभवन्मही ।
अगम्यरूपा समरे विशीर्णैरिव पर्वतैः ॥ ८.१८.३८ ॥
পতিত হাতি ও ঘোড়ায় সেই মাটি যুদ্ধক্ষেত্রে ভাঙা পর্বতে ভরা হয়ে দুর্গম হয়ে উঠেছিল।
8.18.39
नासीद्रथपथस्तस्य पाण्डवस्य महात्मनः ।
निघ्नतः शात्रवान्भल्लैर्हस्त्यश्वं चास्यतो महत् ॥ ८.१८.३९ ॥
মহাত্মা পাণ্ডুপুত্র ভল্ল দিয়ে শত্রু, হাতি ও ঘোড়া বধ করতে থাকলে তাঁর রথের পথ ছিল না।
8.18.40
स्वानुगा इव सीदन्ति रथचक्राणि मारिष ।
चरतस्तस्य सङ्ग्रामे तस्मिंल्लोहितकर्दमे ॥ ८.१८.४० ॥
হে মারিষ, সেই যুদ্ধে রক্তের কাদায় তিনি চলাচল করলে তাঁর রথের চাকা নিজের অনুচরদের মতো বসে যেতে লাগল।
8.18.41
सीदमानानि चक्राणि समुहूस्तुरगा भृशम् ।
श्रमेण महता युक्ता मनोमारुतरंहसः ॥ ८.१८.४१ ॥
ডুবে যাওয়া চাকায় মন ও বায়ুর সমান বেগবান ঘোড়াগুলি মহা পরিশ্রমে বিপর্যস্ত হয়ে টানতে লাগল।
8.18.42
वध्यमानं तु तत्सैन्यं पाण्डुपुत्रेण धन्विना ।
प्रायशो विमुखं सर्वं नावतिष्ठत भारत ॥ ८.१८.४२ ॥
হে ভারত, পাণ্ডুপুত্র ধনুর্ধরের দ্বারা নিহত হতে থাকায় সেই সৈন্য প্রায় সবাই মুখ ফিরিয়ে দাঁড়াতে পারল না।
8.18.43
ताञ्जित्वा समरे जिष्णुः संशप्तकगणान्बहून् ।
विरराज तदा पार्थो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥ ८.१८.४३ ॥
যুদ্ধে তাদের ও বহু সংশপ্তকগণকে জয় করে জিষ্ণু পার্থ তখন ধূমহীন জ্বলন্ত অগ্নির ন্যায় দীপ্ত হলেন।