महाभारत · अध्याय 8.27
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.27.1
तमब्रुवन्देवगणा यं भवान्सन्नियोक्ष्यते ।
स भविष्यति देवेश सारथिस्ते न संशयः ॥ ८.२७.१ ॥
देवगण त्याला म्हणाले, "तुम्ही ज्याची नेमणूक कराल, तोच हे देवेश, तुमचा सारथी होईल; यात शंका नाही."
8.27.2
तानब्रवीन्महादेवो मत्तः श्रेष्ठतरो हि यः ।
तं सारथिं कुरुध्वं वै स्वयं सञ्चिन्त्य मा चिरम् ॥ ८.२७.२ ॥
महादेव त्यांना म्हणाले, "माझ्यापेक्षाही जो श्रेष्ठ असेल त्याला सारथी करा; स्वतः विचार करून उशीर करू नका."
8.27.3
एतच्छ्रुत्वा वचो देवाः सर्वे गत्वा पितामहम् ।
प्रणिपत्योचुरेकाग्राः प्रसाद्यैनं महर्षिभिः ॥ ८.२७.३ ॥
हे वचन ऐकून सर्व देव पितामहाजवळ जाऊन, नमस्कार करून, एकाग्र होऊन, महर्षींसह त्यांना प्रसन्न करून म्हणाले.
8.27.4
त्वया यत्कथितं देव त्रिदशारिनिबर्हणे ।
तथा तत्कृतमस्माभिः प्रसन्नश्च वृषध्वजः ॥ ८.२७.४ ॥
"हे देवा, त्रिदशांच्या शत्रूंच्या संहारासाठी तुम्ही जे सांगितले, ते आम्ही तसेच केले; वृषध्वज प्रसन्न आहेत."
8.27.5
रथश्च विहितोऽस्माभिर्विचित्रायुधसंवृतः ।
सारथिं च न जानीमः कः स्यात्तस्मिन्रथोत्तमे ॥ ८.२७.५ ॥
"आम्ही विचित्र आयुधांनी भरलेला एक रथ सिद्ध केला आहे; पण त्या उत्तम रथावर सारथी कोण असेल हे आम्हाला माहीत नाही."
8.27.6
तस्माद्विधीयतां कश्चित्सारथिर्देवसत्तम ।
सफलां तां गिरं देव कर्तुमर्हसि नो विभो।
एवमस्मासु हि पुरा भगवन्नुक्तवानसि ॥ ८.२७.६ ॥
"म्हणून, हे देवश्रेष्ठा, कुणाला तरी सारथी नेमा; हे विभो, पूर्वी आम्हाला सांगितलेले ते वचन आमच्यासाठी सफल करणे योग्य आहे, हे भगवन्."
8.27.7
सदैव युक्तो रथसत्तमो वै ।
दुराधर्षो द्रावणः शात्रवाणाम्।
पिनाकधन्वा विहितोऽत्र योद्धा ।
विभीषयन्दानवानुद्यतोऽसौ ॥ ८.२७.७ ॥
ते नेहमी सज्ज, रथश्रेष्ठ आहेत. शत्रूंना पळवून लावणारे, अजेय. पिनाक धनुष्य धारण करणारे, येथे योद्धा म्हणून नेमलेले, दानवांना भयभीत करण्यास तत्पर.
8.27.8
तथैव वेदाश्च हया रथाग्र्य ।
धरा सशैला च रथो महात्मनः।
नक्षत्रवंशानुगतो वरूथी ।
यस्मिन्योद्धा सारथिनाऽभिरक्ष्यः ॥ ८.२७.८ ॥
तसेच वेद, घोडे, श्रेष्ठ रथ, पर्वतांसह पृथ्वी, नक्षत्रवंश अनुसरणारा महात्म्याचा कवचधारी रथ, ज्यामध्ये योद्धा सारथ्याकडून संरक्षित व्हावा.
8.27.9
तत्र सारथिरेष्टव्यः सर्वैरेतैर्विशेषवान् ॥ ८.२७.९ ॥
तेथे या सर्वांनी विशेष असलेला सारथी शोधला पाहिजे.
8.27.10
तं प्रविष्टा रथं देवा रथयोद्वारमेव च ।
कवचानि च शस्त्राणि कार्मुकं च पितामह ॥ ८.२७.१० ॥
त्या रथात देव प्रविष्ट झाले, रथयोद्ध्यांचे द्वारही. कवचे, शस्त्रे आणि धनुष्यही, हे पितामह.
8.27.11
त्वामृते सारथिं तत्र नान्यं पश्यामहे वयम् ।
त्वं हि सर्वैर्गणैर्युक्तोदेवताभ्योऽधिकः प्रभो ॥ ८.२७.११ ॥
तुझ्याशिवाय तेथे दुसरा सारथी आम्हाला दिसत नाही. हे प्रभो, तू सर्व गुणांनी युक्त आहेस, देवांपेक्षाही अधिक आहेस.
8.27.12
त्वं देव शक्तो लोकेश नियन्तुं प्रद्रुतानिमान् ।
वेदांश्च सोपनिषदः सारथिर्भव नः स्वयम् ॥ ८.२७.१२ ॥
हे देवा, हे लोकेशा, पळणाऱ्यांना आवरण्यास तूच समर्थ आहेस. तूच आमचा सारथी हो, वेद आणि उपनिषदांसह.
8.27.13
योद्वुं बलेन वीर्येण सत्वेन विनयेन च ।
अधिकःसारथिःकार्यो नास्ति चान्योऽधिको भवात् ॥ ८.२७.१३ ॥
युद्धासाठी बल, वीर्य, सत्त्व आणि विनय यात जो अधिक असेल त्यालाच सारथी करावे; तुमच्यापेक्षा अधिक दुसरा कोणीच नाही.
8.27.14
स भवांस्तारयत्वस्मान्कुरु सारथ्यमव्यय ।
भवानभ्यधिकस्त्वत्तो नान्योस्ति भविता त्विह ॥ ८.२७.१४ ॥
ते तुम्ही आम्हाला तारा; हे अव्यया, सारथ्य करा. तुमच्यापेक्षा अधिक असा दुसरा इथे कोणी होणार नाही.
8.27.15
त्वं हि देवेश सर्वैस्तु विशिष्टो वदतां वर ।
तं रथं त्वं समारुह्य संयच्छ परमान्हयान् ॥ ८.२७.१५ ॥
तुम्हीच, हे देवेशा, सर्वांत श्रेष्ठ आहात; हे वक्त्यांत श्रेष्ठा. त्या रथावर चढून उत्तम घोडे आवरा.
8.27.16
तव प्रसादाद्वध्येयुर्देव दैवतकण्टकाः ।
स नो रक्ष महाबाहो दैत्येभ्यो महतो भयात् ॥ ८.२७.१६ ॥
तुमच्या कृपेने, हे देवा, देवांचे कंटक मारले जावोत. हे महाबाहो, ते तुम्ही दैत्यांपासून येणाऱ्या महाभयापासून आमचे रक्षण करा.
8.27.17
त्वं हि नो गतिरव्यग्र तवं न्त्रे गोप्ता महाव्रत ।
त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे पूज्यन्ते त्रिदिवे प्रभो ॥ ८.२७.१७ ॥
तुम्हीच आमचा आश्रय आहात, हे अव्यग्रा; तुम्हीच आमचे रक्षक आहात, हे महाव्रता. तुमच्या कृपेनेच सर्व देव स्वर्गात पूजिले जातात, हे प्रभो.
8.27.18
इति ते शिरसाऽगच्छंस्त्रिलोकेशं पितामहम् ।
देवाः प्रसादयामासुः सारथ्यायेति नः श्रुतम् ॥ ८.२७.१८ ॥
अशा प्रकारे ते देव मस्तक लववून त्रिलोकेश्वर पितामहांकडे गेले आणि सारथ्यासाठी त्यांना प्रसन्न केले, असे आम्ही ऐकले आहे.
8.27.19
एवमेतत्सुरास्तथ्यं नान्यस्त्वभ्यधिको भवात् ।
सारथित्वं करिष्यामि शङ्करस्य महात्मनः ॥ ८.२७.१९ ॥
ब्रह्मा म्हणाला: हे देवांनो, हे खरे आहे; भवापेक्षा श्रेष्ठ दुसरा कोणी नाही. महात्मा शंकराचा मी सारथी होईन.
8.27.20
सर्वथा रथिनः श्रेयान्कर्तव्यो रथसारथिः ।
तस्मादेतद्यथातत्त्वं ज्ञात्वा युष्मांश्च सङ्गतान्।
संयच्छामि हयानेष विबुधाय कपर्दिने ॥ ८.२७.२० ॥
रथीला सर्वथा श्रेष्ठ सारथी असावा. म्हणून सत्य जाणून आणि येथे जमलेल्या तुम्हांस पाहून, जटाधारी देवासाठी मीच घोडे सांभाळीन.
8.27.21
एवमुक्त्वा जटाभारं संयम्य प्रपितामहः ।
परिधायाजिनं गाढं सन्न्यस्य च कमण्डलुम्।
प्रतोदपाणिर्भगवानारुरोह रथं तदा ॥ ८.२७.२१ ॥
असे बोलून प्रपितामहाने जटाभार सावरला, अजिन घट्ट नेसले, कमंडलू ठेवले, हाती अंकुश घेऊन भगवान तेव्हा रथावर चढले.
8.27.22
सारथौ कल्पिते देवैरीशानस्य महात्मनः ।
तस्मिन्नारोहति रथं कल्पितं लोकसम्भृतम्।
शिरोभिः पतिता भूमौ तुरगा वेदसम्भृताः ॥ ८.२७.२२ ॥
देवांनी महात्मा ईशानाचा सारथी नेमल्यावर, लोकांनी घडविलेल्या त्या रथावर तो चढताच, वेदांनी निर्माण केलेले घोडे डोक्यांसह भूमीवर कोसळले.
8.27.23
उभाभ्यां लोकनाथाभ्यामास्थितं रथसत्तमम् ।
ओढुं न शक्ता वेदाश्वा जानुभ्यामपतन्महीम् ॥ ८.२७.२३ ॥
दोन्ही लोकनाथ त्या श्रेष्ठ रथावर आरूढ झाल्याने, वेदरूपी घोड्यांना तो वाहता आला नाही; ते गुडघ्यांवर भूमीवर कोसळले.
8.27.24
अभीशुभिस्तु भगवानुद्यम्य च हयान्विभुः ।
अस्तु वीर्यं च शौर्यं च वेदाश्वानामिति प्रभुः।
रथं सञ्चोदयामास देवानां प्रभुरव्ययः ॥ ८.२७.२४ ॥
भगवानांनी लगाम उचलून म्हटले, 'वेदाश्वांना वीर्य आणि शौर्य असो', आणि देवांचे अव्यय प्रभू रथ पुढे चालवू लागले.
8.27.25
ततोऽधिरूढे वरदे रथं पशुपतिस्तदा ।
साधुसाध्विति देवेशं स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ ८.२७.२५ ॥
तेव्हा वरदाता रथावर आरूढ झाल्यावर पशुपती हसत देवेशाला म्हणाले, 'साधू, साधू!'
8.27.26
याहि देव यतो दैत्याश्चोदयाश्वानरिन्दम ।
पश्य बाह्वोर्बलं मेऽद्य निघ्नतः शात्रवान्रणे ॥ ८.२७.२६ ॥
'हे देवा, दैत्य जिथे आहेत तिकडे चला; हे अरिंदमा, घोडे हाका. आज रणांगणात शत्रूंचा संहार करणारे माझे बाहुबल पाहा.'
8.27.27
ततोऽश्वांश्चोदयामास मनोमारुतरंहसः ।
पुराण्युद्दिश्य खस्थानि दानवानां तरस्विनाम् ॥ ८.२७.२७ ॥
तेव्हा मन आणि वाऱ्याच्या वेगाचे घोडे हाकले—आकाशात स्थित बलवान दानवांच्या नगरांकडे लक्ष्य ठेवून.
8.27.28
ततस्ते सहसोत्पत्य वेदाख्या रथवाजिनः ।
क्षणेन तेन दैत्यानां पुराणि प्रापयन्हरम् ॥ ८.२७.२८ ॥
तेव्हा वेद नावाचे रथाश्व अचानक उसळले आणि क्षणात हराला दैत्यांच्या नगरांपर्यंत नेले.
8.27.29
अथर्वाङ्गिरसौ चास्तां चक्ररक्षौ महात्मनः ।
अथाधिज्यं धनुः कृत्वा शर्वः सन्धाय तं शरम्।
युक्त्वा पाशुपतास्त्रेण त्रिपुरं समचिन्तयत् ॥ ८.२७.२९ ॥
अथर्वा आणि अंगिरस त्या महात्म्याच्या चक्रांचे रक्षक होते. मग शर्वाने धनुष्याला प्रत्यंचा चढवून, तो बाण सांधून, पाशुपतास्त्राने योजून त्रिपुराचा विचार केला.
8.27.30
तस्मिन्स्थिते ततो राजन्रुद्रे सज्जितकार्मुके ।
पुराणि तेन कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै ॥ ८.२७.३० ॥
हे राजा, रुद्र धनुष्य सज्ज करून उभा असताना ती नगरे लगेच एकत्वाला प्राप्त झाली.
8.27.31
एकीभावं गते चैव त्रिपुरत्वमुपागते ।
बभूव तुमुलो हर्षो देवतानां महात्मनाम् ॥ ८.२७.३१ ॥
ती नगरे एक झाली आणि त्रिपुराची अवस्था प्राप्त झाली, तेव्हा महात्म्या देवतांमध्ये प्रचंड हर्ष उसळला.
8.27.32
ततो देवगुणाः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ।
जयेति वाचो मुमुचुः संस्तुवन्तो महेश्वरम् ॥ ८.२७.३२ ॥
मग सर्व देवगण, सिद्ध आणि परमर्षी महेश्वराची स्तुती करीत 'जय' अशी वाणी उच्चारू लागले.
8.27.33
ततोऽग्रतः प्रादुरभूत्त्रिपुरं जघ्नुषोऽसुरान् ।
अनिर्देश्याग्र्यवपुषो देवस्यासह्यतेजसः ॥ ८.२७.३३ ॥
मग असुरांचा वध करणाऱ्या देवासमोर त्रिपुर प्रकट झाले; त्या देवाचे रूप वर्णनातीत आणि श्रेष्ठ होते, तेज असह्य होते.
8.27.34
त्रीणि दृष्ट्वैव संस्थानि पुराण्यथ पिनाकधृत् ।
स तद्विकृष्य भगवान्दिव्यं लोकेश्वरो धनुः।
त्रैलोक्यसारं तमिषुं मुमोच त्रिपुरं प्रति ॥ ८.२७.३४ ॥
तीन नगरे उभी असलेली पाहून पिनाकधारी, लोकेश्वर भगवान यांनी ते दिव्य धनुष्य ओढले आणि त्रैलोक्याचे सार असलेला तो बाण त्रिपुराच्या दिशेने सोडला.
8.27.35
एकबाणेन तं देवस्त्रिपुरं परमेश्वरः ।
निजघ्ने सासुरगणं देवदेवो महेश्वरः ॥ ८.२७.३५ ॥
देवांचा देव परमेश्वर महेश्वर याने एकाच बाणाने ते त्रिपुर असुरगणांसह नष्ट केले.
8.27.36
बाणतेजोग्निदग्धं तद्विप्रकीर्णं सहस्रधा ।
महदार्तस्वरं कृत्वा नावशेषमुपागतम्।
मद्रेश सासुरगणं प्रापतत्पश्चिमार्णवे ॥ ८.२७.३६ ॥
बाणाच्या तेजरूपी अग्नीने जळून ते नगर हजार तुकड्यांत विखुरले. मोठा आर्तस्वर करून काहीही शिल्लक राहिले नाही. हे मद्रेशा, असुरगणांसह ते पश्चिम समुद्रात कोसळले.
8.27.37
एवं हि त्रिपुरं दग्धं दानवाश्चाप्यशेषतः ।
महेश्वरेण क्रुद्धेन त्रैलोक्यस्य हितैषिणा ॥ ८.२७.३७ ॥
अशा प्रकारे तिन्ही नगरे जळली आणि दानवही पूर्णपणे नष्ट झाले; त्रैलोक्याचे हित इच्छिणाऱ्या क्रुद्ध महेश्वराकडून.
8.27.38
स चात्मक्रोधजो विह्निर्दहेत्युक्तो निवारितः ।
त्रैलोक्यमविशेषेण पुनर्दग्धुं प्रचक्रमे ॥ ८.२७.३८ ॥
स्वतःच्या क्रोधातून जन्मलेला तो अग्नी — "जाळ!" असे सांगितले असता अडवला गेला — पुन्हा त्रैलोक्याला भेदभावाशिवाय जाळू लागला.
8.27.39
कालाग्निमिव निर्दग्धुमुत्थितं तं पुनः पुनः ।
माकार्षीर्भस्मासाल्लोकानिति त्र्यक्षोऽब्रवीद्वचः ॥ ८.२७.३९ ॥
कालाग्नीप्रमाणे जाळण्यासाठी पुन्हा पुन्हा उठलेल्या त्या अग्नीला त्र्यक्ष (शिव) म्हणाला — "लोकांना भस्म करू नकोस."
8.27.40
ततः प्रकृतिमापन्ना देलोकास्तथर्षयः ।
तुष्टुवुर्वाग्भिरग्र्याभिः स्थाणुं त्रिपुरवैरिणम् ॥ ८.२७.४० ॥
तेव्हा देवलोक आणि ऋषीही पूर्वस्थितीला येऊन त्रिपुराचा शत्रू जो स्थाणू, त्याची उत्तम वाणीने स्तुती करू लागले.
8.27.41
तेऽनुज्ञाता भगवता सर्वे जग्मुर्यथागतम् ।
कृतकामाः प्रसन्नेन प्रजापतिमुखाः सुराः ॥ ८.२७.४१ ॥
भगवंतांनी आज्ञा दिल्यावर प्रजापतीला पुढे करून सर्व देव, इच्छा पूर्ण झालेले, जसे आले होते तसेच परत गेले.
8.27.42
एवं रुद्रस्य कृतवान्सारथ्यं तु पितामहः ।
संयच्छ तुरगानस्य राधेयस्य महात्मनः ॥ ८.२७.४२ ॥
जसे पितामहांनी रुद्राचे सारथ्य केले होते, तसेच या महात्मा राधेयाच्या (कर्णाच्या) घोड्यांचा लगाम धरा.
8.27.43
त्वं हि कृष्णाच्च कर्णाच्च फल्गुनाच्च गुणाधिकः ।
बलतो रूपतो योगादस्त्रसम्पद एव च ॥ ८.२७.४३ ॥
तू कृष्ण, कर्ण आणि फाल्गुन (अर्जुन) यांपेक्षाही गुणांनी श्रेष्ठ आहेस — बल, रूप, कौशल्य आणि अस्त्रसंपदेतही.
8.27.44
समासक्तं महीपाल कुरु मे हितमीप्सितम् ।
युद्वे ह्ययं रुद्रकल्पस्त्वं च ब्रह्मसमोऽनघ।
तस्माच्छक्तौ युवां जेतुं मच्छत्रून्दिवि वा सुरान् ॥ ८.२७.४४ ॥
हे महीपाला, पूर्ण मनाने माझे इष्ट हित साध. युद्धात हा (कर्ण) रुद्रासारखा आहे आणि तू, हे निष्पाप, ब्रह्मदेवासारखा आहेस. म्हणून तुम्हा दोघांना माझ्या शत्रूंना — पृथ्वीवरील असोत वा स्वर्गातील देव असोत — जिंकण्यास समर्थ आहात.
8.27.45
स यथा शल्य कर्णोऽयं श्वंताश्वं कृष्णसारथिम् ।
प्रमथ्य हन्यात्कौन्तेयं तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ८.२७.४५ ॥
हे शल्या, जसा हा कर्ण श्वेत अश्वांचा आणि कृष्णाला सारथी असलेल्या कुंतीपुत्राला (अर्जुनाला) चिरडून ठार करील, तशी योजना आखली जावो.
8.27.46
त्वयि राज्यं सुखं चैव जीवितं जयमेव च ।
समासक्तं महीपाल कुरु मे हितमीप्सितम् ॥ ८.२७.४६ ॥
तुझ्यातच राज्य, सुख, जीवन आणि विजय विसावले आहेत. हे महीपाला, पूर्ण मनाने माझे इष्ट हित साध.
8.27.47
संयच्छास्य हयान्त्राजन्मत्प्रियार्थं परन्तप ॥ ८.२७.४७ ॥
हे राजा, हे शत्रुतापना, माझ्या प्रिय कार्यासाठी तू याच्या घोड्यांचा लगाम धर.