महाभारत · अध्याय 8.35
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.35.1
मारिषाधिरथेः श्रुत्वा वाचो युद्धाभिनन्दिनः ।
शल्योऽब्रवीत्पुनः कर्णं निदर्शनमुदाहरन् ॥ ८.३५.१ ॥
युद्धाचे अभिनंदन करणाऱ्या अधिरथपुत्र कर्णाचे बोल ऐकून शल्य पुन्हा कर्णाला एक दृष्टांत सांगू लागला.
8.35.2
जातोऽहं यज्वनां वंशे सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनाम् ।
राज्ञां मूर्धाभिषिक्तानां स्वयं धर्मपरायणः ॥ ८.३५.२ ॥
यज्ञ करणाऱ्या, युद्धात मागे न हटणाऱ्या, मूर्धाभिषिक्त राजांच्या वंशात मी जन्मलो आहे; मी स्वतः धर्मपरायण आहे.
8.35.3
यथैव मत्तो मद्येन त्वं तथा लक्ष्यसे वृष ।
तथाऽद्य त्वां प्रमाद्यन्तं चिकित्सेयं सुहृत्तया ॥ ८.३५.३ ॥
हे वृषा, मद्याने धुंद झालेल्यासारखा तू दिसतोस; तसेच आज मैत्रीभावाने तुझ्या बेपर्वाईला मी सुधारू इच्छितो.
8.35.4
इमां काकोपमां कर्ण प्रोच्यमानां निबोध मे ।
श्रुत्वा यथेष्टं कुर्यास्त्वं निहीन कुलपांसन ॥ ८.३५.४ ॥
हे कर्णा, मी सांगत असलेला हा काक-उपमेचा दृष्टांत ऐक. ऐकून तुला जे हवे ते कर, हे नीचा, कुलकलंका!
8.35.5
नाहमात्मनि किञ्चिद्वै किल्बिषं कर्ण संस्मरे ।
येन मां त्वं महाबाहो हन्तुमिच्चस्यनागसम् ॥ ८.३५.५ ॥
हे कर्णा, माझ्यात कोणताही दोष मला आठवत नाही; हे महाबाहो, ज्या कारणाने तू निर्दोष अशा मला मारू इच्छितोस?
8.35.6
अवश्यं तु मया वाच्यं बुद्ध्वा तव हिताहितम् ।
विशेषतो रथस्थेन राज्ञश्चैव हितैषिणा ॥ ८.३५.६ ॥
परंतु तुझे हित-अहित जाणून मी अवश्य सांगितले पाहिजे—विशेषतः रथावर उभा राहून राजाचे हित इच्छिणारा म्हणून.
8.35.7
समं च विषमं चैव रथिनश्च बलाबलम् ।
श्रमः खेदश्च सततं हयानां रथिना सह ॥ ८.३५.७ ॥
सम आणि विषम भूमी, रथीचे बळ आणि दुर्बलता, रथीसोबत असलेल्या घोड्यांचे श्रम आणि सततचा खेद.
8.35.8
आयुधस्य परिज्ञानं रुतं च मृगपक्षिणाम् ।
सारं चैवाप्यासरं च शल्यानां च प्रतिक्रिया ॥ ८.३५.८ ॥
शस्त्रांचे पूर्ण ज्ञान, मृग आणि पक्ष्यांचे आवाज, सार आणि जवळीक, आणि बाणांवरील प्रतिकार.
8.35.9
अस्त्रयोगं च युद्वं च निमित्तानि तथैव च ।
सर्वमेतन्मया ज्ञेयं रथस्यास्य कुटुम्बिना।
अतस्त्वां कथये कर्ण निदर्शनमिदं पुनः ॥ ८.३५.९ ॥
अस्त्रप्रयोग, युद्ध आणि शकुन — हे सर्व या रथाच्या सारथ्याला मला माहीत असले पाहिजे. म्हणून, हे कर्णा, मी तुला हे उदाहरण पुन्हा सांगतो.
8.35.10
वैश्यः किल समुद्रान्ते प्रभूतधनधान्यवान् ।
यज्वा दानपतिः क्षान्तः स्वकर्मस्थोऽभवच्छुचिः ॥ ८.३५.१० ॥
समुद्राच्या किनारी एक वैश्य होता असे म्हणतात; त्याच्याकडे अपार धनधान्य होते. तो यज्ञ करणारा, दानाचा स्वामी, क्षमाशील, आपल्या कर्मात स्थिर आणि शुचि होता.
8.35.11
बहुपुत्रः प्रियापत्यः सर्वभूतानुकम्पकः ।
राज्ञो धर्मप्रधानस्य राष्ट्रे वसति निर्भयः ॥ ८.३५.११ ॥
त्याला पुष्कळ पुत्र आणि प्रिय संतती होती; तो सर्व प्राणिमात्रांवर दया करणारा होता. धर्मप्रधान राजाच्या राष्ट्रात तो निर्भयपणे राहत असे.
8.35.12
पुत्राणां तस्य बालानां कुमाराणां यशस्विनाम् ।
काको बहूनामभवदुच्छिष्टकृतभोजनः ॥ ८.३५.१२ ॥
त्याच्या यशस्वी बालक व कुमार पुत्रांमध्ये एक कावळा होता, जो त्यांचे उष्टे अन्न खाऊन जगत असे.
8.35.13
तस्मैसदा प्रयच्छन्ति वैश्यपुत्राः कुमारकाः ।
मांसोदनं दधि क्षीरं पायसं मधुसर्पिषी ॥ ८.३५.१३ ॥
वैश्यपुत्र बालके त्याला नेहमी मांसभात, दही, दूध, पायस, मध आणि तूप देत असत.
8.35.14
स चोच्छिष्टभृतः काको वैश्यपुत्रैः कुमारकैः ।
सदृशान्पक्षिणो दृप्तः श्रेयससश्चावमन्यते ॥ ८.३५.१४ ॥
वैश्यपुत्र बालकांनी दिलेल्या उष्टया अन्नावर वाढलेला तो कावळा गर्वाने आपल्या बरोबरीच्या पक्ष्यांना आणि श्रेष्ठ पक्ष्यांनाही तुच्छ लेखू लागला.
8.35.15
अथ हंसाः समुद्रान्ते प्रजग्मुरतिपातिनः ।
गरुडस्य गतौ तुल्याश्चक्राङ्गा हृष्टचेतसः ॥ ८.३५.१५ ॥
मग समुद्रकिनारी गरुडाच्या गतीप्रमाणे वेगाने उडणारे, चक्राच्या खुणा असलेल्या अंगांचे, आनंदी मनाचे हंस उडून गेले.
8.35.16
कुमरारकास्तदा हंसान्दृष्ट्वा काकमथाब्रुवन् ।
भवानेव विशिष्टोऽसि पतत्रिभ्यो विहङ्गम ॥ ८.३५.१६ ॥
तेव्हा मुले हंसांना पाहून कावळ्याला म्हणाली, 'हे पक्ष्या, पक्ष्यांमध्ये तूच श्रेष्ठ आहेस.'
8.35.17
एतेऽतिपातिनः पश्य विहङ्गान्वियदाश्रितान् ।
एहि त्वमपि शक्तो हि कस्मान्न पतितं त्वया ॥ ८.३५.१७ ॥
'पाहा, आकाशात विहरणारे हे वेगाने उडणारे पक्षी. तूही समर्थ आहेस, तू का उडाला नाहीस?'
8.35.18
प्रतार्यमाणस्तैः सर्वैरल्पबुद्धिभइरण्डजः ।
तद्वचः सत्यमित्येव मौर्ख्याद्दर्पाच्च जज्ञिवान् ॥ ८.३५.१८ ॥
त्या सर्वांनी फसवलेला, अल्पबुद्धी तो अंडज पक्षी, मूर्खपणामुळे आणि गर्वामुळे, 'ते शब्द खरेच आहेत' असे मानून (उडण्यास) सिद्ध झाला.
8.35.19
तान्सोनुपत्य जिज्ञासुः क एषां श्रेष्ठभागिति ।
उच्छिष्टदर्पितः काको बहूनामेकपातिनाम् ॥ ८.३५.१९ ॥
त्यांच्याजवळ जाऊन, यांच्यात श्रेष्ठ भागाचा अधिकारी कोण हे जाणण्याची इच्छा धरून, उष्टान्नाने गर्विष्ठ झालेल्या कावळ्याने अनेक एकपाती पक्ष्यांना विचारले.
8.35.20
तेषां यं प्रवरं मेने हंसानां दूरपातिनाम् ।
स तमाह्वत दुर्बुद्धिः पताव इति पक्षिणम्।
तच्छ्रुत्वा प्राहसन्हंसा ये तत्रासन्समागताः ॥ ८.३५.२० ॥
दूर उडणाऱ्या हंसांपैकी ज्याला त्याने श्रेष्ठ मानले, त्या दुर्बुद्धीने त्या पक्ष्यालाच 'हे उडणाऱ्यांनो!' अशी हाक मारली. ते ऐकून तेथे जमलेले हंस हसले.
8.35.21
भाषतो बहु काकस्य बालिश्यात्पततां वराः ।
इदमूचुः स्म चक्राङ्गावचः काकं विङ्गमाः ॥ ८.३५.२१ ॥
कावळ्याचे पुष्कळ बोलणे ऐकून, बालिशपणामुळे, उडणाऱ्यांत श्रेष्ठ असलेले चक्राङ्ग पक्षी खिन्न होऊन कावळ्याला असे म्हणाले.
8.35.22
वयं हंसाश्चरामेमां पृथिवीं मानसौकसः ।
पक्षिणां च वयं नित्यं दूरपातेन पूजिताः ॥ ८.३५.२२ ॥
आम्ही हंस, मानस सरोवरात राहणारे; या पृथ्वीवर संचार करतो. पक्ष्यांमध्ये आम्ही नेहमी दूर उड्डाणामुळे सन्मानित होतो.
8.35.23
कथं हंसं नु बलिनं चक्राङ्गं दूरपातिनम् ।
काको भूत्वा निपतने समाह्वयसि दुर्मते।
कथं त्वं पतिता काक सहास्माभिर्ब्रवीहि तत् ॥ ८.३५.२३ ॥
हे दुर्बुद्धी कावळ्या! कावळा असून तू दूर उडणाऱ्या बलवान हंसाला किंवा चक्राङ्ग पक्ष्याला उड्डाणात कसे आव्हान देतोस? हे कावळ्या, तू आमच्याबरोबर कसा पडलास ते सांग.
8.35.24
अथ हंसवचो मूढः कुत्सयित्वा पुनः पुनः ।
प्रजगादोत्तरं काकः कत्थनो जातिलाघवात् ॥ ८.३५.२४ ॥
तेव्हा मूर्ख कावळा, हंसांच्या बोलण्याची वारंवार निंदा करून, आपल्या जातीच्या हीनतेमुळे बढाया मारत उत्तरादाखल बोलला.
8.35.25
शतमेकं च पातानां पतिताऽस्मि न संशयः ।
शतयोजनमेकैकं विचित्रं विविधं तथा ॥ ८.३५.२५ ॥
मी शंभर प्रकारची उड्डाणे केली आहेत, यात संशय नाही. प्रत्येक शंभर योजने, विचित्र आणि अनेक प्रकारची आहेत.
8.35.26
उड्डीनमवडीनं च प्रडीनं डीनमेव च ।
निडीनमथ संडीनं तिर्यक्डीनगतानि च ॥ ८.३५.२६ ॥
वर उडणे, खाली उतरणे, पुढे उडणे, उडणे, बसणे, एकत्र उडणे आणि तिरपे उडण्याच्या गतीही.
8.35.27
विडीनं परिडीनं च पराडीनं सुडीनकम् ।
अभिडीनं महाडीनं निर्डीनमतिडीनकम् ॥ ८.३५.२७ ॥
वेगळे उडणे, सभोवती उडणे, दूर उडून जाणे, सुंदर उड्डाण, समोर उडणे, महान उड्डाण, बाहेर उडणे आणि अतिउड्डाण.
8.35.28
अवडीनं प्रडीनं च संडीनं डीनडीनकम् ।
संडीनोड्डीनडीनं च पुनर्डीनविडीनकम् ॥ ८.३५.२८ ॥
खाली उतरणे, पुढे उडणे, एकत्र उडणे, उड्डाणावर उड्डाण, एकत्र उडणे, वर उसळून उडणे आणि पुन्हा बसून वेगळे उडणे.
8.35.29
संपातं समुदीषं च ततोऽन्यद्व्यतिरिक्तकम् ।
गतागतं प्रतिगतं बह्वीश्च निकुलीनकाः।
कर्ताऽस्मि मिषतां वोऽद्य ततो द्रक्षयथ मे बलम् ॥ ८.३५.२९ ॥
झेप घेणे, एकत्र वर उसळणे, नंतर वेगळा प्रकार, जाणे-येणे, परत फिरणे आणि घरट्यात बसणारी अनेक उड्डाणे. आज तुमच्या डोळ्यांसमोर करीन; तेव्हा माझे बळ पाहाल.
8.35.30
तेषामन्यतमेनाहं पतिष्यामि विहायसम् ।
प्रदिशध्वं यथान्यायं केन हंसाः पताम्यहम् ॥ ८.३५.३० ॥
त्यांपैकी एकाने मी आकाशात उडेन. हे हंसांनो, न्यायानुसार सांगा, मी कोणत्या उड्डाणाने उडू?
8.35.31
ते वै ध्रुवं विनिश्चित्य सम्पतध्वं मया सह ।
पातैरेभिः खलु खगाः पतितुं खे निराश्रये ॥ ८.३५.३१ ॥
तुम्ही निश्चयाने ठरवून माझ्यासह उडा. हे पक्षी हो, या पतनांनी निराधार आकाशात खरोखर पडा.
8.35.32
एवमुक्ते तु काकेन प्रहस्यैको विहंगमः ।
उवाच काकं राधेय वचनं तन्निबोध मे ॥ ८.३५.३२ ॥
कावळा असे म्हणाल्यावर एक पक्षी हसून कावळ्याला म्हणाला. हे राधेया, माझे ते वचन ऐक.
8.35.33
शतमेकं च पातानां त्वं काक पतिता ध्रुवम् ।
एकमेव तु यं पातं विदुः सर्वे विहङ्गमाः।
तमहं पतिता काक नान्यं जानामि कञ्चन ॥ ८.३५.३३ ॥
हे कावळ्या, तू शंभर एक पतने निश्चितपणे जाणतोस. पण सर्व पक्षी जे एकच पतन जाणतात, त्याच पतनाने मी पडेन, हे कावळ्या, दुसरे काही मला माहीत नाही.
8.35.34
पत त्वमपि तत्राशु येन पातेन मन्यसे ॥ ८.३५.३४ ॥
तूही तिथे लवकर पड, ज्या पतनाने तुला योग्य वाटते त्याने.
8.35.35
अथ काकं प्रजहसुर्ये तत्रासन्समागताः ।
कथमेकेन पातेन हंसः पातशतं जयेत्।
एकेन वायस त्वैनं पातेनाभिभविष्यति ॥ ८.३५.३५ ॥
तेव्हा तेथे जमलेले लोक कावळ्याची हसू लागले. एकाच पतनाने हंस शंभर पतनांना कसा जिंकेल? हे कावळ्या, एकाच पतनाने तो याला हरवेल.
8.35.36
हंसश्चोत्पतितः काको बलवानाशुविक्रमः ।
प्रपेततुः स्पर्धया च ततस्तौ हंसवायसौ।
उपर्युपरि वेगेन समुद्रं मकरालयम् ॥ ८.३५.३६ ॥
हंस उडाला, बलवान व वेगाने पराक्रमी कावळाही उडाला. मग स्पर्धेने ते दोन्ही पक्षी, हंस आणि कावळा, वेगाने एकावर एक असे मकरांचे निवासस्थान असलेल्या समुद्राकडे पडले.
8.35.37
हंसस्त्वेकेन पातेन काकः पातशतेन च ।
स्पर्धिनौ सहितौ तूर्णं खमास्थाय तरस्विनौ ॥ ८.३५.३७ ॥
हंस एका झेपेने, कावळा शंभर झेपांनी—स्पर्धक असलेले ते दोघे वेगाने आकाशात चढून एकत्र उडाले, दोघेही वेगवान.
8.35.38
हंसस्तु मृदुनैकेन विक्रान्तुमुपचक्रमे ।
पूर्वमेव तु वै काकः स तं तूर्णं प्रचक्रमे ॥ ८.३५.३८ ॥
हंसाने एकाच मृदू प्रयत्नाने पराक्रम दाखवायला सुरुवात केली; पण कावळा आधीच वेगाने तेच करू लागला होता.
8.35.39
नात्यहीयत काकश्च मुहूर्तमिव सूतज ॥ ८.३५.३९ ॥
हे सूतपुत्रा, कावळा क्षणभरही मागे पडला नाही.
8.35.40
काकोपि हंसं चापल्याच्छीघ्रतां प्रतिदर्शयन् ।
वेगेनातीत्य तरसा पुनरेति मुहुर्मुहुः ॥ ८.३५.४० ॥
कावळाही चपलतेने आपला वेग दाखवत हंसाला मागे टाकून वेगाने पुढे जाई आणि पुन्हा पुन्हा परत येई.
8.35.41
तुण्डेनाभ्यहनच्चैनं कुर्वन्नामापसव्यतः ।
रोरूयन्निव चाप्येनं समाह्वयति वै मुहुः।
विसिस्मापयिषुः पातैर्दर्शयन्नात्मनः क्रियाम् ॥ ८.३५.४१ ॥
चोचीने त्याला प्रहार करत, डाव्या बाजूने आवाज करत, जणू रडत असल्यासारखे वारंवार त्याला हाका मारत; झेपांनी चकित करू इच्छित आपले कौशल्य दाखवत.
8.35.42
अथ तानि विचित्राणि पतितानीतराणि च ।
दृष्ट्वा प्रमुदिताः काका विनेदुरधिकैः स्वरैः ॥ ८.३५.४२ ॥
मग ती विचित्र झेप व इतर कौशल्ये पाहून आनंदित झालेले कावळे अधिक मोठ्या स्वरात ओरडू लागले.
8.35.43
हंसाश्चापहसन्ति स्म प्रवदन्ति प्रियाणि च ।
कुर्वाणा विविधान्रावानिच्छन्तो जयमात्मनः ॥ ८.३५.४३ ॥
हंस त्याची थट्टा करत होते, प्रिय बोलत होते, आपल्या विजयाची इच्छा धरून विविध प्रकारचे आवाज करत होते.
8.35.44
उत्पत्योत्पत्य च प्राहुर्मुहूर्तमिति चेति च ।
वृक्षाग्रेभ्यः स्थलेभ्यश्च निपतन्त्युत्पतन्ति च ॥ ८.३५.४४ ॥
वारंवार उडून ते ‘एक क्षण’ असे म्हणत; झाडाच्या टोकांवरून आणि जमिनीवरून खाली उतरत व वर उडत.
8.35.45
अवमत्य च हंसं तमिदं काकोऽब्रवीद्वचः ।
योऽसावुत्पतितो हंसः सोऽसावेव प्रहीयते ॥ ८.३५.४५ ॥
त्या हंसाचा अपमान करून कावळा म्हणाला: ‘जो हंस वर उडाला होता, तोच आता मागे पडत आहे.’
8.35.46
अथ हंसस्तु तच्छ्रुत्वा भाषितं पततांवरः ।
विगाह्य हंसो विक्षोभ्य प्रापतत्पश्चिमां दिशम् ॥ ८.३५.४६ ॥
तेव्हा पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला हंस ते बोल ऐकून, बुडी मारून खळबळ उडवत पश्चिम दिशेला उडाला.
8.35.47
उपर्युपरि वेगेन सागरं मकरालयम् ।
बहुसत्वसमाकीर्णं वीचीभिर्भीमदर्शनम् ॥ ८.३५.४७ ॥
वेगाने वर वर उडत तो मकरांचे निवासस्थान, अनेक प्राण्यांनी भरलेला, लाटांनी भीषण दिसणारा सागर ओलांडून गेला.
8.35.48
अथाचिरेण राधेय काको वेगादहीयत ।
ततोऽतीव परिश्रान्तः कथञ्चिद्वंसमन्वगात् ॥ ८.३५.४८ ॥
मग थोड्याच वेळात, हे राधेया, कावळा वेगात मागे पडला; मग अत्यंत थकून कसाबसा हंसाच्या मागे गेला.
8.35.49
भीश्चैनमाविशत्तीव्रं काकं कर्ण विचेतसम् ।
द्वीपान्द्रुमान्वितान्पश्यन्विश्रमार्थं श्रमातुरः।
निपतेयं क्कनु श्रान्त इति तस्मिञ्जलार्णवे ॥ ८.३५.४९ ॥
कर्णा, थकव्याने व्याकूळ झालेल्या त्या कावळ्याला तीव्र भयाने घेरले; त्याचे मन गोंधळले होते. वृक्षांनी भरलेली बेटे पाहत विश्रांतीसाठी तो म्हणाला: "थकलेला मी कुठे उतरू?" त्या जलसागरात.
8.35.50
अवगाह्य समुद्रोऽपि बहुसत्वगणालयः ।
महान्भूतशतोद्भूसी नभसस्तु विशिष्यते ॥ ८.३५.५० ॥
अनेक जीवसमूहांचे आश्रयस्थान असलेला महासागरही अवगाहून, त्यात शेकडो प्राणी उद्भवतात; तरी आकाश त्याहून श्रेष्ठ आहे.
8.35.51
गाम्भीर्यार्द्वि समुद्रस्य न विशेषं कुलाधम ।
दिशश्च नाम्भसां कर्ण समुद्रस्था विदुर्जनाः।
विपश्चितोप्यपारत्वात्किं पुनः कर्ण वायसः ॥ ८.३५.५१ ॥
कुलाधमा कर्णा! समुद्राच्या खोलीत व विस्तारात काहीही फरक नाही. समुद्रात राहणारेही पाण्याच्या दिशा जाणत नाहीत, कर्णा; अपार असल्यामुळे ज्ञानीसुद्धा जाणू शकत नाहीत. मग, कर्णा, एक कावळा काय जाणणार?
8.35.52
अथ हंसोप्यतिक्रामन्मुहूर्तमिव दूरतः ।
अतिक्रम्य च चक्राङ्गः काकं तं समुदैक्षत ॥ ८.३५.५२ ॥
मग तो हंसही दुरून एका क्षणाप्रमाणे पुढे जाऊन त्या कावळ्याला ओलांडून गेला; चक्राङ्ग पक्ष्याने त्या कावळ्याकडे पाहिले.
8.35.53
शनकैः परिहीनं तं परिश्रान्तमचेतसम् ।
अवेक्षमाणस्तं काकं प्रत्यागम्य हसन्निव ॥ ८.३५.५३ ॥
हळूहळू मागे पडलेल्या, अत्यंत थकलेल्या आणि भान हरपलेल्या त्या कावळ्याकडे पाहत, परत येऊन हसत असल्यासारखे.
8.35.54
तं प्रहस्य च चक्राङ्गः काकं मन्दगतिं तदा ।
हीयमानमथो दृष्ट्वा हंसः प्राह यथार्थवत्।
उज्जिहीर्षुर्निमज्जन्तं स्मरन्सत्पुरुषव्रतम् ॥ ८.३५.५४ ॥
त्याला हसत, मंद गतीच्या त्या कावळ्याला पाहून, क्षीण होत असलेल्याला पाहून, हंस यथार्थ बोलला. बुडणाऱ्याला वर उचलण्याची इच्छा धरून, सत्पुरुषांचे व्रत स्मरून.
8.35.55
बहूनि पतितानि त्वमाचक्षाणो मुहुर्मुहुः ।
पतस्यव्याहरन्खेदं ततो गर्ह्यं प्रभाषसे ॥ ८.३५.५५ ॥
तू वारंवार पडलेल्या अनेक गोष्टींबद्दल बोलतोस. पडताना दुःखाने अस्पष्ट बोलून, मग निंद्य गोष्टी बोलतोस.
8.35.56
जलं नाम पतितं काक यत्त्वं पतसि साम्प्रतम् ।
जलं स्पृशसि पक्षाभ्यां तुण्डेन च पुनः पुनः ॥ ८.३५.५६ ॥
हे कावळ्या, तू आता ज्यात पडत आहेस त्याचे नाव जल आहे. पंखांनी आणि चोचीने तू वारंवार पाण्याला स्पर्श करतोस.
8.35.57
प्रब्रूहि कतमोऽयं ते पातो वर्तति वायस ।
एह्येहि काक शीघ्रं त्वमेष त्वां परिपालये ॥ ८.३५.५७ ॥
हे कावळ्या, तुझे हे पतन कोणते ते सांग. ये, ये, हे कावळ्या, लवकर ये; मी तुझे रक्षण करीन.
8.35.58
स पक्षाभ्यां स्पृशन्नार्तस्तुण्डेन च जलं तदा ।
काको दृढं परिश्रान्तः सहसा निपपात ह ॥ ८.३५.५८ ॥
तेव्हा तो व्यथित होऊन पंखांनी आणि चोचीने पाणी स्पर्श करत असताना, कावळा पूर्णपणे थकून अचानक पडला.
8.35.59
सागराम्भसि तं दृष्ट्वा पततन्तं दीनचेतसम् ।
म्रियमाणमिदं वाक्यं हंसः काकमुवाच ह ॥ ८.३५.५९ ॥
समुद्राच्या पाण्यात त्याला दीनमनाने पडताना आणि मरताना पाहून, हंसाने कावळ्याला हे वाक्य म्हटले.
8.35.60
शतमेकं च पातानां पताम्यहमिति स्म ह ।
श्लाघन्नात्मानमद्य त्वं काक भाषितवानसि ॥ ८.३५.६० ॥
"शंभर उड्डाणांपैकी एक मी उडतो" असे स्वतःची स्तुती करत, हे कावळ्या, तू आता बोललास.
8.35.61
स त्वमेकशतं पातं पतन्नभ्यधिको मया ।
कथमेवं परिश्रान्तः पतितोऽसि महार्णवे ॥ ८.३५.६१ ॥
तू शंभर उड्डाणांपैकी एक उडणारा आहेस, माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ नाहीस. मग असा थकून महासागरात कसा पडलास?
8.35.62
प्रत्युवाच ततः काकः सीदमान इदं वचः ।
उपरीतं तदा हंसं प्रसमीक्ष्य प्रसादयन् ॥ ८.३५.६२ ॥
तेव्हा बुडत असलेल्या कावळ्याने उत्तर दिले; वरून उडणाऱ्या हंसाकडे पाहून त्याला प्रसन्न करत हे शब्द म्हटले.
8.35.63
उच्छिष्टान्नेन पुष्टोऽहं दर्पोत्सिक्तः कुसत्वतः ।
सुपर्ण इव चात्मानं ज्ञातवान्पुत्रलाघवात् ॥ ८.३५.६३ ॥
उष्ट्या अन्नावर पोसलेला मी, गर्वाने फुगलेला, हीन स्वभावामुळे, गरुडासारखा स्वतःला समजलो; मुलाच्या हलक्या बुद्धीने.
8.35.64
शरणं त्वां प्रपन्नोऽहमुदकान्तमवाप्नुयाम् ।
हंसेदानीं परिश्रान्तमापदो मां समुद्वर ॥ ८.३५.६४ ॥
मी तुला शरण आलो आहे; मला पाण्याच्या काठावर पोहोचता यावे. हंसा, आता थकलेल्या मला या संकटातून वर उचल.
8.35.65
यदि नाम पुनर्जीवन्गच्छेयं स्वं निवेशनम् ।
नैनं पुनर्हीनमपि क्षेप्ताऽहं खे विचारिणम् ॥ ८.३५.६५ ॥
मी जिवंत राहून पुन्हा माझ्या घरी जाऊ शकलो, तर आकाशात फिरणाऱ्या या हीनाला मी पुन्हा कधीही टाकणार नाही.
8.35.66
तमेवं करुणं दीनं विलपन्तमचेतसम् ।
काककाकेति वाशन्तं निमज्जन्तं महार्णवे।
कृपयाऽभिपरीतो वै कृपां चक्रे दुरात्मनि ॥ ८.३५.६६ ॥
अशा प्रकारे करुणाजनक, दीन, बेशुद्ध होऊन विलाप करणाऱ्या, "काक, काक" ओरडणाऱ्या, महासागरात बुडणाऱ्या त्या दुरात्म्यावर करुणेने भारावून त्याने दया दाखवली.
8.35.67
अथ तं पततं दीनं जलक्लिन्नमचेतनम् ।
पद्भ्यामुत्क्षिप्य वेपन्तं पृष्ठमारो पयत्तदा ॥ ८.३५.६७ ॥
तेव्हा पडत असलेल्या, दीन, पाण्याने भिजलेल्या, बेशुद्ध, थरथरणाऱ्या त्याला पायांनी उचलून त्याने आपल्या पाठीवर बसवले.
8.35.68
स हंसः पृष्ठमारोप्य काकं कर्ण विचेतसम् ।
अविस्मयंस्तदा कर्ण पुनरेव समानयत्।
तमेव देशं तरसा स्पर्धया पेततुर्यतः ॥ ८.३५.६८ ॥
तो हंस बेशुद्ध कावळ्याला पाठीवर बसवून, हे कर्णा, आश्चर्य न करता पुन्हा त्यालाच परत घेऊन आला; ते दोघे स्पर्धेने वेगाने जिथून आले होते त्याच ठिकाणी उडाले.
8.35.69
उत्सृज्य त्वब्रवीन्मैवं पुनः कार्यं त्वयेति ह ।
स्थाप्य चैनं पुनर्द्वीपे समाश्वस्य च विक्लवम्।
गतो यथेप्सितं देशं हंसो मन इवाशुगः ॥ ८.३५.६९ ॥
त्याला सोडून तो म्हणाला, "असे पुन्हा करू नकोस, हेच तुला पुन्हा करावे लागेल." मग त्याला त्या बेटावर ठेवून आणि व्याकूळ झालेल्याला धीर देऊन हंस मनासारख्या वेगाने आपल्या इच्छित स्थानी गेला.
8.35.70
एवमुच्छिष्टपुष्टः स काकोऽहंसपराजितः ।
बलं वीर्यं महत्कर्ण त्यक्त्वा क्षान्तिमुपागतः ॥ ८.३५.७० ॥
असा उष्टावर पोसलेला तो कावळा हंसाकडून पराजित होऊन, हे कर्णा, आपले महान बल आणि पराक्रम सोडून क्षमेच्या अवस्थेला पोहोचला.
8.35.71
उच्छिष्टभोजनः काको यथा वैश्यकुले पुरा ।
एवं त्वमुच्छिष्टभृतो धार्तराष्ट्रैर्न संशयः ॥ ८.३५.७१ ॥
पूर्वी वैश्याच्या घरी उष्टे खाणाऱ्या कावळ्यासारखा, तू धृतराष्ट्राच्या पुत्रांकडून उष्टावर पोसला गेला आहेस; यात संशय नाही.
8.35.72
सदृशाञ्श्रेयसश्चापि सर्वान्कर्णावमन्यसे ।
द्रोणद्रौणिकृपैर्गुप्तो भीष्मेणान्यैश्च कौरवैः ॥ ८.३५.७२ ॥
कर्णा, तुझ्या बरोबरीच्या आणि श्रेष्ठ सर्वांचा तू अपमान करतोस; द्रोण, द्रौणि, कृप, भीष्म आणि इतर कौरवांनी तू संरक्षित आहेस.
8.35.73
विराटनगरे पार्थमेकं किं नावधीस्तदा ।
यत्र व्यस्ताः समस्ताश्च निर्जिताः स्थ किरीटिना
सृगाला इव सिंहेन क्व ते वीर्यं तदा गतम् ॥ ८.३५.७३ ॥
विराटनगरात त्या एकट्या पार्थाला तू तेव्हा का मारले नाहीस? जिथे तुम्ही विखुरलेले आणि एकत्र असूनही किरीटीने तुम्हाला जिंकले; सिंहापुढे कोल्ह्यांसारखे तेव्हा तुझे वीर्य कुठे गेले होते?
8.35.74
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा समरे सव्यसाचिना ।
पश्यतां कुरवीराणां प्रथमं त्वं पलायितः ॥ ८.३५.७४ ॥
युद्धात सव्यसाचीने तुझा भाऊ मारलेला पाहून, कुरुवीर पाहत असतानाच तू प्रथम पळून गेलास.
8.35.75
तथा द्वैतवने कर्ण गन्धर्वैः समभिद्रुतान् ।
कुरून्सदारानुत्सृज्य त्वमेवाग्रे पलायितः ॥ ८.३५.७५ ॥
तसेच हे कर्णा, द्वैतवनात गंधर्वांनी चहूबाजूंनी हल्ला केलेल्या कौरवांना, त्यांच्या पत्नींसह सोडून तूच पुढे पळालास.
8.35.76
हत्वा जित्वा च गन्धर्वांश्चित्रसेनमुखान्रणे ।
कर्ण दुर्योधनं पार्थः सभ्रातृकममोक्षयत् ॥ ८.३५.७६ ॥
हे कर्णा, चित्रसेनासह गंधर्वांना युद्धात मारून आणि जिंकून पार्थाने दुर्योधनाला त्याच्या भावांसह सोडवले.
8.35.77
पुनः प्रभावः पार्थस्य पुराणः केशवस्य च ।
कथितः कर्ण रामेण सभायां कुरुसंसदि ॥ ८.३५.७७ ॥
हे कर्णा, कुरुसभेत राम (परशुराम) यांनी पार्थ आणि केशव यांचा पुरातन प्रभाव सांगितला होता.
8.35.78
सततं च त्वमश्रौषीर्वचनं द्रोणभीष्मयोः ।
अवध्यौ वदतोः कृष्णौ सन्निधौ च महीक्षिताम् ॥ ८.३५.७८ ॥
तू सतत द्रोण आणि भीष्म यांची वचने ऐकली आहेस की राजांच्या सान्निध्यात बोलणारे दोन कृष्ण अवध्य आहेत.
8.35.79
कियन्तं तत्र वक्ष्यामि येनयेन धनञ्जयः ।
त्वत्तोऽतिरिक्तः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ब्राह्मणो यथा ॥ ८.३५.७९ ॥
तेथे किती सांगू? कोणत्या कोणत्या बाबतीत धनंजय तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे, जसा ब्राह्मण सर्व प्राण्यांपेक्षा श्रेष्ठ असतो.
8.35.80
इदानीमेव द्रष्टासि प्रधाने स्यन्दने स्थितौ ।
पुत्रं च वसुदेवस्य कुन्तीपुत्रं च पाण्डवम् ॥ ८.३५.८० ॥
आताच तू पाहशील, प्रधान रथावर उभे असलेले वसुदेवपुत्र आणि कुंतीपुत्र पांडव.
8.35.81
यथाऽश्रयत चक्राङ्गं वायसो बुद्धिमास्थितः ।
तथाश्रयस्व वार्ष्णेयं पाण्डवं च धनञ्जयम् ॥ ८.३५.८१ ॥
बुद्धिमान कावळा जसा चक्राच्या अंगाचा आश्रय घेता झाला, तसा तू वार्ष्णेय आणि पांडव धनंजय यांचा आश्रय घे.
8.35.82
यदा त्वं युधि विक्रान्तौ वासुदेवधनञ्जयौ ।
द्रष्टास्येकरथे कर्ण तदा नैवं वदिष्यसि ॥ ८.३५.८२ ॥
कर्णा, युद्धात पराक्रमी वासुदेव आणि धनंजय यांना एकाच रथावर पाहशील तेव्हा तू असे म्हणणार नाहीस.
8.35.83
यदा शरशतैः पार्थो दर्पं तव वधिष्यति ।
तदा त्वमन्तरं द्रष्टा आत्मनश्चार्जुनस्य च ॥ ८.३५.८३ ॥
पार्थ शेकडो बाणांनी जेव्हा तुझा दर्प नष्ट करील, तेव्हा तू स्वतःमध्ये आणि अर्जुनामध्ये असलेला फरक पाहशील.
8.35.84
देवासुरमनुष्येषु प्रख्यातौ यौ नरोत्तमौ ।
तौ मावमंस्था मौर्ख्यात्त्वं स्वद्योत इव रोचनौ ॥ ८.३५.८४ ॥
देव, असुर आणि मनुष्य यांमध्ये प्रसिद्ध असलेल्या त्या दोन नरोत्तमांना मूर्खपणाने तू तुच्छ लेखू नकोस; तू काजव्यासारखा आहेस, ते दोघे प्रकाशणाऱ्या दिव्यांसारखे आहेत.
8.35.85
सूर्याचन्द्रमसौ यद्वत्तद्वदजुनकेशवौ ।
प्रकाश्येनाभिविख्यातौ त्वं तु खद्योतवन्नृषु ॥ ८.३५.८५ ॥
सूर्य आणि चंद्र जसे, तसे अर्जुन आणि केशव आपल्या तेजाने उघडपणे प्रसिद्ध आहेत; परंतु तू मात्र माणसांमध्ये काजव्यासारखा आहेस.
8.35.86
एवं विद्वन्मावमंस्थाः सूतपुत्राच्युतार्जुनौ ।
नरसिंहौ नरश्वा त्वं जोषमास्स्व विकत्थसे ॥ ८.३५.८६ ॥
हे जाणून सूतपुत्र, अच्युत आणि अर्जुन यांना तू तुच्छ लेखू नकोस; ते नरसिंह आहेत, तू नरश्वान आहेस; गप्प बैस, तू व्यर्थ बढाया मारत आहेस.