মহাভারত · অধ্যায় 8.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.26.1
तेजसोऽर्धं सुरा दत्त्वा शङ्कराय महात्मने ।
पशुत्वमपि चोपेत्य विश्वकर्माणमव्ययम् ॥ ८.२६.१ ॥
দেবতারা মহাত্মা শঙ্করকে তাঁদের তেজের অর্ধেক দিয়ে, এবং অব্যয় বিশ্বকর্মার কাছে গিয়ে।
8.26.2
ऊचुः सर्वे समाभाष्य रथः सङ्कल्प्यतामिति ।
विश्वकर्माऽपि सञ्चिन्त्य रथं दिव्यमकल्पयत् ॥ ८.२६.२ ॥
সকলে মিলে বলল, 'একটি রথ কল্পনা করা হোক।' বিশ্বকর্মাও চিন্তা করে একটি দিব্য রথ নির্মাণ করলেন।
8.26.3
समेतां पृथिवीं देवी विशालां पुरमालिनीम् ।
सपर्वतवनद्वीपां चक्रे भूतधरां रथम् ॥ ८.२६.३ ॥
একত্রিত, বিশাল, নগরমালায় ভূষিতা, পর্বত-বন-দ্বীপসহ দেবী পৃথিবীকে তিনি প্রাণীধারক রথে পরিণত করলেন।
8.26.4
ईषां नक्षत्रवंशं च छत्रं मेरुमहागिरिम् ।
अनेकद्रुसञ्छन्नं रत्नाकरमनुत्तमम् ॥ ८.२६.४ ॥
নক্ষত্রবংশ (অক্ষদণ্ড) ও ঈষা, মেরু মহাপর্বত ছত্ররূপে, বহু বৃক্ষে আচ্ছাদিত, উত্তম রত্নাকর (সমুদ্র)।
8.26.5
हिमवन्तं च विन्ध्यं च नानाद्रुमलताकुलम् ।
अवस्करं प्रतिष्ठानं कल्पयामास वै तदा ॥ ८.२६.५ ॥
হিমালয় ও বিন্ধ্য, নানা বৃক্ষলতায় পূর্ণ, তখন তিনি রথের তলদেশ ও ভিত্তিরূপে রচনা করলেন।
8.26.6
अस्तंगिरिमधिष्ठानं नानाद्विजगणायुतम् ।
चकार भगवांस्त्वष्टा उदयं रथकूबरम् ॥ ८.२६.६ ॥
অস্তগিরিকে ভিত্তি করে, বহু পক্ষীদলে পূর্ণ, ভগবান ত্বষ্টা উদয়গিরিকে রথের কূবর (দণ্ড-আসন) করলেন।
8.26.7
मीननक्रझषावासं दानवालयमुत्तमम् ।
समुद्रमक्षं विदधे पत्तनाकरशोभितम् ॥ ८.२६.७ ॥
মাছ, কুমির ও জলজন্তুর আবাস, দানবদের উত্তম আলয়, নগর ও খনিতে শোভিত সমুদ্রকে তিনি অক্ষ করলেন।
8.26.8
चक्रं चक्रे चन्द्रमसं तारकागणमण्डितम् ।
दिवाकरं चाप्यपरं चक्रं चक्रेंऽशुमालिनम् ॥ ८.२६.८ ॥
একটি চক্র করলেন তারকাগণে ভূষিত চন্দ্রকে, আর অন্য চক্র করলেন রশ্মিমালায় সজ্জিত সূর্যকে।
8.26.9
गङ्गां सरस्वतीं तूणीं चक्रे विश्वकृदव्ययः ।
अलङ्कारा रथस्यासन्नापगाः सरितस्तथा ॥ ८.२६.९ ॥
বিশ্বস্রষ্টা অব্যয় গঙ্গা ও সরস্বতীকে তূণীর করলেন; রথের অলংকার হলো নদী ও স্রোতস্বিনীরা।
8.26.10
त्रीनग्नीन्मन्त्रवच्चक्रे रथस्याथ त्रिवेणुकम् ।
अनुकर्षान्रथे दीप्तान्वरूथांश्चापि तारकाः ॥ ८.२६.१० ॥
মন্ত্রসহ তিন অগ্নিকে রথের ত্রিবেণু করলেন; রথের দীপ্ত অনুকর্ষ ও বরূথও তারকা হলো।
8.26.11
ओषधीर्वीरुधश्चैव घण्टाजालं च भानुमत् ।
अलञ्चकार च रथं मासपक्षर्तुभिर्विभुः ॥ ८.२६.११ ॥
ওষধি, লতা ও দীপ্ত ঘণ্টাজাল দিয়ে সেই বিভু রথ সাজালেন; মাস, পক্ষ ও ঋতু দিয়েও তিনি রথ অলংকৃত করলেন।
8.26.12
अहोरात्रैः कलाभिश्च काष्ठाभिरयनैस्तथा ।
द्यां युगं युगपर्वाणि संवर्तकबलाहरकान् ॥ ८.२६.१२ ॥
অহোরাত্র, কলা, কাষ্ঠা ও অয়ন দিয়ে; দ্যুলোক, যুগ, যুগসন্ধি ও সংবর্তক মেঘ দিয়ে...
8.26.13
शम्यां धृतिं च मेधां च स्थितिं सन्नतिमेव च ।
ऋग्वेदं सामवेदं च धुर्यावश्वावकल्पयत् ॥ ८.२६.१३ ॥
শম্যা, ধৃতি, মেধা, স্থিতি ও সন্নতি এবং ঋগ্বেদ ও সামবেদ — এগুলিকে তিনি ধুরের দুই অশ্ব রূপে গঠন করলেন।
8.26.14
पृष्ठाश्वौ तु यजुर्वेदः कल्पितोऽथर्वणस्तथा ।
अश्वानां चाप्यलङ्कारं विदधे पदसञ्चयम् ॥ ८.२६.१४ ॥
পৃষ্ঠাশ্ব রূপে যজুর্বেদ ও অথর্ববেদ স্থাপিত হল; অশ্বদের অলংকার এবং তাদের পদক্ষেপের সঞ্চয়ও তিনি রচনা করলেন।
8.26.15
सिनीवालीमनुमतिं कुहूं राकां च सुप्रभाम् ।
योक्ताणि चक्रे चाश्वानां कूश्माण्डांश्चापि पन्नगान्। ॥ ८.२६.१५ ॥
সিনীবালী, অনুমতি, কুহূ, রাকা ও সুপ্রভাকে তিনি অশ্বদের লাগাম করলেন; কূশ্মাণ্ড ও সর্পদেরও।
8.26.16
तालपृष्ठोऽथ नहुषः कार्कोटकधनञ्जयौ ।
इतरे चाभवन्नागा हयानां वाहबन्धनम् ॥ ८.२६.१६ ॥
তালপৃষ্ঠ, তারপর নহুষ, কার্কোটক, ধনঞ্জয়; অন্য নাগেরা অশ্বদের বাহনবন্ধন হলেন।
8.26.17
अभीशवः षडङ्गानि कल्पितानि महीपते ।
ओङ्कारः कल्पितस्तस्य प्रतोदो विश्वकर्मणा ॥ ८.२६.१७ ॥
হে মহীপতি, অভীশু (লাগাম) ও ষড়ঙ্গ রচিত হল; ওঁকার তার রচনা হল; বিশ্বকর্মা কর্তৃক তার চাবুক রচিত হল।
8.26.18
यज्ञाः सर्वे पृथक्लृप्ता रथाङ्गानि च भागशः ।
अधिष्ठानं मनश्चासीत्परिरथ्या सरस्वती ॥ ८.२६.१८ ॥
সকল যজ্ঞ পৃথক পৃথক রচিত হল; রথের অঙ্গসমূহও ভাগে ভাগে রচিত হল; মন তার অধিষ্ঠান হল, সরস্বতী তার পরিরথ্যা।
8.26.19
नानावर्णानि शस्त्राणि पताकाः पवनेरिताः ।
विद्युदिन्द्रधनुर्युक्तं रथं दीप्त्या व्यदीपयत् ॥ ८.२६.१९ ॥
নানা বর্ণের অস্ত্র ও বাতাসে দোলা পতাকা, বিদ্যুৎ ও ইন্দ্রধনুতে যুক্ত সেই রথকে তিনি নিজের দীপ্তিতে উজ্জ্বল করে তুললেন।
8.26.20
वर्म योद्धुं च विहितं नमो ग्रहगणाकुलम् ।
अभेद्यं भानुमच्चित्रं कालचक्रपरिक्षतम् ॥ ८.२६.२० ॥
যুদ্ধের জন্য প্রস্তুত সেই বর্ম গ্রহগোষ্ঠীতে পরিপূর্ণ ছিল; তা অভেদ্য, সূর্যের মতো দীপ্তিময়, বিচিত্র এবং কালচক্রের চিহ্নে অঙ্কিত ছিল।
8.26.21
एवमस्मिन्महाराज कल्पिते रथसत्तमे ।
त्वष्ट्रा मनुजशार्दूल द्विषतां भयवर्धने ॥ ८.२६.२१ ॥
হে মহারাজ, এভাবে ত্বষ্টার প্রস্তুত করা সেই শ্রেষ্ঠ রথে, হে নরশার্দূল, শত্রুদের ভয় বাড়িয়ে তোলার জন্য (তা সজ্জিত হলো)।
8.26.22
स्वान्यायुधानि दिव्यानि न्यदधाच्छङ्करो रथे ।
ध्वजयष्टिं वियत्कृत्वा स्थापयामास गोवृषम् ॥ ८.२६.२२ ॥
শঙ্কর তাঁর নিজের দিব্য অস্ত্রগুলো সেই রথে রাখলেন; আকাশকেই ধ্বজদণ্ড করে তাতে গোবৃষ (নন্দী) চিহ্ন স্থাপন করলেন।
8.26.23
ब्रह्मदण्डः कालदम्डो रुद्रदण्डश्च ते ज्वराः ।
परिष्कारा र्थस्यासन्समन्ताद्दिशमुद्धताः ॥ ८.२६.२३ ॥
ব্রহ্মদণ্ড, কালদণ্ড ও রুদ্রদণ্ড — জ্বররূপী (দাহক) এই অস্ত্রগুলি সেই রথের অলংকার ছিল; তারা চারদিকে উঁচু হয়ে উঠেছিল।
8.26.24
विचित्रमृतुभिः षड्भिः कृत्वा संवत्सरं धनुः ।
छायामेवात्मनश्चक्रे धनुर्ज्यामक्षयां ध्रुवाम् ॥ ८.२६.२४ ॥
ছয় ঋতু দিয়ে সংবৎসররূপে গঠিত সেই বিচিত্র ধনু তৈরি করে তিনি নিজেরই ছায়া (রূপ) নির্মাণ করলেন; ধনুকের জ্যা অক্ষয় ও অটল ছিল।
8.26.25
कालो हि भगवान्रुद्रस्तच्च संवत्सरं धनुः ।
तस्माद्रौद्री कालरात्री ज्या कृता धनुषो जरा ॥ ८.२६.२५ ॥
কালই ভগবান রুদ্র; সেই সংবৎসরই ধনুক। সুতরাং রৌদ্রী কালরাত্রি ধনুকের জ্যা, অর্থাৎ জরা, রূপে নির্মিত হল।
8.26.26
ततो रथे रथाश्वांस्तानृषयः समयोजयन् ।
एकैकशः सुसंहृष्टानादाय सुधृतव्रताः ॥ ८.२६.२६ ॥
তারপর দৃঢ়ব্রত ঋষিরা অত্যন্ত আনন্দিত হয়ে, রথাশ্বগুলিকে একে একে নিয়ে রথে যোজনা করলেন।
8.26.27
दक्षिणस्यां धुरि कृत ऋग्वेदो मन्त्रपारगैः ।
सव्यतः सामवेदश्च युक्तो राजन्महर्षिभिः ॥ ८.२६.२७ ॥
হে রাজন, মন্ত্রপারঙ্গমেরা ডান দিকের ধুরায় ঋগ্বেদ স্থাপন করলেন; বাম দিকে মহর্ষিরা সামবেদকে যোজনা করলেন।
8.26.28
पार्ष्ठिदक्षिणतो युक्तो यजुर्वेदः सुरद्विजैः ।
इतरस्यां तथा पार्ष्ठ्यां युक्तो राजन्नथर्वणः ॥ ८.२६.२८ ॥
পিছনের ডান দিকে দেবতা ও দ্বিজগণ যজুর্বেদকে যোজনা করলেন; হে রাজন, অন্য দিকে পিছনে তেমনই অথর্ববেদ যোজিত হল।
8.26.29
एवं ते वाजिनो युक्ता यज्ञविद्भिस्तथा रथे ।
अशोभन्त तथा युक्ता यथैवाध्वरमध्यगाः ॥ ८.२६.२९ ॥
এভাবে যজ্ঞবিদেরা রথে যোজিত সেই অশ্বগুলি যজ্ঞের মধ্যে গমনকারীর মতো শোভা পেল।
8.26.30
कल्पयित्वा रथं दिव्यं ततो बाणमकल्पयत् ।
चिन्तयित्वा हरिं विष्णुमव्ययं यज्ञवाहनम् ॥ ८.२६.३० ॥
দিব্য রথ প্রস্তুত করে, যজ্ঞই যাঁর বাহন সেই অব্যয় হরি বিষ্ণুর ধ্যান করে তিনি বাণ নির্মাণ করলেন।
8.26.31
शरं सङ्कल्पयाञ्चक्रे विश्वकर्मा महामनाः ।
तस्य वाजांश्च पुङ्खं च कल्पयामास वै तदा ॥ ८.२६.३१ ॥
মহামনা বিশ্বকর্মা একটি শর কল্পনা করলেন। তার পালক ও পুঙ্খও তখন তিনি নির্মাণ করলেন।
8.26.32
पुण्यगन्धवहं राजञ्श्वसनं राजसत्तम ।
अग्नीषोमौ शरमुखे कल्पयामास वै तदा ॥ ८.२६.३२ ॥
হে রাজশ্রেষ্ঠ! পবিত্র সুগন্ধবাহী বায়ু এবং অগ্নি-সোমকে তখন তিনি শরের মুখে স্থাপন করলেন।
8.26.33
अग्नीषोमात्मकं कृत्स्नमुच्यते वैष्णवं जगत् ।
विष्णुरात्मा भगवतो भवस्यामिततेजसः ॥ ८.२६.३३ ॥
সমগ্র জগৎ অগ্নি-সোমাত্মক ও বৈষ্ণব বলে কথিত। অমিততেজা ভগবান ভবের আত্মা বিষ্ণু।
8.26.34
तस्माद्धनुर्ज्यासंस्पर्शं स विषेहे शरस्य वै ।
तस्मिञ्शरे तीक्ष्णमन्युममुञ्चद्दुःसहं प्रभुः ॥ ८.२६.३४ ॥
তাই সেই প্রভু ধনুকের জ্যার স্পর্শ সহ্য করলেন। সেই শরে তিনি তীক্ষ্ণ, দুঃসহ ক্রোধ নিক্ষেপ করলেন।
8.26.35
भृग्वङ्गिरोमन्युभवः क्रोधाग्निरतिदुःसहः ।
स नीललोहितो धूम्रः कृत्तिवासा भयानकः ॥ ८.२६.३५ ॥
ভৃগু ও অঙ্গিরার ক্রোধ থেকে জাত, অতি দুঃসহ ক্রোধাগ্নি সেটি। সেটি নীললোহিত, ধূম্রবর্ণ, কৃত্তিবাস এবং ভয়ংকর।
8.26.36
आदित्यायुतसङ्काशस्तेजोज्वालावृतो भवः ।
दुश्चर्यच्यावको जेता हन्ता ब्रह्मद्विषां वरः ॥ ८.२६.३६ ॥
দশ হাজার সূর্যের সমান, তেজঃশিখায় আবৃত ভব। দুশ্চর্যচ্যাবক, বিজেতা, ব্রহ্মদ্বেষীদের হন্তাদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ।
8.26.37
तस्याङ्गानि समाश्रित्य स्थितं विश्वमिदं जगत् ।
जङ्गमाजङ्गमं राजञ्छुशुभेऽद्भुतदर्शनम् ॥ ८.२६.३७ ॥
তাঁর অঙ্গসমূহ আশ্রয় করে এই চরাচর বিশ্বজগৎ অবস্থিত; হে রাজন, তা অদ্ভুত দর্শনরূপে শোভা পেয়েছিল।
8.26.38
दृष्टा तु तं रथं दिव्यं कवची स शरासनी ।
आददे स शरं दिव्यं सोमविष्ण्वग्निवायुजम् ॥ ८.२६.३८ ॥
সেই দিব্য রথ দেখে কবচধারী ও ধনুর্ধর তিনি সোম, বিষ্ণু, অগ্নি ও বায়ু থেকে জাত দিব্য বাণ তুলে নিলেন।
8.26.39
तमादाय महादेवस्त्रासयन्दैत्यदानवान् ।
आरुरोह तदा यत्तः कम्पयन्निव रोदसी ॥ ८.२६.३९ ॥
সেই বাণ নিয়ে মহাদেব দৈত্য-দানবদের ভীত করে, প্রস্তুত হয়ে, যেন দ্যুলোক ও ভূলোক কাঁপিয়ে রথে আরোহণ করলেন।
8.26.40
महर्षिभिः स्तूयमानो वन्द्यमानश्च वन्दिभिः ।
उपनृत्तश्चाप्सरसां गणैर्नृत्तविशारदैः ॥ ८.२६.४० ॥
মহর্ষিগণের দ্বারা স্তুত, বন্দিগণের দ্বারা বন্দিত, এবং নৃত্যনিপুণ অপ্সরাগণের দল কর্তৃক নৃত্যে সংবর্ধিত হয়ে (তিনি আরোহণ করলেন)।
8.26.41
स शोभमानो वरदः खङ्गी बाणी शरासनी ।
हसन्निवाब्रवीद्देवः सारथिः को भवेदिति ॥ ८.२६.४१ ॥
শোভমান, বরদাতা, খড়্গধারী, বাণধারী ও ধনুর্ধর সেই দেব যেন হেসে বললেন, "কে সারথি হবে?"