महाभारत · अध्याय 8.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.26.1
तेजसोऽर्धं सुरा दत्त्वा शङ्कराय महात्मने ।
पशुत्वमपि चोपेत्य विश्वकर्माणमव्ययम् ॥ ८.२६.१ ॥
देवांनी महात्मा शंकरांना आपल्या तेजाचा अर्धा भाग देऊन, आणि अविनाशी विश्वकर्म्याजवळ जाऊन.
8.26.2
ऊचुः सर्वे समाभाष्य रथः सङ्कल्प्यतामिति ।
विश्वकर्माऽपि सञ्चिन्त्य रथं दिव्यमकल्पयत् ॥ ८.२६.२ ॥
सर्वांनी एकत्र येऊन म्हटले, 'एक रथ कल्पिला जावा.' विश्वकर्म्यानेही विचार करून एक दिव्य रथ घडवला.
8.26.3
समेतां पृथिवीं देवी विशालां पुरमालिनीम् ।
सपर्वतवनद्वीपां चक्रे भूतधरां रथम् ॥ ८.२६.३ ॥
एकत्र, विशाल, नगरमाला घातलेल्या, पर्वत-वन-द्वीपांसह देवी पृथ्वीला त्याने प्राणिधारक रथ केले.
8.26.4
ईषां नक्षत्रवंशं च छत्रं मेरुमहागिरिम् ।
अनेकद्रुसञ्छन्नं रत्नाकरमनुत्तमम् ॥ ८.२६.४ ॥
नक्षत्रवंश (आस) व ईषा, मेरु महापर्वत छत्र, अनेक वृक्षांनी आच्छादित, उत्तम रत्नाकर (सागर).
8.26.5
हिमवन्तं च विन्ध्यं च नानाद्रुमलताकुलम् ।
अवस्करं प्रतिष्ठानं कल्पयामास वै तदा ॥ ८.२६.५ ॥
हिमालय व विंध्य, अनेक वृक्षवेलींनी भरलेले, तेव्हा त्याने रथाचा तळभाग व पाया रचला.
8.26.6
अस्तंगिरिमधिष्ठानं नानाद्विजगणायुतम् ।
चकार भगवांस्त्वष्टा उदयं रथकूबरम् ॥ ८.२६.६ ॥
अस्तगिरीला पाया करून, अनेक पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेल्या, भगवान त्वष्ट्याने उदयगिरीला रथाचा कूबर (मध्यभाग) केले.
8.26.7
मीननक्रझषावासं दानवालयमुत्तमम् ।
समुद्रमक्षं विदधे पत्तनाकरशोभितम् ॥ ८.२६.७ ॥
मासे, मगरी व जलचरांचे निवासस्थान, दानवांचे उत्तम आलय, नगरे व खाणींनी शोभित समुद्र त्यांनी अक्ष म्हणून योजला.
8.26.8
चक्रं चक्रे चन्द्रमसं तारकागणमण्डितम् ।
दिवाकरं चाप्यपरं चक्रं चक्रेंऽशुमालिनम् ॥ ८.२६.८ ॥
एक चक्र म्हणून तारकागणांनी अलंकृत चंद्र, आणि दुसरे चक्र म्हणून किरणमाला धारण करणारा सूर्य त्यांनी केला.
8.26.9
गङ्गां सरस्वतीं तूणीं चक्रे विश्वकृदव्ययः ।
अलङ्कारा रथस्यासन्नापगाः सरितस्तथा ॥ ८.२६.९ ॥
विश्वकर्ता अव्ययाने गंगा व सरस्वती यांना भाता केले; रथाची अलंकार म्हणून नद्या व प्रवाह झाले.
8.26.10
त्रीनग्नीन्मन्त्रवच्चक्रे रथस्याथ त्रिवेणुकम् ।
अनुकर्षान्रथे दीप्तान्वरूथांश्चापि तारकाः ॥ ८.२६.१० ॥
मंत्रपूर्वक तीन अग्नींना रथाचा त्रिवेणू केला; रथावरील तेजस्वी अनुकर्ष व वरूथही तारे झाले.
8.26.11
ओषधीर्वीरुधश्चैव घण्टाजालं च भानुमत् ।
अलञ्चकार च रथं मासपक्षर्तुभिर्विभुः ॥ ८.२६.११ ॥
औषधी, वेली आणि तेजस्वी घंटाजाळ यांनी त्या विभूने रथ सजवला; महिने, पक्ष व ऋतू यांनीही त्याने रथ अलंकृत केला.
8.26.12
अहोरात्रैः कलाभिश्च काष्ठाभिरयनैस्तथा ।
द्यां युगं युगपर्वाणि संवर्तकबलाहरकान् ॥ ८.२६.१२ ॥
दिवस-रात्र, कला, काष्ठा व अयने यांनी; द्यौ, युग, युगसंधी व संवर्तक मेघ यांनी...
8.26.13
शम्यां धृतिं च मेधां च स्थितिं सन्नतिमेव च ।
ऋग्वेदं सामवेदं च धुर्यावश्वावकल्पयत् ॥ ८.२६.१३ ॥
शम्या, धृती, मेधा, स्थिती, सन्नती आणि ऋग्वेद व सामवेद यांना त्याने धुरेचे दोन घोडे म्हणून निर्माण केले.
8.26.14
पृष्ठाश्वौ तु यजुर्वेदः कल्पितोऽथर्वणस्तथा ।
अश्वानां चाप्यलङ्कारं विदधे पदसञ्चयम् ॥ ८.२६.१४ ॥
मागील घोडे म्हणून यजुर्वेद आणि अथर्ववेद यांची योजना झाली; घोड्यांचे अलंकार आणि त्यांच्या चालीचा संचय त्याने निर्माण केला.
8.26.15
सिनीवालीमनुमतिं कुहूं राकां च सुप्रभाम् ।
योक्ताणि चक्रे चाश्वानां कूश्माण्डांश्चापि पन्नगान्। ॥ ८.२६.१५ ॥
सिनीवाली, अनुमती, कुहू, राका आणि सुप्रभा यांना त्याने घोड्यांच्या लगामी केले; कूष्मांड आणि नागांनाही.
8.26.16
तालपृष्ठोऽथ नहुषः कार्कोटकधनञ्जयौ ।
इतरे चाभवन्नागा हयानां वाहबन्धनम् ॥ ८.२६.१६ ॥
तालपृष्ठ, मग नहुष, कार्कोटक, धनंजय; इतर नाग घोड्यांच्या वाहनबंधनाचे झाले.
8.26.17
अभीशवः षडङ्गानि कल्पितानि महीपते ।
ओङ्कारः कल्पितस्तस्य प्रतोदो विश्वकर्मणा ॥ ८.२६.१७ ॥
हे महीपते, अभीशू (लगामी) आणि षडंगे निर्माण झाली; ओंकार त्याची निर्मिती झाला; विश्वकर्म्याने त्याचा प्रतोद (अंकुश) निर्माण केला.
8.26.18
यज्ञाः सर्वे पृथक्लृप्ता रथाङ्गानि च भागशः ।
अधिष्ठानं मनश्चासीत्परिरथ्या सरस्वती ॥ ८.२६.१८ ॥
सर्व यज्ञ वेगवेगळे निश्चित झाले; रथाचे अंगही भागाभागाने निर्माण झाले; मन हे त्याचे अधिष्ठान झाले आणि सरस्वती त्याची परिरथ्या (रथमार्ग) झाली.
8.26.19
नानावर्णानि शस्त्राणि पताकाः पवनेरिताः ।
विद्युदिन्द्रधनुर्युक्तं रथं दीप्त्या व्यदीपयत् ॥ ८.२६.१९ ॥
अनेक रंगांची शस्त्रे आणि वाऱ्याने फडकणाऱ्या पताका, वीज आणि इंद्रधनुष्याने युक्त त्या रथाला त्यांनी आपल्या तेजाने उजळून टाकले.
8.26.20
वर्म योद्धुं च विहितं नमो ग्रहगणाकुलम् ।
अभेद्यं भानुमच्चित्रं कालचक्रपरिक्षतम् ॥ ८.२६.२० ॥
युद्धासाठी सिद्ध केलेले ते कवच ग्रहगणांनी भरलेले होते; ते अभेद्य, सूर्यासारखे तेजस्वी, अद्भुत आणि कालचक्राच्या खुणांनी अंकित होते.
8.26.21
एवमस्मिन्महाराज कल्पिते रथसत्तमे ।
त्वष्ट्रा मनुजशार्दूल द्विषतां भयवर्धने ॥ ८.२६.२१ ॥
हे महाराज, अशा प्रकारे त्वष्ट्याने सिद्ध केलेल्या त्या उत्तम रथावर, हे नरव्याघ्रा, शत्रूंचे भय वाढवणारा (तो सज्ज झाला).
8.26.22
स्वान्यायुधानि दिव्यानि न्यदधाच्छङ्करो रथे ।
ध्वजयष्टिं वियत्कृत्वा स्थापयामास गोवृषम् ॥ ८.२६.२२ ॥
शंकराने आपली दिव्य आयुधे त्या रथावर ठेवली; आकाशालाच ध्वजदंड करून त्यावर गोवृषभ (नंदी) चिन्ह स्थापित केले.
8.26.23
ब्रह्मदण्डः कालदम्डो रुद्रदण्डश्च ते ज्वराः ।
परिष्कारा र्थस्यासन्समन्ताद्दिशमुद्धताः ॥ ८.२६.२३ ॥
ब्रह्मदंड, कालदंड आणि रुद्रदंड हे ज्वररूप (दाहक) अस्त्र त्या रथाचे अलंकार होते; ते सर्व दिशांना उंच उभारलेले होते.
8.26.24
विचित्रमृतुभिः षड्भिः कृत्वा संवत्सरं धनुः ।
छायामेवात्मनश्चक्रे धनुर्ज्यामक्षयां ध्रुवाम् ॥ ८.२६.२४ ॥
सहा ऋतूंनी संवत्सर म्हणून घडवलेले ते विचित्र धनुष्य करून त्यांनी स्वतःचीच छाया (रूप) घडवली; धनुष्याची दोरी अक्षय आणि अढळ होती.
8.26.25
कालो हि भगवान्रुद्रस्तच्च संवत्सरं धनुः ।
तस्माद्रौद्री कालरात्री ज्या कृता धनुषो जरा ॥ ८.२६.२५ ॥
काळच भगवान रुद्र आहे, आणि तोच संवत्सर धनुष्य आहे. म्हणून रौद्री कालरात्री धनुष्याची प्रत्यंचा, म्हणजे जरा, केली गेली.
8.26.26
ततो रथे रथाश्वांस्तानृषयः समयोजयन् ।
एकैकशः सुसंहृष्टानादाय सुधृतव्रताः ॥ ८.२६.२६ ॥
मग सुदृढ व्रत असलेल्या ऋषींनी अत्यंत आनंदित होऊन, त्या रथाश्वांना एकेक करून घेऊन रथाला जोडले.
8.26.27
दक्षिणस्यां धुरि कृत ऋग्वेदो मन्त्रपारगैः ।
सव्यतः सामवेदश्च युक्तो राजन्महर्षिभिः ॥ ८.२६.२७ ॥
हे राजा, मंत्रपारंगतांनी उजव्या धुरेवर ऋग्वेद ठेवला; आणि डाव्या बाजूला महर्षींनी सामवेद जोडला.
8.26.28
पार्ष्ठिदक्षिणतो युक्तो यजुर्वेदः सुरद्विजैः ।
इतरस्यां तथा पार्ष्ठ्यां युक्तो राजन्नथर्वणः ॥ ८.२६.२८ ॥
मागच्या उजव्या बाजूला देव आणि द्विजांनी यजुर्वेद जोडला; हे राजा, दुसऱ्या बाजूला मागच्या भागात तसाच अथर्ववेद जोडला गेला.
8.26.29
एवं ते वाजिनो युक्ता यज्ञविद्भिस्तथा रथे ।
अशोभन्त तथा युक्ता यथैवाध्वरमध्यगाः ॥ ८.२६.२९ ॥
अशाप्रकारे यज्ञज्ञांनी रथाला जोडलेले ते अश्व यज्ञाच्या मध्यभागी जाणाऱ्यांसारखे शोभू लागले.
8.26.30
कल्पयित्वा रथं दिव्यं ततो बाणमकल्पयत् ।
चिन्तयित्वा हरिं विष्णुमव्ययं यज्ञवाहनम् ॥ ८.२६.३० ॥
दिव्य रथ सिद्ध करून, यज्ञ हेच वाहन असलेल्या अव्यय हरि विष्णूचे ध्यान करून मग त्याने बाण घडवला.
8.26.31
शरं सङ्कल्पयाञ्चक्रे विश्वकर्मा महामनाः ।
तस्य वाजांश्च पुङ्खं च कल्पयामास वै तदा ॥ ८.२६.३१ ॥
महामना विश्वकर्म्याने एक बाण संकल्पिला. त्याचे पंख आणि पुंख त्या वेळी त्याने तयार केले.
8.26.32
पुण्यगन्धवहं राजञ्श्वसनं राजसत्तम ।
अग्नीषोमौ शरमुखे कल्पयामास वै तदा ॥ ८.२६.३२ ॥
हे राजश्रेष्ठा! पुण्यगंध वाहणारा वारा आणि अग्नी-सोम यांना त्याने त्या वेळी बाणाच्या मुखावर स्थापले.
8.26.33
अग्नीषोमात्मकं कृत्स्नमुच्यते वैष्णवं जगत् ।
विष्णुरात्मा भगवतो भवस्यामिततेजसः ॥ ८.२६.३३ ॥
अग्नी-सोमात्मक संपूर्ण जग वैष्णव म्हटले जाते. अमित तेजस्वी भगवान भवाचा आत्मा विष्णू आहे.
8.26.34
तस्माद्धनुर्ज्यासंस्पर्शं स विषेहे शरस्य वै ।
तस्मिञ्शरे तीक्ष्णमन्युममुञ्चद्दुःसहं प्रभुः ॥ ८.२६.३४ ॥
म्हणून त्या प्रभूने धनुष्याच्या दोरीचा स्पर्श सहन केला. त्या बाणात त्याने तीक्ष्ण, असह्य क्रोध सोडला.
8.26.35
भृग्वङ्गिरोमन्युभवः क्रोधाग्निरतिदुःसहः ।
स नीललोहितो धूम्रः कृत्तिवासा भयानकः ॥ ८.२६.३५ ॥
भृगू आणि अंगिरा यांच्या क्रोधातून उत्पन्न झालेला, अतिदुःसह क्रोधाग्नी तो होता. तो नीललोहित, धूम्र, कृत्तिवासा आणि भयानक होता.
8.26.36
आदित्यायुतसङ्काशस्तेजोज्वालावृतो भवः ।
दुश्चर्यच्यावको जेता हन्ता ब्रह्मद्विषां वरः ॥ ८.२६.३६ ॥
दहा हजार सूर्यांसारखा, तेजाच्या ज्वालांनी वेढलेला भव. दुश्चर्यच्यावक, विजेता, ब्रह्मद्वेष्ट्यांचा संहारक आणि श्रेष्ठ.
8.26.37
तस्याङ्गानि समाश्रित्य स्थितं विश्वमिदं जगत् ।
जङ्गमाजङ्गमं राजञ्छुशुभेऽद्भुतदर्शनम् ॥ ८.२६.३७ ॥
त्याच्या अंगांचा आश्रय घेऊन हे चराचर विश्व स्थित आहे; हे राजा, ते अद्भुत दर्शनीय रूपात शोभले.
8.26.38
दृष्टा तु तं रथं दिव्यं कवची स शरासनी ।
आददे स शरं दिव्यं सोमविष्ण्वग्निवायुजम् ॥ ८.२६.३८ ॥
ते दिव्य रथ पाहून कवचधारी, धनुर्धर त्याने सोम, विष्णू, अग्नी व वायू यांच्यापासून जन्मलेला दिव्य बाण हाती घेतला.
8.26.39
तमादाय महादेवस्त्रासयन्दैत्यदानवान् ।
आरुरोह तदा यत्तः कम्पयन्निव रोदसी ॥ ८.२६.३९ ॥
तो बाण घेऊन महादेव दैत्य-दानवांना भयभीत करीत, सज्ज होऊन, जणू द्युलोक व पृथ्वी कंपित करीत रथावर आरूढ झाले.
8.26.40
महर्षिभिः स्तूयमानो वन्द्यमानश्च वन्दिभिः ।
उपनृत्तश्चाप्सरसां गणैर्नृत्तविशारदैः ॥ ८.२६.४० ॥
महर्षींनी स्तुती केलेले, वंदींनी वंदन केलेले, आणि नृत्यकुशल अप्सरांच्या समूहांनी नृत्याने गौरविलेले (ते आरूढ झाले).
8.26.41
स शोभमानो वरदः खङ्गी बाणी शरासनी ।
हसन्निवाब्रवीद्देवः सारथिः को भवेदिति ॥ ८.२६.४१ ॥
शोभणारा, वरदाता, खड्गधारी, बाणधारी व धनुर्धर तो देव जणू हसत म्हणाला, "सारथी कोण होईल?"