মহাভারত · অধ্যায় 8.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.19.1
युधिष्ठिरं महाराज विसृजन्तं शरान्बहून् ।
स्वयं दुर्योधनो राजा प्रत्यगृह्णादभीतवत् ॥ ८.१९.१ ॥
হে মহারাজ, যুধিষ্ঠির বহু বাণ নিক্ষেপ করছেন দেখে রাজা দুর্যোধন স্বয়ং নির্ভীকের মতো তার প্রতিরোধ করলেন।
8.19.2
तमापतन्तं सहसा तव पुत्रं महारथम् ।
धर्मराजो द्रुतं विद्ध्वा तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ८.१९.२ ॥
হঠাৎ তার দিকে ছুটে আসা আপনার সেই মহারথ পুত্রকে ধর্মরাজ দ্রুত বাণে বিদ্ধ করে বললেন, 'দাঁড়াও, দাঁড়াও!'
8.19.3
स तु तं प्रतिविव्याध नवभिर्निशितैः शरैः ।
सारथिं चास्य भल्लेन भृशं क्रुद्धोऽभ्यताडयत् ॥ ८.१९.३ ॥
কিন্তু তিনি ক্রুদ্ধ হয়ে যুধিষ্ঠিরকে নয়টি তীক্ষ্ণ বাণে প্রতিআঘাত করলেন এবং তার সারথিকে ভল্ল বাণে প্রবলভাবে আঘাত করলেন।
8.19.4
ततो युधिष्ठिरो राजन्स्वर्णपुङ्खाञ्शिलीमुखान् ।
दुर्योधनाय चिक्षेप त्रयोदश शिलाशितान् ॥ ८.१९.४ ॥
তখন, হে রাজন, যুধিষ্ঠির সোনার পালকযুক্ত, পাথরে শাণিত তেরোটি বাণ দুর্যোধনের দিকে নিক্ষেপ করলেন।
8.19.5
चतुर्भिश्चतुरो वाहांस्तस्य हत्वा महारथः ।
पञ्चमेन शिरः कायात्सारथेश्च समाक्षिपत् ॥ ८.१९.५ ॥
চারটি বাণে তার চারটি ঘোড়াকে বধ করে সেই মহারথ পঞ্চম বাণে সারথির মাথা দেহ থেকে কেটে ফেললেন।
8.19.6
षष्ठेन तु ध्वजं राज्ञः सप्तमेन तु कार्मुकम् ।
अष्टमेन तथा खङ्गं पातयामास भूतले।
पञ्चभिर्नृपतिं चापि धर्मराजोऽर्दयद्भृशम् ॥ ८.१९.६ ॥
ষষ্ঠ বাণে রাজার ধ্বজা, সপ্তমে ধনুক, অষ্টমে খড়্গ ভূপাতিত করলেন; এবং পাঁচটি বাণে ধর্মরাজ রাজাকে অত্যন্ত পীড়িত করলেন।
8.19.7
हताश्वात्तु रथात्तस्मादवप्लुत्य सुतस्तव ।
उत्तमं व्यसनं प्राप्तो भूमावेवावतिष्ठत ॥ ८.१९.७ ॥
ঘোড়াগুলি নিহত হলে তোমার পুত্র সেই রথ থেকে লাফিয়ে নেমে মহা বিপদে পড়ে মাটিতেই দাঁড়িয়ে রইল।
8.19.8
तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा कर्णद्रौणिकृपादयः ।
अभ्यवर्तन्त सहसा परीप्सन्तो नराधिपम् ॥ ८.१९.८ ॥
তাকে দুর্দশায় পড়তে দেখে কর্ণ, দ্রোণপুত্র, কৃপ প্রভৃতি সেই নরাধিপকে রক্ষা করার ইচ্ছায় সহসা ধাবিত হলেন।
8.19.9
अथ पाण्डुसुताः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम् ।
अन्वयुः समरे राजंस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ८.१९.९ ॥
তখন পাণ্ডুর সকল পুত্র যুধিষ্ঠিরকে ঘিরে ধরে তাঁর অনুসরণে যুদ্ধে এলেন; হে রাজন, তখন যুদ্ধ শুরু হল।
8.19.10
ततस्तूर्यसहस्राणि प्रावाद्यन्त महामृधे ॥ ८.१९.१० ॥
তখন সেই মহাযুদ্ধে সহস্র সহস্র বাদ্য বেজে উঠল।
8.19.11
क्ष्वेलाः किलकिलाशब्दाः प्रादुरासन्महीपते ।
यत्राभ्यगच्छन्समरे पाञ्चालाः कौरवैः सह ॥ ८.१९.११ ॥
হে মহীপতি, যেখানে পাঞ্চালেরা কৌরবদের সঙ্গে যুদ্ধে সম্মুখীন হল, সেখানে ক্ষ্বেল ও কিলকিলা শব্দ উঠল।
8.19.12
नरा नरैः समाजग्मुर्वारणा वरवारणैः ।
रथाश्च रथिभिः सार्धं हयाश्च हयसादिभिः ॥ ८.१९.१२ ॥
মানুষ মানুষের সঙ্গে, শ্রেষ্ঠ হস্তী শ্রেষ্ঠ হস্তীর সঙ্গে, রথ রথীর সঙ্গে, এবং অশ্ব অশ্বারোহীর সঙ্গে মিলিত হল।
8.19.13
द्वन्द्वान्यासन्महाराज प्रेक्षणीयानि संयुगे ।
विविधान्यप्यचिन्त्यानि शस्त्रवन्त्युत्तमानि च ॥ ८.१९.१३ ॥
হে মহারাজ, যুদ্ধে বহু প্রকারের, কল্পনাতীত, অস্ত্রধারী উত্তম দ্বন্দ্বযুদ্ধ হয়েছিল; সেগুলি দেখার মতো ছিল।
8.19.14
ते शूराः समरे सर्वे चित्रं लघु च सुष्ठु च ।
अयुध्यन्त महावेगाः परस्परवधैषिणः ॥ ८.१९.१४ ॥
সেই বীরেরা সকলে যুদ্ধে বিস্ময়করভাবে, দ্রুত ও নিপুণভাবে যুদ্ধ করলেন; মহাবেগবান তাঁরা একে অপরকে বধ করার ইচ্ছায় ছিলেন।
8.19.15
अन्योन्यं समरे जघ्नुर्योधव्रतमनुष्ठिताः ।
न हि ते समरं चक्रुः पृष्ठतो वै कथञ्चन ॥ ८.१९.१५ ॥
যোদ্ধার ব্রত পালন করে তাঁরা যুদ্ধে একে অপরকে আঘাত করলেন; কোনোভাবেই তাঁরা পেছন থেকে যুদ্ধ করেননি।
8.19.16
मुहूर्तमेव तद्युद्वमासीन्मधुरदर्शनम् ।
तत उन्मत्तवद्राजन्निर्मर्यादमवर्तत ॥ ८.१९.१६ ॥
সেই যুদ্ধ মুহূর্তকালের জন্য মধুর দেখাল; হে রাজন, তারপর তা উন্মাদের মতো, সীমাহীনভাবে চলতে লাগল।
8.19.17
रथी नागं समासाद्य दारयन्निशितैः शरैः ।
प्रेषयामास कालाय शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ८.१९.१७ ॥
এক রথী হাতির কাছে এসে, তীক্ষ্ণ বাণে তাকে বিদীর্ণ করে, নত-গ্রন্থি বাণে তাকে মৃত্যুর দিকে পাঠালেন।
8.19.18
नागा हयान्समासाद्य विक्षिपन्तो बहून्रणे ।
दारयामासुरत्युग्रं तत्रतत्र तदातदा ॥ ८.१९.१८ ॥
হাতিরা ঘোড়াদের কাছে এসে, যুদ্ধে বহু ঘোড়াকে ছুড়ে ফেলে, এখানে-ওখানে, বারবার অত্যন্ত ভয়ংকরভাবে তাদের বিদীর্ণ করল।
8.19.19
हयारोहाश्च बहवः परिवार्य हयोत्तमान् ।
तलशब्दरवांश्चक्रुः सम्पतन्तस्ततस्ततः ॥ ८.१९.१९ ॥
বহু অশ্বারোহী উত্তম ঘোড়াগুলিকে ঘিরে ধরে করতালির শব্দ তুলল; তারা এদিক-ওদিক ছুটে বেড়াল।
8.19.20
धावमानांस्ततस्तांस्तु द्रवमाणान्महागजान् ।
पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव निजघ्नुर्हयसादिनः ॥ ८.१९.२० ॥
তখন পালিয়ে যাওয়া সেই মহা হাতিদের অশ্বারোহীরা পাশ থেকে ও পিছন থেকে আঘাত করল।
8.19.21
विद्राव्य च बहूनश्वान्नागा राजन्मदोत्कटाः ।
विषाणैश्चापरे जघ्नुर्ममृदुश्चापरे भृशम् ॥ ८.१९.२१ ॥
হে রাজন, মত্ত হাতিরা বহু ঘোড়াকে ছত্রভঙ্গ করে দিল; কেউ দাঁত দিয়ে আঘাত করল, অন্যরা প্রবলভাবে পিষে দিল।
8.19.22
साश्वारोहांश्च तुरगान्विषामैर्विव्यधू रुषा ।
अपरे चिक्षिपुर्वेगात्प्रगृह्यातिबलास्तदा ॥ ८.१९.२२ ॥
ক্রোধে তারা আরোহীসহ ঘোড়াদের বর্শা দিয়ে বিদ্ধ করল; অন্যরা অতি বলবান হয়ে তাদের ধরে বেগে ছুঁড়ে ফেলল।
8.19.23
पादातैराहता नागा विवरेषु समन्ततः ।
चक्रुरार्तस्वरं घोरं दुद्रुवुश्च दिशो दश ॥ ८.१९.२३ ॥
পদাতিকদের আঘাতে চারদিক থেকে আহত হাতিরা ফাঁক দিয়ে ভয়ংকর আর্তনাদ করে দশ দিকে ছুটে পালাল।
8.19.24
पदातीनां तु सहसा प्रद्रुतानां महाहवे ।
उत्सृज्याभरणं तूर्णमववव्रू रणाजिरे ॥ ८.१९.२४ ॥
সেই মহাযুদ্ধে পদাতিকেরা হঠাৎ পালাতে লাগল; অলংকার ফেলে দ্রুত রণভূমিতেই সেগুলি ছুঁড়ে ফেলল।
8.19.25
निमित्तं मन्यमानास्तु परिणाम्य महागजाः ।
जगृहुर्बिभिदुश्चैव चित्राण्याभरणानि च ॥ ८.१९.२५ ॥
সংকেত মনে করে মহাগজেরা ফিরে বিচিত্র অলংকার ধরে ছিঁড়ে ফেলল।
8.19.26
तांस्तु तत्र प्रसक्तान्वै परिन्वार्य पदातयः ।
हस्त्यारोहान्निजघ्नुस्ते महावेगा बलोत्कटाः ॥ ८.१९.२६ ॥
সেখানে লেগে থাকা হাতি-আরোহীদের পদাতিকেরা ঘিরে ফেলে বধ করল; তারা মহাবেগী ও বলশালী ছিল।
8.19.27
अपरे हस्तिभिर्हस्तैः खं विक्षिप्ता महाहवे ।
निपतन्तो विषाणाग्रैर्भृशं विद्वाः सुशिक्षितैः ॥ ८.१९.२७ ॥
অন্যেরা মহাযুদ্ধে হাতিদের শুঁড়ে আকাশে ছোঁড়া হয়ে, পতনকালে সুশিক্ষিত হাতির দাঁতের ডগায় প্রচণ্ড বিদ্ধ হলো।
8.19.28
अपरे सहसा गृह्य विषाणैरेव सूदिताः ।
सेनान्तरं समासाद्य केचित्तत्र महागजैः ॥ ८.१९.२८ ॥
অন্যেরা হঠাৎ ধরা পড়ে দাঁতের আঘাতেই নিহত হলো; কেউ কেউ সেনার মধ্যভাগে পৌঁছে সেখানে মহাগজদের দ্বারা নিহত হলো।
8.19.29
क्षुण्णगात्रा महाराज विक्षिप्य च पुनःपुनः ।
अपरे व्यजनानीव विभ्राम्य निहता मृधे ॥ ८.१९.२९ ॥
হে মহারাজ, ভাঙা অঙ্গ নিয়ে বারবার ছোঁড়া হয়ে, এবং অন্যেরা পাখার মতো ঘুরিয়ে নিহত হলো।
8.19.30
पुरःसराश्च नागानामपरेषां विशाम्पते ।
शरीराण्यतिविद्वानि तत्रतत्र रणाजिरे ॥ ८.१९.३० ॥
হে প্রজাপতি, কেউ সম্মুখভাগে ছিল; অন্যান্য হাতিদের দেহ প্রচণ্ড বিদ্ধ হয়ে রণভূমির নানা স্থানে পড়ে ছিল।
8.19.31
प्रतिमानेषु कुम्भेषु दन्तवेष्टेषु चापरे ।
निगृहीता भृशं नागाः प्रासतोमरशक्तिभिः ॥ ८.१९.३१ ॥
অন্যান্য কিছু হাতি বর্মফলকে, কুম্ভে ও দন্তবেষ্টনে প্রাস, তোমর ও শক্তির দ্বারা দৃঢ়ভাবে আটকে পড়ল।
8.19.32
निगृह्य च गजाः केचित् पार्श्वस्थैर्भृशदारुणैः ।
रथाश्वसादिभिस्तत्र सम्भिन्ना न्यपतन्भुवि ॥ ८.१९.३२ ॥
কিছু হাতি পার্শ্বে দাঁড়ানো অতি ভয়ংকর রথী, অশ্ব ও অশ্বারোহীদের দ্বারা ধৃত ও আহত হয়ে সেখানে ভূমিতে পড়ে গেল।
8.19.33
सहयाः सादिनस्तत्र तोमरेण महामृधे ।
भूमावमृद्रन्वेगेन सचर्माणं पदातिनम् ॥ ८.१९.३३ ॥
সেই মহাযুদ্ধে ঘোড়াসহ অশ্বারোহীরা তোমরের আঘাতে বেগে ঢালসহ পদাতিকদের মাটিতে দলিত করল।
8.19.34
चछा सावरणान्कांश्चित्तत्रतत्र विशाम्पते ।
रथान्नागाः समासाद्य परिगृह्य च मारिष।
व्याक्षिपन्सहसा तत्र घोररूपे भयानके ॥ ८.१९.३४ ॥
হে প্রজাপতি, সেখানে-সেখানে কবচধারী কিছু রথকে হাতিরা কাছে গিয়ে ধরে হঠাৎ সেই ভয়ংকর, ভীষণ রণভূমিতে ছুঁড়ে ফেলল।
8.19.35
नाराचैर्निहताश्चापि गजाः पेतुर्महाबलाः ।
पर्वतस्येव शिखरं वज्ररुग्णं महीतले ॥ ८.१९.३५ ॥
নারাচের আঘাতে নিহত মহাবলশালী হাতিরাও বজ্রে ভগ্ন পর্বতশিখরের মতো ভূমিতে পড়ে গেল।
8.19.36
योधा योधान्समासाद्य मुष्टिभिर्व्यहनन्युधि ।
केशेष्वन्योन्यमाक्षिप्य चिक्षिपुर्बिभिदुश्च ह ॥ ८.१९.३६ ॥
যোদ্ধারা যোদ্ধাদের কাছে গিয়ে যুদ্ধে মুষ্টির দ্বারা আঘাত করল; একে অপরের চুল ধরে টেনে ছুঁড়ে ফেলে ছিঁড়ে ফেলল।
8.19.37
उद्यम्य च भुजानन्ये निक्षिप्य च महीतले ।
पदा चोरः समाक्रम्य स्फुरतोऽपाहरच्छिरः ॥ ८.१९.३७ ॥
কেউ বাহু তুলে মাটিতে নিক্ষেপ করে, পা দিয়ে উরু চেপে ধরে, ছটফট করা মানুষটির মাথা কেটে নিল।
8.19.38
पततश्चापरो राजन्विजहारासिना शिरः ।
मृतमन्यो महाराज पदा ताडितवांस्तदा ॥ ८.१९.३८ ॥
হে রাজন, কেউ পড়ন্ত লোকের মাথা তরবারি দিয়ে কেটে ফেলল; হে মহারাজ, কেউ মৃতকে পা দিয়ে আঘাত করল।
8.19.39
जीवतश्च तथैवान्यः शस्त्रं काये न्यमज्जयत् ।
मुष्टियुद्धं महच्चासीद्योधानां तत्र भारत।
तथा केशग्रहश्चोग्रो बाहुयुद्धं च भैरवम् ॥ ८.१९.३९ ॥
তেমনি, জীবিত এক ব্যক্তির দেহে অন্য একজন অস্ত্র বিদ্ধ করল। হে ভারত, সেখানে যোদ্ধাদের মহা মুষ্টিযুদ্ধ হল, উগ্র কেশাকর্ষণ এবং ভয়ংকর বাহুযুদ্ধও হল।
8.19.40
समासक्तस्य चान्येन अविज्ञातस्तथाऽपरः ।
जहार समरे प्राणान्नानाशस्तैरनेकधा ॥ ८.१९.४० ॥
যুদ্ধে জড়িয়ে থাকা একজনকে অন্যজন, আর তেমনই অলক্ষিত আরেকজন বহু রকম অস্ত্রে বহুভাবে প্রাণ হরণ করল।
8.19.41
संसक्तेषु च योधेषु वर्तमाने च सङ्कुले ।
कबन्धान्युत्थितानि स्युः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८.१९.४१ ॥
যোদ্ধারা পরস্পর জড়িয়ে থাকা অবস্থায়, সেই কোলাহল চলতে থাকলে, শত শত ও হাজার হাজার মুণ্ডহীন দেহ উঠে দাঁড়াল।
8.19.42
शोणितैः सिच्यमानानि शस्त्राणि कवचानि च ।
महारागानुरक्तानि वस्त्राणीव चकाशिरे ॥ ८.१९.४२ ॥
রক্তে সিক্ত অস্ত্র ও বর্ম গাঢ় লাল রঙে ছোপানো বস্ত্রের মতো ঝলমল করছিল।
8.19.43
एवमेतन्महद्युद्वं दारुणं शस्त्रसङ्कुलम् ।
उन्मत्तगङ्गाप्रतिमं शब्देनापूरयज्जगत् ॥ ८.१९.४३ ॥
এইভাবে সেই মহাভয়ংকর, অস্ত্রসংকুল যুদ্ধ উন্মত্ত গঙ্গার মতো ছিল, এবং তার শব্দে জগৎ পূর্ণ হল।
8.19.44
नैव स्वे न परे राजन्विज्ञायन्ते शरातुराः ।
योद्वव्यमिति युध्यन्ते राजानो जयगृद्विनः ॥ ८.१९.४४ ॥
হে রাজন, শরপীড়িত হয়ে নিজ ও শত্রু চেনা যাচ্ছিল না; 'যুদ্ধ করতেই হবে' ভেবে জয়লোভী রাজারা যুদ্ধ করছিলেন।
8.19.45
स्वान्स्वे जघ्नुर्महराज परांश्चैव समागतान् ।
उभयोः सेनयोर्वीरैर्व्याकुलं समपद्यत ॥ ८.१९.४५ ॥
হে মহারাজ, বীরেরা নিজেদের লোককেও এবং সমাগত শত্রুদেরও হত্যা করল; উভয় সেনাই ব্যাকুল হয়ে পড়ল।
8.19.46
रथैर्भग्नैर्महाराज वारणैश्च निपातितैः ।
हयैश्च पतितैस्तत्र नरैश्च विनिपातितैः ॥ ८.१९.४६ ॥
হে মহারাজ, ভাঙা রথে, নিপাতিত হাতিতে, পতিত ঘোড়ায় এবং সেখানে নিহত মানুষে (ভূমি পূর্ণ হল)।
8.19.47
अगम्यरूपा पृथिवी क्षणेन समपद्यत ।
क्षणेनासीन्महीपाल क्षतजौघप्रवर्तिनी ॥ ८.१९.४७ ॥
ক্ষণকালের মধ্যে পৃথিবী অচেনা রূপ ধারণ করল; হে মহীপাল, ক্ষণকালের মধ্যেই তা রক্তের স্রোত বহানো ভূমি হয়ে উঠল।
8.19.48
पाञ्चालानहतत्कर्णस्त्रिगर्तांश्च धनञ्जयः ।
भीमसेनः कुरून्राजन्हस्त्यनीकं च सर्वशः ॥ ८.१९.४८ ॥
কর্ণ পাঞ্চালদের, ধনঞ্জয় (অর্জুন) ত্রিগর্তদের, হে রাজন, ভীমসেন কুরুদের এবং হস্তীবাহিনীকে সর্বতোভাবে (আঘাত করলেন)।
8.19.49
एवमेष क्षयो वृत्तः कुरुपाण्डवसेनयोः ।
अपराह्णे गते सूर्ये काङ्क्षतां विपुलं यशः ॥ ८.१९.४९ ॥
এইভাবে কৌরব ও পাণ্ডব সেনাদের মধ্যে এই সংহার ঘটল। অপরাহ্ন অতিক্রান্ত হয়ে সূর্য অস্ত যাচ্ছিল, বিপুল যশ কামনাকারীদের মধ্যে এমন ঘটল।