महाभारत · अध्याय 8.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.19.1
युधिष्ठिरं महाराज विसृजन्तं शरान्बहून् ।
स्वयं दुर्योधनो राजा प्रत्यगृह्णादभीतवत् ॥ ८.१९.१ ॥
हे महाराज, युधिष्ठिर पुष्कळ बाण सोडत आहेत पाहून राजा दुर्योधन स्वतः निर्भयासारखा त्यांना सामोरा गेला.
8.19.2
तमापतन्तं सहसा तव पुत्रं महारथम् ।
धर्मराजो द्रुतं विद्ध्वा तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ८.१९.२ ॥
अचानक आपल्याकडे धावत आलेल्या आपल्या महारथी पुत्राला धर्मराजाने लगेच बाणाने विंधून 'थांब, थांब!' असे म्हटले.
8.19.3
स तु तं प्रतिविव्याध नवभिर्निशितैः शरैः ।
सारथिं चास्य भल्लेन भृशं क्रुद्धोऽभ्यताडयत् ॥ ८.१९.३ ॥
पण त्याने संतापून युधिष्ठिराला नऊ धारदार बाणांनी प्रत्युत्तर दिले आणि त्याच्या सारथ्याला भल्लाने जोराने प्रहार केला.
8.19.4
ततो युधिष्ठिरो राजन्स्वर्णपुङ्खाञ्शिलीमुखान् ।
दुर्योधनाय चिक्षेप त्रयोदश शिलाशितान् ॥ ८.१९.४ ॥
मग, हे राजा, युधिष्ठिराने सोनेरी पंखांचे, दगडावर धार लावलेले तेरा बाण दुर्योधनावर सोडले.
8.19.5
चतुर्भिश्चतुरो वाहांस्तस्य हत्वा महारथः ।
पञ्चमेन शिरः कायात्सारथेश्च समाक्षिपत् ॥ ८.१९.५ ॥
चार बाणांनी त्याचे चार घोडे मारून त्या महारथ्याने पाचव्या बाणाने सारथ्याचे मस्तक शरीरापासून तोडले.
8.19.6
षष्ठेन तु ध्वजं राज्ञः सप्तमेन तु कार्मुकम् ।
अष्टमेन तथा खङ्गं पातयामास भूतले।
पञ्चभिर्नृपतिं चापि धर्मराजोऽर्दयद्भृशम् ॥ ८.१९.६ ॥
सहाव्या बाणाने राजाचा ध्वज, सातव्याने धनुष्य आणि आठव्याने तलवार यांना त्याने भूमीवर पाडले; आणि पाच बाणांनी धर्मराजाने राजाला अतिशय पीडा दिली.
8.19.7
हताश्वात्तु रथात्तस्मादवप्लुत्य सुतस्तव ।
उत्तमं व्यसनं प्राप्तो भूमावेवावतिष्ठत ॥ ८.१९.७ ॥
घोडे मारले गेल्यावर तुझा पुत्र त्या रथावरून उडी मारून खाली उतरला आणि मोठ्या संकटात सापडून जमिनीवरच उभा राहिला.
8.19.8
तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा कर्णद्रौणिकृपादयः ।
अभ्यवर्तन्त सहसा परीप्सन्तो नराधिपम् ॥ ८.१९.८ ॥
त्याला संकटात सापडलेला पाहून कर्ण, द्रोणपुत्र, कृप इत्यादी त्या नरेशाचे रक्षण करण्याच्या इच्छेने तत्काळ धावून गेले.
8.19.9
अथ पाण्डुसुताः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम् ।
अन्वयुः समरे राजंस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ८.१९.९ ॥
मग पांडूचे सर्व पुत्र युधिष्ठिराभोवती वेढा घालून त्याच्या मागोमाग युद्धात आले; हे राजा, तेव्हा युद्ध सुरू झाले.
8.19.10
ततस्तूर्यसहस्राणि प्रावाद्यन्त महामृधे ॥ ८.१९.१० ॥
तेव्हा त्या महायुद्धात हजारो वाद्ये वाजू लागली.
8.19.11
क्ष्वेलाः किलकिलाशब्दाः प्रादुरासन्महीपते ।
यत्राभ्यगच्छन्समरे पाञ्चालाः कौरवैः सह ॥ ८.१९.११ ॥
हे महीपते, जिथे पांचाल कौरवांशी युद्धात भिडले, तिथे क्ष्वेल आणि किलकिला ध्वनी उठू लागले.
8.19.12
नरा नरैः समाजग्मुर्वारणा वरवारणैः ।
रथाश्च रथिभिः सार्धं हयाश्च हयसादिभिः ॥ ८.१९.१२ ॥
माणसे माणसांशी, श्रेष्ठ हत्ती श्रेष्ठ हत्तींशी, रथ रथींशी आणि घोडे घोडेस्वारांशी भिडले.
8.19.13
द्वन्द्वान्यासन्महाराज प्रेक्षणीयानि संयुगे ।
विविधान्यप्यचिन्त्यानि शस्त्रवन्त्युत्तमानि च ॥ ८.१९.१३ ॥
हे महाराज, युद्धात अनेक प्रकारची, कल्पनेपलीकडची, शस्त्रसज्ज उत्तम द्वंद्वयुद्धे झाली; ती पाहण्यासारखी होती.
8.19.14
ते शूराः समरे सर्वे चित्रं लघु च सुष्ठु च ।
अयुध्यन्त महावेगाः परस्परवधैषिणः ॥ ८.१९.१४ ॥
ते सर्व शूर युद्धात आश्चर्यकारकपणे, वेगाने आणि कौशल्याने लढले; ते महावेगवान होते आणि एकमेकांच्या वधाची इच्छा करत होते.
8.19.15
अन्योन्यं समरे जघ्नुर्योधव्रतमनुष्ठिताः ।
न हि ते समरं चक्रुः पृष्ठतो वै कथञ्चन ॥ ८.१९.१५ ॥
योद्ध्याचे व्रत पाळत त्यांनी युद्धात एकमेकांवर प्रहार केले; ते कोणत्याही प्रकारे मागून युद्ध करीत नव्हते.
8.19.16
मुहूर्तमेव तद्युद्वमासीन्मधुरदर्शनम् ।
तत उन्मत्तवद्राजन्निर्मर्यादमवर्तत ॥ ८.१९.१६ ॥
ते युद्ध क्षणभरच गोड दिसले; हे राजा, नंतर ते वेड्यांसारखे, मर्यादा सोडून चालू लागले.
8.19.17
रथी नागं समासाद्य दारयन्निशितैः शरैः ।
प्रेषयामास कालाय शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ८.१९.१७ ॥
एका रथिकाने हत्तीजवळ जाऊन तीक्ष्ण बाणांनी त्याला फाडले आणि वाकलेल्या पर्वांच्या बाणांनी त्याला मृत्यूकडे पाठवले.
8.19.18
नागा हयान्समासाद्य विक्षिपन्तो बहून्रणे ।
दारयामासुरत्युग्रं तत्रतत्र तदातदा ॥ ८.१९.१८ ॥
हत्ती घोड्यांजवळ जाऊन, युद्धात अनेकांना फेकून देत, इकडे-तिकडे, वारंवार अत्यंत भयंकरपणे त्यांना फाडत राहिले.
8.19.19
हयारोहाश्च बहवः परिवार्य हयोत्तमान् ।
तलशब्दरवांश्चक्रुः सम्पतन्तस्ततस्ततः ॥ ८.१९.१९ ॥
अनेक घोडेस्वारांनी उत्तम घोड्यांना वेढा घालून तळहातांचा टाळ्यांचा आवाज केला; ते इकडे-तिकडे धावत पुढे गेले.
8.19.20
धावमानांस्ततस्तांस्तु द्रवमाणान्महागजान् ।
पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव निजघ्नुर्हयसादिनः ॥ ८.१९.२० ॥
मग धावणाऱ्या, पळून जाणाऱ्या त्या महागजांवर घोडेस्वारांनी बाजूंनी आणि मागून प्रहार केले.
8.19.21
विद्राव्य च बहूनश्वान्नागा राजन्मदोत्कटाः ।
विषाणैश्चापरे जघ्नुर्ममृदुश्चापरे भृशम् ॥ ८.१९.२१ ॥
हे राजा, मदोन्मत्त हत्तींनी अनेक घोड्यांना पांगवले; काहींनी सुळ्यांनी प्रहार केले, तर इतरांनी जोरदार चिरडले.
8.19.22
साश्वारोहांश्च तुरगान्विषामैर्विव्यधू रुषा ।
अपरे चिक्षिपुर्वेगात्प्रगृह्यातिबलास्तदा ॥ ८.१९.२२ ॥
रागाने त्यांनी स्वारांसह घोड्यांना भाल्यांनी भोसकले; इतर अतिबलवान होऊन त्यांना पकडून वेगाने फेकू लागले.
8.19.23
पादातैराहता नागा विवरेषु समन्ततः ।
चक्रुरार्तस्वरं घोरं दुद्रुवुश्च दिशो दश ॥ ८.१९.२३ ॥
पायदळाने सर्व बाजूंनी घायाळ झालेले हत्ती फटींमधून भयंकर आक्रोश करत दहा दिशांना पळाले.
8.19.24
पदातीनां तु सहसा प्रद्रुतानां महाहवे ।
उत्सृज्याभरणं तूर्णमववव्रू रणाजिरे ॥ ८.१९.२४ ॥
त्या महायुद्धात पायदळ अचानक पळू लागले; अलंकार टाकून त्यांनी ते लवकर रणभूमीवरच फेकून दिले.
8.19.25
निमित्तं मन्यमानास्तु परिणाम्य महागजाः ।
जगृहुर्बिभिदुश्चैव चित्राण्याभरणानि च ॥ ८.१९.२५ ॥
चिन्ह मानून महागज वळले आणि विचित्र अलंकार पकडून फाडू लागले.
8.19.26
तांस्तु तत्र प्रसक्तान्वै परिन्वार्य पदातयः ।
हस्त्यारोहान्निजघ्नुस्ते महावेगा बलोत्कटाः ॥ ८.१९.२६ ॥
तेथे चिकटलेल्या हत्तीस्वारांना पायदळांनी वेढून ठार मारले; ते अतिवेगवान व बलवान होते.
8.19.27
अपरे हस्तिभिर्हस्तैः खं विक्षिप्ता महाहवे ।
निपतन्तो विषाणाग्रैर्भृशं विद्वाः सुशिक्षितैः ॥ ८.१९.२७ ॥
इतर महायुद्धात हत्तींच्या सोंडेने आकाशात फेकले गेले आणि पडताना सुशिक्षित हत्तींच्या सुळ्यांच्या टोकांनी भयंकरपणे भोसकले गेले.
8.19.28
अपरे सहसा गृह्य विषाणैरेव सूदिताः ।
सेनान्तरं समासाद्य केचित्तत्र महागजैः ॥ ८.१९.२८ ॥
इतर अचानक पकडले जाऊन सुळ्यांनीच ठार झाले; काही सेनेच्या मध्यभागी पोहोचून तेथे महागजांनी मारले गेले.
8.19.29
क्षुण्णगात्रा महाराज विक्षिप्य च पुनःपुनः ।
अपरे व्यजनानीव विभ्राम्य निहता मृधे ॥ ८.१९.२९ ॥
हे महाराज, तुटलेल्या अवयवांनिशी वारंवार फेकले गेले, आणि इतर पंख्यांसारखे फिरवले जाऊन युद्धात मारले गेले.
8.19.30
पुरःसराश्च नागानामपरेषां विशाम्पते ।
शरीराण्यतिविद्वानि तत्रतत्र रणाजिरे ॥ ८.१९.३० ॥
हे प्रजापते, काही अग्रभागी होते; इतर हत्तींची शरीरे भयंकरपणे भोसकलेली होऊन रणांगणावर ठिकठिकाणी पडली होती.
8.19.31
प्रतिमानेषु कुम्भेषु दन्तवेष्टेषु चापरे ।
निगृहीता भृशं नागाः प्रासतोमरशक्तिभिः ॥ ८.१९.३१ ॥
इतर काही हत्ती चिलखनाच्या पत्र्यांवर, कुंभस्थळांवर आणि दंतवेष्टनांवर प्रास, तोमर व शक्ती यांनी घट्ट पकडले गेले.
8.19.32
निगृह्य च गजाः केचित् पार्श्वस्थैर्भृशदारुणैः ।
रथाश्वसादिभिस्तत्र सम्भिन्ना न्यपतन्भुवि ॥ ८.१९.३२ ॥
काही हत्ती बाजूला उभ्या असलेल्या अत्यंत भयंकर रथी, घोडे आणि घोडेस्वारांनी पकडले व घायाळ होऊन तिथे जमिनीवर पडले.
8.19.33
सहयाः सादिनस्तत्र तोमरेण महामृधे ।
भूमावमृद्रन्वेगेन सचर्माणं पदातिनम् ॥ ८.१९.३३ ॥
त्या महायुद्धात घोड्यांसह घोडेस्वारांनी तोमराने वेगाने ढालसह पायदळाला जमिनीवर चिरडले.
8.19.34
चछा सावरणान्कांश्चित्तत्रतत्र विशाम्पते ।
रथान्नागाः समासाद्य परिगृह्य च मारिष।
व्याक्षिपन्सहसा तत्र घोररूपे भयानके ॥ ८.१९.३४ ॥
हे प्रजाधिपती, इकडेतिकडे चिलखतधारी काही रथांना हत्तींनी जवळ जाऊन पकडून अचानक त्या भयंकर, भीषण रणभूमीत फेकले.
8.19.35
नाराचैर्निहताश्चापि गजाः पेतुर्महाबलाः ।
पर्वतस्येव शिखरं वज्ररुग्णं महीतले ॥ ८.१९.३५ ॥
नाराचांनी मारले गेलेले महाबलवान हत्तीही वज्राने भग्न झालेल्या पर्वतशिखराप्रमाणे भूमीवर कोसळले.
8.19.36
योधा योधान्समासाद्य मुष्टिभिर्व्यहनन्युधि ।
केशेष्वन्योन्यमाक्षिप्य चिक्षिपुर्बिभिदुश्च ह ॥ ८.१९.३६ ॥
योद्धे योद्ध्यांजवळ जाऊन युद्धात मुठींनी प्रहार करू लागले; एकमेकांचे केस धरून ओढले, फेकले आणि फाडले.
8.19.37
उद्यम्य च भुजानन्ये निक्षिप्य च महीतले ।
पदा चोरः समाक्रम्य स्फुरतोऽपाहरच्छिरः ॥ ८.१९.३७ ॥
कोणी हात उचलून जमिनीवर फेकले, पायाने मांडी दाबून धरली आणि तडफडणाऱ्याचे मस्तक कापून घेतले.
8.19.38
पततश्चापरो राजन्विजहारासिना शिरः ।
मृतमन्यो महाराज पदा ताडितवांस्तदा ॥ ८.१९.३८ ॥
हे राजा, कोणी पडणाऱ्याचे मस्तक तलवारीने छाटले; हे महाराजा, कोणी मृताला पायाने ठोकर मारली.
8.19.39
जीवतश्च तथैवान्यः शस्त्रं काये न्यमज्जयत् ।
मुष्टियुद्धं महच्चासीद्योधानां तत्र भारत।
तथा केशग्रहश्चोग्रो बाहुयुद्धं च भैरवम् ॥ ८.१९.३९ ॥
तसेच, जिवंत असलेल्याच्या शरीरात दुसऱ्याने शस्त्र खुपसले. हे भारता, तेथे योद्ध्यांचे मोठे मुष्टियुद्ध झाले, भयंकर केसांची पकड आणि भीषण बाहुयुद्धही झाले.
8.19.40
समासक्तस्य चान्येन अविज्ञातस्तथाऽपरः ।
जहार समरे प्राणान्नानाशस्तैरनेकधा ॥ ८.१९.४० ॥
युद्धात अडकलेल्याचे प्राण दुसऱ्याने, आणि तसाच अदृश्य राहिलेल्या दुसऱ्याने, विविध शस्त्रांनी अनेक प्रकारे हरण केले.
8.19.41
संसक्तेषु च योधेषु वर्तमाने च सङ्कुले ।
कबन्धान्युत्थितानि स्युः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८.१९.४१ ॥
योद्धे एकमेकांत सात गुंतलेले असताना आणि तो गोंधळ चालू असताना, शेकडो आणि हजारो शिरविरहित धड उभी राहिली.
8.19.42
शोणितैः सिच्यमानानि शस्त्राणि कवचानि च ।
महारागानुरक्तानि वस्त्राणीव चकाशिरे ॥ ८.१९.४२ ॥
रक्ताने शिंपडलेली शस्त्रे आणि कवचे गडद लाल रंगात रंगवलेल्या वस्त्रांसारखी चमकत होती.
8.19.43
एवमेतन्महद्युद्वं दारुणं शस्त्रसङ्कुलम् ।
उन्मत्तगङ्गाप्रतिमं शब्देनापूरयज्जगत् ॥ ८.१९.४३ ॥
असे ते महान, भयंकर, शस्त्रांनी भरलेले युद्ध उन्मत्त गंगेसारखे होते; त्याच्या शब्दाने जग भरून गेले.
8.19.44
नैव स्वे न परे राजन्विज्ञायन्ते शरातुराः ।
योद्वव्यमिति युध्यन्ते राजानो जयगृद्विनः ॥ ८.१९.४४ ॥
हे राजा, बाणांनी पीडित झालेल्यांत स्वकीय आणि शत्रू ओळखता येत नव्हते; 'युद्ध करायलाच हवे' म्हणून विजयलोभी राजे लढत होते.
8.19.45
स्वान्स्वे जघ्नुर्महराज परांश्चैव समागतान् ।
उभयोः सेनयोर्वीरैर्व्याकुलं समपद्यत ॥ ८.१९.४५ ॥
हे महाराजा, वीरांनी आपल्यांनाही आणि समोर आलेल्या शत्रूंनाही मारले; दोन्ही सेना व्याकूळ झाल्या.
8.19.46
रथैर्भग्नैर्महाराज वारणैश्च निपातितैः ।
हयैश्च पतितैस्तत्र नरैश्च विनिपातितैः ॥ ८.१९.४६ ॥
हे महाराजा, मोडलेल्या रथांनी, पाडलेल्या हत्तींनी, पडलेल्या घोड्यांनी आणि तेथे मारल्या गेलेल्या माणसांनी (भूमी भरून गेली).
8.19.47
अगम्यरूपा पृथिवी क्षणेन समपद्यत ।
क्षणेनासीन्महीपाल क्षतजौघप्रवर्तिनी ॥ ८.१९.४७ ॥
क्षणार्धात पृथ्वी ओळखता न येणाऱ्या रूपाची झाली; हे महीपाला, क्षणार्धात ती रक्ताच्या प्रवाहांनी वाहणारी झाली.
8.19.48
पाञ्चालानहतत्कर्णस्त्रिगर्तांश्च धनञ्जयः ।
भीमसेनः कुरून्राजन्हस्त्यनीकं च सर्वशः ॥ ८.१९.४८ ॥
कर्णाने पांचालांना, धनंजयाने (अर्जुनाने) त्रिगर्तांना, हे राजा, भीमसेनाने कौरवांना आणि हत्तीदळाला पूर्णपणे (मारले).
8.19.49
एवमेष क्षयो वृत्तः कुरुपाण्डवसेनयोः ।
अपराह्णे गते सूर्ये काङ्क्षतां विपुलं यशः ॥ ८.१९.४९ ॥
अशा प्रकारे कौरव आणि पांडव सैन्यांमध्ये हा संहार झाला. दुपार उलटून सूर्य मावळत असताना, विपुल यशाची इच्छा करणाऱ्यांवर हे घडले.