Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 8.18

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

8.18.1

श्वेताश्वोऽपि महाराज व्यधमत्तावकं बलम् ।
यथा वायुः समासाद्य तूलराशिं समन्ततः ॥ ८.१८.१ ॥

हे महाराज, श्वेत अश्वों वाले (अर्जुन) ने भी आपकी सेना को उसी प्रकार छिन्न-भिन्न कर दिया, जैसे वायु रुई के ढेर पर पहुँचकर उसे चारों ओर बिखेर देती है।

8.18.2

प्रत्युद्ययुस्त्रिगर्तास्तं शिबयः कौरवैः सह ।
वसातयोऽथ साल्वाश्च गोपालाश्च यशस्विनः ॥ ८.१८.२ ॥

त्रिगर्त, शिबि और कौरवों के साथ वसाति, साल्व तथा यशस्वी गोपाल भी उसका सामना करने आगे बढ़े।

8.18.3

सत्यदेवः सत्यकीर्तिर्मित्रदेवः श्रुतञ्जयः ।
सौश्रुतिश्चन्द्रदेवश्च मित्रवर्मा च भारत ॥ ८.१८.३ ॥

सत्यदेव, सत्यकीर्ति, मित्रदेव, श्रुतञ्जय, सौश्रुति, चन्द्रदेव और मित्रवर्मा, हे भारत।

8.18.4

त्रिगर्तराजः समरे भ्रातृभिः परिवारितः ।
पुत्रैश्चैव महेष्वासैर्नानाशस्त्रविशारदैः ॥ ८.१८.४ ॥

त्रिगर्तों का राजा युद्ध में अपने भाइयों और अनेक शस्त्रों में निपुण महान धनुर्धर पुत्रों से घिरा हुआ था।

8.18.5

व्यसृजन्त शस्त्रातान्किरन्तोऽर्जुनमाहवे ।
अभ्यवर्तन्त सहसा वार्योघा इव सागरम् ॥ ८.१८.५ ॥

युद्ध में अर्जुन पर बाणों की वर्षा करते हुए वे शस्त्रों की धारा छोड़ते रहे, और सहसा उसकी ओर इस प्रकार टूट पड़े जैसे जल की धाराएँ सागर की ओर दौड़ती हैं।

8.18.6

ते त्वर्जुनं समासाद्य योधाः शतसहस्रशः ।
अगच्छन्विलयं सर्वे तार्क्ष्यं दृष्ट्वेव पन्नगाः ॥ ८.१८.६ ॥

परन्तु वे सैकड़ों-हज़ारों योद्धा अर्जुन के सामने पहुँचकर सब उसी प्रकार नष्ट हो गए, जैसे गरुड़ को देखकर सर्प भाग जाते हैं।

8.18.7

ते हन्यमानाः समरे न जहुः पाण्डवं रणे ।
हन्यमाना महाराज शलभा इव पावकम् ॥ ८.१८.७ ॥

वे समर में मारे जाते हुए भी रण में पाण्डव को नहीं छोड़ते थे। हे महाराज, वे पतंगों की भाँति अग्नि पर मारे जा रहे थे।

8.18.8

सत्यदेवस्त्रिभिर्बाणैर्विव्याध युधि पाण्डवम् ।
मित्रदेवस्त्रिषष्ट्या तु चन्द्रदेवस्तु सप्तभिः ॥ ८.१८.८ ॥

सत्यदेव ने युद्ध में तीन बाणों से पाण्डव को बींधा। मित्रदेव ने तिरसठ से, और चन्द्रदेव ने सात से।

8.18.9

मित्रवर्मा त्रिसप्तत्या सौश्रुतिश्चापि सप्तभिः ।
श्रुतंजयस्तु विंशत्या सुशर्मा नवभिः शरैः ॥ ८.१८.९ ॥

मित्रवर्मा ने तिहत्तर से, सौश्रुति ने भी सात से; श्रुतंजय ने बीस से, और सुशर्मा ने नौ बाणों से।

8.18.10

स विद्वो बहुभिः सङ्ख्ये प्रतिविव्याध तान्नृपान् ।
सौश्रुतिं सप्तभिर्विद्व्वा चन्द्रदेवं त्रिभिः शरैः ॥ ८.१८.१० ॥

वह युद्ध में बहुतों से बिंधा हुआ भी उन राजाओं को लौटकर बींधने लगा। सौश्रुति को सात से बींधकर चन्द्रदेव को तीन बाणों से।

8.18.11

श्रुतंजयं च विंशत्या चन्द्रदेवं तथाऽष्टभिः ।
मित्रदेवं शतेनैव सत्यदेवं त्रिभिः शरैः ॥ ८.१८.११ ॥

श्रुतंजय को बीस से और चन्द्रदेव को भी आठ से; मित्रदेव को सौ से ही, और सत्यदेव को तीन बाणों से।

8.18.12

नवभिर्मित्रवर्माणं सुशर्माणं तथाऽष्टभिः ।
श्रुतञ्जयं च राजानं हत्वा तत्र शिलाशितैः ॥ ८.१८.१२ ॥

नौ से मित्रवर्मा को और सुशर्मा को भी आठ से; और राजा श्रुतंजय को वहाँ पत्थर पर तेज़ किए बाणों से मारकर।

8.18.13

सौश्रुतेः सशिरस्त्राणं शिरः कायादपाहरत् ।
त्वरितश्चन्द्रदेवं च शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥ ८.१८.१३ ॥

सौश्रुति का शिरस्त्राण सहित सिर उसने धड़ से काट डाला, और शीघ्र ही चन्द्रदेव को भी बाणों से यमलोक पहुँचा दिया।

8.18.14

तथेतरान्महाराज यतमानान्महारथान् ।
पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैरेकैकं प्रत्यवारयत् ॥ ८.१८.१४ ॥

हे महाराज, इसी प्रकार उसने अन्य प्रयत्नशील महारथियों में से प्रत्येक को पाँच-पाँच बाणों से रोक दिया।

8.18.15

सत्यदेवस्तु सङ्क्रुद्वस्तोमरं व्यसृजन्महत् ।
समुद्दिश्य रणे कृष्णं सिंहनादं ननाद च ॥ ८.१८.१५ ॥

सत्यदेव ने क्रोध में भरकर एक विशाल तोमर छोड़ा, और रणभूमि में कृष्ण को लक्ष्य करके सिंह के समान गर्जना की।

8.18.16

स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महात्मनः ।
अयस्मयः स्वर्णदण्डो जगाम धरणीं तदा ॥ ८.१८.१६ ॥

वह महात्मा माधव की बायीं भुजा को भेदकर, सुनहरी डंडी वाला लोहे का वह भाला तब धरती पर जा गिरा।

8.18.17

माधवस्य तु विद्धस्य तोमरेण महारणे ।
प्रतोदः प्रापतद्वस्ताद्रश्मयश्च विशाम्पते ॥ ८.१८.१७ ॥

हे प्रजापति, उस महासमर में तोमर से घायल हुए माधव के हाथ से अंकुश और लगाम गिर पड़े।

8.18.18

वासुदेवं विभिन्नाङ्गं दृष्ट्वा पार्थो धनञ्जयः ।
क्रोधमाहारयत्तीव्रं कृष्णं चेदमुवाच ह ॥ ८.१८.१८ ॥

वासुदेव को अंगों में घायल देखकर पार्थ धनंजय के मन में तीव्र क्रोध उमड़ा, और उन्होंने कृष्ण से यह कहा।

8.18.19

प्रापयाश्वान्महाबाहो सत्यदेवं प्रति प्रभो ।
यावदेनं शरैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम् ॥ ८.१८.१९ ॥

हे महाबाहो, हे प्रभो, सत्यदेव की ओर घोड़ों को ले चलो, जब तक मैं इसे तीखे बाणों से यमलोक न पहुँचा दूँ।

8.18.20

प्रतोदं गृह्य सोऽन्यत्तु रश्मीन्सङ्गृह्य च द्रुतम् ।
वाहयामास तानश्वान्सत्यदेवरथं प्रति ॥ ८.१८.२० ॥

उन्होंने चाबुक लेकर और लगामें समेटकर शीघ्र ही उन घोड़ों को सत्यदेव के रथ की ओर हाँक दिया।

8.18.21

विष्वक्सेनं सुनिर्विद्वं दृष्ट्वा पार्थो धनञ्जयः ।
सत्यदेवं शरैस्तीक्ष्णैर्वारयित्वा महारथः ॥ ८.१८.२१ ॥

विष्वक्सेन (कृष्ण) को अत्यन्त घायल देखकर महारथी पार्थ धनञ्जय ने तीखे बाणों से सत्यदेव को रोक दिया।

8.18.22

ततः सुनिशितैर्भल्लै राज्ञस्तस्य महच्छिरः ।
कुम्डलोपचितं कायाच्चकर्त पृतनान्तरे ॥ ८.१८.२२ ॥

तब अत्यन्त तीखे भल्लों से उस राजा का कुण्डलों से सुशोभित विशाल सिर सेना के बीच उसके धड़ से काट डाला।

8.18.23

तन्निकृत्य शितैर्बाणैर्भित्रवर्माणमाक्षिपत् ।
वत्सदन्तेन तीक्ष्णेन सारथिं चास्य मारिष ॥ ८.१८.२३ ॥

उस सिर को काटकर तीखे बाणों से (उसने) छिदे कवच वाले को गिरा दिया, और हे मारिष, तीक्ष्ण वत्सदन्त बाण से उसके सारथी को भी।

8.18.24

ततः शरशतैर्भूयः संशप्तकगणान्बली ।
पातयामास सङ्क्रुद्वः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८.१८.२४ ॥

तब क्रुद्ध बलवान ने सैकड़ों बाणों से फिर संशप्तकों के दलों को सैकड़ों और हजारों में गिरा दिया।

8.18.25

ततो रजतपुङ्खेन राजञ्शीर्षं महात्मनः ।
मित्रदेवस्य चिच्छेद क्षुरप्रेण महारथः।
सुशर्माणं सुसङ्क्रुद्धो जत्रुदेशे समाहनत् ॥ ८.१८.२५ ॥

तब हे राजन्, उस महारथी ने चाँदी के पंखों वाले क्षुरप्र बाण से महात्मा मित्रदेव का सिर काट डाला, और अत्यन्त क्रुद्ध होकर सुशर्मा को हँसली के स्थान पर प्रहार किया।

8.18.26

ततः संशप्तकाः सर्वे परिवार्य धनञ्जयम् ।
शस्त्रौघैर्ममृदुः क्रुद्वा नादयन्तो दिशो दश ॥ ८.१८.२६ ॥

तब सभी संशप्तकों ने धनंजय को घेरकर क्रोधित होकर शस्त्रों की धारा से उन्हें पीड़ित किया, और दसों दिशाओं को गुँजाते हुए गरजे।

8.18.27

अभ्यर्दितस्तु तज्जिष्णुः शक्रतुल्यपराक्रमः ।
ऐन्द्रमस्त्रममेयात्मा प्रादुश्चक्रे महारथः ॥ ८.१८.२७ ॥

पीड़ित होकर भी इन्द्र के समान पराक्रम वाले उस विजयी ने, अपरिमित आत्मा वाले महारथी ने, ऐन्द्र अस्त्र प्रकट किया।

8.18.28

ततः शरसहस्राणि प्रादुरासन्विशाम्पते ।
कार्मुकात्पाण्डुपुत्रस्य पार्थस्यामिततेजसः ॥ ८.१८.२८ ॥

तब हे प्रजापति, पाण्डुपुत्र अमित तेजस्वी पार्थ के धनुष से हजारों बाण प्रकट हुए।

8.18.29

ततस्तु च्छिद्यमानानां ध्वजानां धनुषां तथा ।
रथानां सपताकानां तूणीराणां युगैः सह ॥ ८.१८.२९ ॥

तब ध्वजों, धनुषों तथा पताकाओं वाले रथों के, और तरकशों के, जुओं सहित, कटते जाने पर—।

8.18.30

अक्षाणामथ चक्राणां योक्त्राणां रश्मिभिः सह ।
कूबराणां वरूथानां पृषत्कानां च संयुगे ॥ ८.१८.३० ॥

और युद्ध में अक्षों, पहियों, जुए की रस्सियों, लगामों, कूबरों, कवचों और चितकबरे बाणों सहित।

8.18.31

अश्वानां पततां चापि प्रासानामृष्टिभिः सह ।
गदानां परिघानां च शक्तितोमरपट्टसैः ॥ ८.१८.३१ ॥

गिरते हुए घोड़ों, भालों और ऋष्टियों के साथ, गदाओं, परिघों, शक्तियों, तोमरों और पट्टसों के साथ।

8.18.32

शतघ्नीनां सचक्राणां भुजानां चोरुभिः सह ।
कण्ठसूत्राङ्गदानां च केयूराणां च मारिष ॥ ८.१८.३२ ॥

शतघ्नियों और चक्रों के साथ, भुजाओं और जाँघों के साथ, कण्ठसूत्रों, अंगदों और केयूरों के साथ, हे मान्य।

8.18.33

हाराणामथ निष्काणां तनुत्राणां च भारत ।
छत्राणां व्यजनानां च शिरसां कुमुटैः सह।
राशयश्चात्र दृश्यन्ते पतितानां महीतले ॥ ८.१८.३३ ॥

हारों, निष्कों, कवचों, छत्रों और व्यजनों के साथ, शिरों और मुकुटों के साथ, हे भारत, यहाँ भूमि पर पतितों के ढेर दिखाई देते हैं।

8.18.34

सकुण्डलानि स्वक्षीमि पूर्णचन्द्रनिभानि च ।
शिरांस्युर्व्यामदृश्यन्त ताराजालमिवाम्बरे ॥ ८.१८.३४ ॥

कुण्डलों सहित, सुन्दर नेत्रों वाले, पूर्णचन्द्र के समान सिर भूमि पर दिखाई दिए, मानो आकाश में ताराओं का जाल हो।

8.18.35

सुस्रग्वीणि सुवासांसि चन्दनेनोक्षितानि च ।
शरीराणि व्यदृश्यन्त निहतानां महीतले ॥ ८.१८.३५ ॥

सुन्दर मालाओं वाले, सुन्दर वस्त्रों वाले, चन्दन से लिप्त शरीर, मारे गयों के, भूमि पर दिखाई दिए।

8.18.36

रुद्रस्याक्रीडसदृशं घोरमायोधनं तदा ॥ ८.१८.३६ ॥

उस समय वह घोर युद्धभूमि रुद्र की क्रीड़ास्थली के समान थी।

8.18.37

निहतै राजपुत्रैश्च क्षत्रियैश्च महाबलैः ।
अर्जुनेन महाराज तत्रतत्र महारणे ॥ ८.१८.३७ ॥

हे महाराज, उस महायुद्ध में जगह-जगह अर्जुन के द्वारा मारे गए राजपुत्र और महाबली क्षत्रिय पड़े थे।

8.18.38

हस्तिभिः पतितैश्चैव तुरङ्गैश्चाभवन्मही ।
अगम्यरूपा समरे विशीर्णैरिव पर्वतैः ॥ ८.१८.३८ ॥

गिरे हुए हाथियों और घोड़ों से वह धरती युद्धभूमि में ऐसी हो गई थी जैसे टूटे हुए पर्वतों से भरी हो और वहाँ से गुजरना असंभव हो।

8.18.39

नासीद्रथपथस्तस्य पाण्डवस्य महात्मनः ।
निघ्नतः शात्रवान्भल्लैर्हस्त्यश्वं चास्यतो महत् ॥ ८.१८.३९ ॥

महात्मा पाण्डुपुत्र जब भल्लों से शत्रुओं का वध कर रहे थे और हाथियों तथा घोड़ों पर भारी बाण चला रहे थे, तब उनके रथ के लिए कोई मार्ग नहीं बचा था।

8.18.40

स्वानुगा इव सीदन्ति रथचक्राणि मारिष ।
चरतस्तस्य सङ्ग्रामे तस्मिंल्लोहितकर्दमे ॥ ८.१८.४० ॥

हे मान्य, उस युद्ध में उस रक्त-कीचड़ में विचरते हुए उसके रथ के पहिये अपने अनुचरों की तरह धँसने लगे।

8.18.41

सीदमानानि चक्राणि समुहूस्तुरगा भृशम् ।
श्रमेण महता युक्ता मनोमारुतरंहसः ॥ ८.१८.४१ ॥

धँसते हुए पहियों के कारण मन और वायु के समान वेगवाले घोड़े अत्यंत थक जाने से बहुत कष्ट में खिंच रहे थे।

8.18.42

वध्यमानं तु तत्सैन्यं पाण्डुपुत्रेण धन्विना ।
प्रायशो विमुखं सर्वं नावतिष्ठत भारत ॥ ८.१८.४२ ॥

हे भारत, पाण्डुपुत्र धनुर्धर द्वारा मारी जाती हुई वह सारी सेना प्रायः मुख मोड़कर खड़ी न रह सकी।

8.18.43

ताञ्जित्वा समरे जिष्णुः संशप्तकगणान्बहून् ।
विरराज तदा पार्थो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥ ८.१८.४३ ॥

उस समय समर में उन बहुत-से संशप्तक-गणों को जीतकर जिष्णु पार्थ धूमरहित जलती हुई अग्नि के समान शोभित हुए।