Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 8.36

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

8.36.1

मद्राधिपस्याधिरथिर्महात्मा ।
वचो निशम्याप्रियमप्रतीतः।
उवाच शल्यं विदितं ममैत… ।
द्यथाविधावर्जुनवासुदेवौ ॥ ८.३६.१ ॥

मद्रराज के उस अप्रिय वचन को सुनकर अधिरथ के महात्मा पुत्र (कर्ण) असन्तुष्ट हुए और शल्य से बोले, “मेरी जानकारी में यह है… जैसे हैं वैसे ही अर्जुन और वासुदेव।”

8.36.2

शौरे रथं वाहयतोऽर्जुनस्य ।
बलं महास्त्राणि च पाण्डवस्य।
अहं विजानामि यथावदद्य ।
परोक्षभूतं तव तत्तु शल्य ॥ ८.३६.२ ॥

शूर के वंशज (कृष्ण) का रथ हाँकते हुए अर्जुन का बल और पाण्डव के महान अस्त्र — हे शल्य, आज मैं यह ठीक-ठीक जानता हूँ; तुम्हारे लिए तो वह अब तक परोक्ष था।

8.36.3

तौ चाप्यहं शस्त्रभृतां वरिष्ठौ ।
व्यपेतभीर्योधयिष्यामि कृष्णौ।
सन्तापयत्यभ्यधिकं हि रामा… ।
च्छापोऽद्य मां ब्राह्मणसत्तमाच्च ॥ ८.३६.३ ॥

उन दोनों शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ कृष्णों से भी मैं निर्भय होकर युद्ध करूँगा। परशुराम… अभिशाप आज मुझे अत्यधिक सन्ताप देता है, और श्रेष्ठ ब्राह्मण (परशुराम) का वह शाप भी।

8.36.4

पुरा महेन्द्राद्रिवरे समुद्रे ।
तपस्विनं राममुपेत्य शल्य।
अस्त्रार्थिनं माऽद्य शिष्यं गृहाणे… ।
त्यथाऽब्रुवं ब्राह्मणच्छद्मना च ॥ ८.३६.४ ॥

पहले महेन्द्र पर्वत के श्रेष्ठ शिखर पर, समुद्र के तट पर, मैं तपस्वी राम (परशुराम) के पास गया, हे शल्य, अस्त्रों का इच्छुक होकर: “मुझे आज शिष्य के रूप में स्वीकार कीजिए…” तब मैंने ब्राह्मण का वेश धारण करके ऐसा कहा।

8.36.5

तत्रावसं ब्राह्मण इत्यविप्रो ।
ब्रह्मास्त्रलोभादनृतेन चाहम्।
तज्जामदग्न्येन परं महास्त्रं ।
समन्त्रयुक्तं विहितं ममासीत् ॥ ८.३६.५ ॥

वहाँ मैं ‘ब्राह्मण’ नाम से रहा, यद्यपि ब्राह्मण नहीं था; ब्रह्मास्त्र के लोभ से और असत्य के सहारे। तब जमदग्नि के पुत्र (परशुराम) ने मुझे वह परम महास्त्र, मन्त्रों सहित, प्रदान किया।

8.36.6

अस्त्रं यदा तद्विदितं ममासी… ।
त्तदाऽब्रवीद्ब्राह्मणो मां महर्षिः।
आपद्गतेनास्त्रमिदं प्रयोज्यं ।
त्वया रणे गच्छता साधयेति ॥ ८.३६.६ ॥

जब यह अस्त्र मुझे ज्ञात हुआ… तब ब्राह्मण महर्षि ने मुझसे कहा: "आपत्ति में पड़े हुए व्यक्ति को यह अस्त्र प्रयोग करना चाहिए। रणभूमि में जाते हुए तुम इसे सिद्ध करो।"

8.36.7

तत्रापि मे देवराजेन विघ्नो ।
हितार्थिना फल्गुनस्यैव शल्य।
कृतो विभेदेन ममोरुमेत्य ।
प्रविश्य कीटस्य तनुं विरूपाम् ॥ ८.३६.७ ॥

वहाँ भी मेरे लिए देवराज इन्द्र ने, फल्गुन (अर्जुन) के हित की इच्छा से, बाधा डाली; कीट का विकृत शरीर धारण करके मेरी जाँघ में घुसकर उसने कांटे जैसा घाव बनाया।

8.36.8

ममोरुमेत्य प्रबिभेद कीटः ।
सुप्ते गुरौ तत्र शिरो निधाय।
ऊरुप्रभेदाच्च महान्बभूव ।
शरीरतो मे घनशोणितौघः ॥ ८.३६.८ ॥

मेरी जाँघ में जाकर कीट ने छेद किया; गुरु वहाँ सो रहे थे, उनका सिर मेरी जाँघ पर रखा हुआ था। जाँघ के छेद से मेरे शरीर से घना रक्त का महाप्रवाह निकल पड़ा।

8.36.9

गुरोर्भयाच्चापि न चेलिवानहं ।
ततो विबुद्धो ददृशे स विप्रः।
स धैर्ययुक्तं प्रसमीक्ष्य मां वै ।
न त्वं विप्रः कोऽसि सत्यं वदेति ॥ ८.३६.९ ॥

गुरु के भय से मैं भी (अपनी जगह से) हिला नहीं। तब जागकर उस ब्राह्मण ने मुझे देखा; धैर्य-युक्त मुझे भली-भाँति देखकर बोला: "तुम ब्राह्मण नहीं हो, सच बताओ, तुम कौन हो?"

8.36.10

तस्मै तदाऽऽत्मानमहं यथाव… ।
दाख्यातवान्सूत इत्येव शल्य।
स मां निशाम्याथ महातपस्वी ।
संशप्तवान्रोषपरीतचेताः ॥ ८.३६.१० ॥

तब मैंने उसे यथार्थ रूप से अपना परिचय दिया: "मैं सूत हूँ।" उसने मेरी बात सुनी; तब महातपस्वी, क्रोध से भरे मन वाला, उसने मुझे शाप दिया।

8.36.11

सूत त्वया ह्याप्तमिदं तवास्त्रं ।
न कर्मकाले प्रतिभास्यतीति।
अन्यत्र तु स्यात्तव मृत्युकाला… ।
दब्राह्मणे ब्रह्म न हि ध्रुवं स्यात् ॥ ८.३६.११ ॥

हे सूत, तुमने यह अस्त्र प्राप्त किया है, परन्तु कर्म के समय यह याद नहीं आएगा। किन्तु तुम्हारे मृत्युकाल के अतिरिक्त ब्राह्मण के प्रति ब्रह्मास्त्र निश्चय ही नहीं रहेगा।

8.36.12

तदद्य पर्याप्तमतीव मेऽस्त्र… ।
मुपस्थितेऽस्मिंस्तुमुले विमर्दे ॥ ८.३६.१२ ॥

इसलिए आज मेरे लिए अस्त्र अत्यन्त पर्याप्त है, इस भीषण संघर्ष के उपस्थित होने पर।

8.36.13

शल्योग्रधन्वानमहं वरिष्ठं ।
तरस्विनं भीममसह्यवीर्यम्।
सत्यप्रतिज्ञं युधि पाण्डवेयं ।
धनञ्जयं मृत्युमुखं नयिष्ये ॥ ८.३६.१३ ॥

हे शल्य! मैं उस उग्र धनुर्धर, श्रेष्ठ, वेगवान, भयंकर, असह्य पराक्रम वाले, युद्ध में सत्यप्रतिज्ञ पाण्डुपुत्र धनञ्जय को मृत्यु के मुख में ले जाऊँगा।

8.36.14

धनञ्जयं संयुगेऽहं हनिष्ये ॥ ८.३६.१४ ॥

मैं युद्ध में धनञ्जय का वध करूँगा।

8.36.15

अपांपतिर्वेगवानप्रमेयो ।
निमज्जयिष्यन्बहुलाः प्रजा इव।
महारवं यः कुरुते समुद्रो ।
वेलेव तं वारयाम्यप्रमेयम् ॥ ८.३६.१५ ॥

जैसे जलपति, वेगवान और अपरिमित समुद्र, बहुत प्राणियों को डुबा देने को उद्यत होकर महान गर्जना करता है, वैसे ही उस अपरिमित को मैं तट की भाँति रोक दूँगा।

8.36.16

प्रमुञ्चन्तं बाणसङ्घानमेया… ।
न्मर्मच्छिदो वीरहणः सुपत्रान्।
कुन्तीपुत्रं प्रतियोत्स्यामि युद्धे ।
ज्यां कर्षतामुत्तमं मर्त्यलोके ॥ ८.३६.१६ ॥

बाणों के समूह छोड़ते हुए, मर्मस्थल को छेदने वाले, वीरों का संहार करने वाले, सुन्दर पंखों वाले बाणों को... कुन्ती के पुत्र से मैं युद्ध में लड़ूँगा, जो मर्त्यलोक में प्रत्यंचा खींचने वालों में सर्वश्रेष्ठ है।

8.36.17

एवं बलेनातिबलं महास्त्रं ।
समुद्रकल्पं सुदुरापमुग्रम्।
शरौघिणं पार्थिवान्मज्जयन्तं ।
वेलेव पार्थमिषुभिर्वारयिष्ये ॥ ८.३६.१७ ॥

इस प्रकार मैं बल में अत्यन्त बलशाली, महान अस्त्रधारी, समुद्र के समान दुर्लभ और उग्र, बाणों की वर्षा करने वाले, राजाओं को डुबाने वाले पार्थ को बाणों से रोकूँगा, जैसे तट समुद्र को रोकता है।

8.36.18

कृती कृतास्त्रो दृढहस्तयोधी ।
दिव्यास्त्रविच्छ्वेतहयः प्रमाथी।
सुरासुरान्युधि वै यो जयेत ।
तेनाद्य मे पश्य युद्वं सुघोरम् ॥ ८.३६.१८ ॥

जो कुशल, अस्त्रों में सिद्ध, दृढ़ हाथों वाला योद्धा, दिव्यास्त्रों का ज्ञाता, श्वेत अश्वों वाला और विनाशक है, जो युद्ध में देवताओं और असुरों को भी जीत सकता है, उसके साथ आज मेरा अत्यन्त घोर युद्ध देखो।

8.36.19

अभीर्मानी पाण्डवो युद्वकामो ।
ह्यमानुषैरस्यति मां महास्त्रैः।
तस्यास्त्रमस्त्रैरभिभूय सङ्ख्ये ।
बाणोत्तमैः पातयिष्यामि पार्थम् ॥ ८.३६.१९ ॥

निर्भय अभिमानी, युद्ध की इच्छा रखने वाला पाण्डव, दिव्य महास्त्रों से मुझ पर प्रहार करता है। उसके अस्त्र को अस्त्रों से पराजित करके, मैं युद्ध में उत्तम बाणों से पार्थ को गिरा दूँगा।

8.36.20

सहस्ररश्मिप्रतिमं ज्वलन्तं ।
दिशश्च सर्वाः प्रतपन्तमुग्रम्।
तमोनुदं मेघ इवातिमात्रं ।
धनञ्जयं छादयिष्यामि बाणैः ॥ ८.३६.२० ॥

हज़ार किरणों वाले सूर्य के समान जलता हुआ, सभी दिशाओं को तपाता हुआ, उग्र, अंधकार को दूर करने वाला धनञ्जय को, मेघ के समान अत्यधिक रूप से, मैं बाणों से ढक दूँगा।

8.36.21

वैश्वानरं धूमकेतुं ज्वलन्तं ।
तेजस्विनं नरवीरान्दहन्तम्।
पर्जन्यभूतः शरवर्षैर्यथाऽग्निं ।
तथा पार्थं शमयिष्यामि युद्धे ॥ ८.३६.२१ ॥

वैश्वानर, धूमकेतु, जलता हुआ, तेजस्वी, वीर पुरुषों को जलाता हुआ — जैसे मेघ बनकर बाणवर्षा से अग्नि को शान्त किया जाता है, वैसे ही युद्ध में पार्थ को मैं शान्त कर दूँगा।

8.36.22

आशीविषं दृष्टिहणं सुघोरं ।
सुतीक्ष्णदंष्ट्रं ज्वलनप्रभवाम्।
क्रोधात्प्रदीप्तानलवद्दहन्तं ।
कुन्तीपुत्रं शमयिष्यामि भल्लैः ॥ ८.३६.२२ ॥

क्रोध से जलती अग्नि के समान दहकता, दृष्टि से विष उगलता, अति भयानक, तीखी दाढ़ों वाला, अग्नि से उत्पन्न आशीविष सर्प के समान — कुन्ती-पुत्र को मैं भल्लों से शान्त कर दूँगा।

8.36.23

प्रवाहिणं बलवन्तं महौजसं ।
प्रभञ्जनं मातरिश्वानमुग्रम्।
युद्धे सहिष्ये हिमवानिवाचलो ।
धनञ्जयं क्रुद्धममृष्यमाणम्। ॥ ८.३६.२३ ॥

प्रचण्ड वेग वाले, बलवान और महातेजस्वी, झंझावात-वायु मातरिश्वा के समान उग्र को युद्ध में मैं वैसे ही सहूँगा जैसे हिमालय पर्वत सहता है — क्रुद्ध और असहनशील धनंजय को।

8.36.24

विशारदं रथमार्गेषु शक्तं ।
धुर्यं नित्यं समरेषु प्रवीरम्।
लोके वरं सर्वधनुर्धराणां ।
धनञ्जयं संयुगेऽहं हनिष्ये ॥ ८.३६.२४ ॥

रथ-मार्गों में निपुण, सक्षम, युद्धों में सदा अग्रणी, महावीर, संसार में सभी धनुर्धरों में श्रेष्ठ धनंजय को युद्ध में मैं मार डालूँगा।

8.36.25

अद्याहवे यस्य न तुल्यमन्यं ।
मन्ये मनुष्यं धनुराददानम्।
सर्वामिमां यः पृथिवीं सहेत ।
तथापि तेनाद्य रणे समेष्ये ॥ ८.३६.२५ ॥

आज युद्ध में जिसके समान दूसरा कोई नहीं, धनुष उठाए हुए ऐसा मनुष्य मैं नहीं मानता, जो इस सारी पृथ्वी को भी सह सके; फिर भी आज रण में उसी से मैं भिड़ूँगा।

8.36.26

यः सर्वभूतानि सदैवतानि ।
प्रस्थेऽजयत्खाण्डवे सव्यसाची
को जीवितं रक्षमाणो हि तेन ।
युयुत्सतेऽस्त्रैर्मानुषो मामृतेऽन्यः ॥ ८.३६.२६ ॥

जिसने खाण्डव-वन में सब प्राणियों को देवताओं सहित जीत लिया, उस सव्यसाची से, अपना जीवन बचाने के इच्छुक कौन मनुष्य अस्त्रों से लड़ना चाहेगा — मेरे सिवा और कौन?

8.36.27

मानी कृतास्त्रः कृतहस्तयोधी ।
दिव्यास्त्रविच्छ्वेतहयः प्रमाथी।
तस्याहमद्यातिरथस्य काया… ।
च्छिरो हरिष्यामि शितैः पृषत्कैः। ॥ ८.३६.२७ ॥

अभिमानी, अस्त्रों में कुशल, हाथों से युद्ध करने वाला, दिव्यास्त्रों का ज्ञाता, श्वेत अश्वों वाला, संहारक — उस अतिरथी के शरीर से आज मैं तीखे बाणों से सिर हर लूँगा।

8.36.28

योत्स्याम्येनं शल्य धनञ्जयं वै ।
मृत्युं पुरस्कृत्य रणे जयं वा।
अन्यो हि न ह्येकरथेन मर्त्यो ।
युध्येत यः पाण्डवमिन्द्रकल्पम् ॥ ८.३६.२८ ॥

हे शल्य, मैं इसी धनंजय से युद्ध करूँगा, मृत्यु को आगे रखकर, रण में विजय पाने के लिए। कोई दूसरा मनुष्य एक रथ से, जो इन्द्र के समान पाण्डव से युद्ध करे, ऐसा नहीं कर सकता।

8.36.29

तस्याहवे पौरुषं पाण्डवस्य ।
ब्रूयां पृष्टः समितौ क्षत्रियाणाम्
किं त्वं मूर्खः प्रहसन्मूढचेता ।
आख्यासि मे पौरुषं फल्गुनस्य ॥ ८.३६.२९ ॥

उसके रण में पाण्डव के पौरुष के विषय में, सभा में क्षत्रियों के बीच पूछे जाने पर, मैं बताऊँगा। किन्तु हे मूर्ख, हँसते हुए मूढ़चित्त तू मुझसे फल्गुन का पौरुष क्यों बता रहा है?

8.36.30

अत्यप्रियो यः पुरुषो निष्ठुरो हि ।
क्षुद्रः क्षेप्ता क्षमिणश्चाक्षमावान्।
हन्यामहं त्वादृशानां शतानि ।
क्षमाम्यहं क्षमिणां काल एषः ॥ ८.३६.३० ॥

जो मनुष्य अत्यन्त अप्रिय, निष्ठुर, क्षुद्र और निन्दक होता है, तथा क्षमाशील के प्रति भी असहनशील होता है, मैं तुम्हारे जैसे सैकड़ों को मार डालूँ। किन्तु मैं क्षमाशीलों के प्रति क्षमा करता हूँ — यह समय ऐसा ही है।

8.36.31

अवोचस्त्वं पाण्डवार्ये प्रियाणि ।
प्रधर्षयन्मां मूढवत्पापकर्मन्।
मय्यार्जवे जिह्ममतिर्यतस्त्वं ।
मित्रद्रोही साप्तपदं हि मित्रम् ॥ ८.३६.३१ ॥

तुमने पाण्डवों के श्रेष्ठ जन के रूप में मधुर बातें कहीं, किंतु हे पापकर्मी, मूर्ख की भाँति मेरा अपमान करते हुए। मेरे प्रति सरलता में तुम्हारी मति टेढ़ी है, क्योंकि तुम मित्र के द्रोही हो, जबकि सात पग की मित्रता ही सच्ची मित्रता होती है।

8.36.32

कालस्त्वयं प्रत्युपयाति दारुणो ।
दुर्योधनो युद्धमुपागमद्यत्।
तस्यार्थसिद्धिं त्वभिकाङ्क्षमाण… ।
स्तमन्वेष्ये यत्र चैकान्तमस्ति ॥ ८.३६.३२ ॥

यह भयंकर समय निकट आ गया है, जब दुर्योधन ने युद्ध आरंभ किया है। उसकी कार्यसिद्धि की आकांक्षा करते हुए… मैं वहाँ जाऊँगा जहाँ एकांत है।

8.36.33

तथाप्यहं पाण्डववासुदेवौ ।
योत्स्ये रणे मद्विधस्यैव कर्म।
न प्राकृतः सज्जते वै कदाचि… ।
द्यः प्रत्युदीयात्कृष्णधनञ्जयौ तौ ॥ ८.३६.३३ ॥

फिर भी मैं पाण्डव और वासुदेव से रणभूमि में युद्ध करूँगा, मेरे जैसे व्यक्ति का यही कर्म है। कोई साधारण मनुष्य कभी… उठकर कृष्ण और धनंजय, उन दोनों के विरुद्ध नहीं खड़ा हो सकता।

8.36.34

मित्रं मिन्देर्नन्दतेः प्रीयतेर्वा ।
सन्त्रायतेर्मिनुतेर्मोदतेर्वा।
दुर्योधने सर्वमिदं ममास्ति ।
तच्चापि सर्वं मम वेत्ति राजा ॥ ८.३६.३४ ॥

'मित्र' शब्द 'मिद्' (बाँधना), 'नन्द्' (आनन्दित होना), 'प्री' (प्रसन्न करना), 'त्रा' (रक्षा करना), 'मिन्' (मापना) या 'मुद्' (हर्षित होना) से बनता है। दुर्योधन में मेरा यह सब कुछ है, और वह राजा मेरे इस सब को भी जानता है।

8.36.35

शत्रुः शदेः शासतेर्वा श्यतेर्वा ।
शृणातेर्वा श्वसतेः सीदतेर्वा।
श्रमेः शुचो बहुशः सूदतेश्च ।
प्रायेण सर्वं त्वयि तच्च मह्यम् ॥ ८.३६.३५ ॥

शत्रु शद्, शास् या श्यै से, या शृ, या श्वस् या सद् से बनता है; शुक से, श्रम से, बार-बार और सूद् से भी; यह सब अधिकतर तुम में है और मुझ में भी।

8.36.36

दुर्योधनार्थं तव च प्रियार्थं ।
यशोर्थमात्मार्थमपीश्वरार्थम्।
तस्मादहं पाण्डववासुदेवौ ।
योत्स्ये यत्नात्कर्म च पश्य मेऽद्य ॥ ८.३६.३६ ॥

दुर्योधन के लिए, तुम्हारे और प्रिय के लिए, यश के लिए, आत्मा के लिए और ईश्वर के लिए भी; इसलिए मैं पाण्डव और वासुदेव से युद्ध करूँगा। आज मेरा कर्म प्रयत्नपूर्वक देखो।

8.36.37

शल्याद्याहं सङ्गतः पाण्डवेन ।
मुच्येयं चेज्जीवमानः कथञ्चित्।
शश्वन्मृत्योः स्यामनाधृष्यरूपो ।
व्यक्तं तस्मात्संयुगाद्विप्रमुक्ताः ॥ ८.३६.३७ ॥

शल्य आदि के साथ, पाण्डव से मिलकर मैं यदि किसी प्रकार जीवित रहते हुए मुक्त हो सकूँ, तो मृत्यु से सदा अजेय रूप वाला होऊँगा; स्पष्ट है कि उस युद्ध से मुक्त होकर।

8.36.38

अस्त्रं ब्राह्मं मनसा सञ्जपन्वै ।
यदाऽस्यते क्रोधितः सव्यसाची।
तदापि मे नैव मुच्येत पार्थो ।
न चेत्पतेद्विषमे मेऽद्य चक्रम् ॥ ८.३६.३८ ॥

मन में ब्रह्मास्त्र का जप करते हुए, जब क्रोधित सव्यसाची उसे छोड़ेगा, तब भी मेरे द्वारा पार्थ नहीं छूटेगा; यदि आज मेरा चक्र विषम स्थान में न गिरे।

8.36.39

अस्त्राणि विद्ध्वा समरे गतानि ।
ब्राह्माणि दिव्यान्यथ मानुषाणि।
आसादयिष्याम्यहमुग्रवीर्यं ।
नागोत्तमं नाग इव प्रभिन्नः ॥ ८.३६.३९ ॥

युद्ध में ब्राह्म, दिव्य और मानुष अस्त्रों को छोड़कर मैं उस उग्र पराक्रमी को उसी प्रकार सामने पाऊँगा जैसे मदमत्त हाथी उत्तम गजराज के सामने जाता है।

8.36.40

वैवस्वताद्दण्डहस्ताद्वरुणाद्वापि पाशिनः ।
सगदाद्वा धनपतेः सवज्राद्वा सुराधिपात् ॥ ८.३६.४० ॥

दण्डधारी वैवस्वत यम से, या पाशधारी वरुण से, या गदाधारी धनपति कुबेर से, या वज्रधारी देवराज इन्द्र से भी।

8.36.41

अथान्यस्मादपि सुरादमित्रादाततायिनः ।
इति शल्य विजानीहि यथा नाहं बिभेम्युत ॥ ८.३६.४१ ॥

और किसी अन्य देवता से या शत्रु आततायी से भी — हे शल्य, जान लो कि मैं नहीं डरता।

8.36.42

तस्मान्न मे भयं पार्थान्नापि चैव जनार्दनात् ।
सह युद्धं हि मे ताभ्यां साम्पराये भविष्यति ॥ ८.३६.४२ ॥

इसलिए मुझे पार्थ से भी भय नहीं, और जनार्दन से भी नहीं; उन दोनों के साथ मेरा युद्ध तो होगा ही।

8.36.43

श्वभ्रे ते पततां चक्रमिति मां ब्राह्मणोऽब्रवीत् ।
युध्यमानस्य सङ्ग्रामे प्राप्तस्यैकायनं भयम् ॥ ८.३६.४३ ॥

'तुम्हारे चक्र गड्ढे में गिरेंगे' — यह बात एक ब्राह्मण ने मुझसे कही थी। युद्ध करते हुए, संग्राम में पहुँचे हुए के लिए यह भय ही एकमात्र मार्ग है।

8.36.44

तस्माद्बिभेमि बलवद्ब्राह्मणव्याहृतादहम् ।
एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः ॥ ८.३६.४४ ॥

इसलिए मैं ब्राह्मण के कहे वचनों से अत्यन्त डरता हूँ; क्योंकि ये चन्द्रवंशी राजागण सुख और दुःख के स्वामी हैं।

8.36.45

कदाचिब्राह्मणस्याथ योग्यहेतेरहं नृप ।
अजानन्नक्षिपं बाणं घोररूपं भयावहम् ॥ ८.३६.४५ ॥

हे राजन्, किसी समय ब्राह्मण के किसी उचित कारण से मैंने अनजाने में भयानक रूप वाला, भय उत्पन्न करने वाला बाण चला दिया।

8.36.46

होमधेन्वास्ततो वत्सः प्रमत्त इषुणा हतः ।
चरन्वै विजने शल्य ततोऽनु व्याजहार सः ॥ ८.३६.४६ ॥

फिर होमधेनु का बछड़ा, जो एकांत में विचरण कर रहा था, असावधान अवस्था में बाण से मारा गया। हे शल्य, तब उसने (ब्राह्मण ने) बाद में बोला।

8.36.47

यस्माद्वत्सस्त्वया चात्र होमधेन्वा हतो नृप ।
तस्मात्त्वमपि राधेय वाक्शल्यं महदाप्नुहि ॥ ८.३६.४७ ॥

हे नृप, चूँकि यहाँ तुम्हारे द्वारा होमधेनु का बछड़ा मारा गया, इसलिए हे राधेय, तुम भी महान वाक्-शल्य को प्राप्त करो।

8.36.48

श्वभ्रे ते पतिता चक्रं युध्यमानस्य शत्रुणा ।
प्राप्त एकायने काले मृत्युसाधारणे त्वयि ॥ ८.३६.४८ ॥

गड्ढे में तुम्हारा पहिया धँस गया, और युद्ध करते हुए तुम पर शत्रु के द्वारा वह समय आ पहुँचा जो मृत्यु का एकमात्र मार्ग है।

8.36.49

स्पर्धसे येन सङ्ग्रामे यदर्थं घटसेऽनिशम् ।
तत एव ध्रुवं मृत्युं सूत प्राप्स्यसि संयुगे ॥ ८.३६.४९ ॥

जिस कारण से तुम युद्ध में स्पर्धा करते हो और जिसके लिए निरंतर प्रयत्न करते हो, हे सूत, उसी से निश्चय ही तुम युद्ध में मृत्यु प्राप्त करोगे।

8.36.50

अहं प्रसादयाञ्चक्रे ब्राह्मणं संशितव्रतम् ॥ ८.३६.५० ॥

मैंने तीक्ष्ण व्रतों वाले ब्राह्मण को प्रसन्न करने का प्रयत्न किया।

8.36.51

गवां दशशतं वित्तं बलीवर्दांश्च षट्शतम् ।
प्रच्छन्नं काञ्चनैः कामं ब्राह्मणार्थमहं तदा ॥ ८.३६.५१ ॥

उस समय मैंने ब्राह्मण के लिए एक हज़ार गायें, छह सौ बैल और इच्छानुसार छिपे हुए स्वर्ण-धन दिए।

8.36.52

दासीशतं निष्ककण्ठं शतमश्वतरीरथान् ।
कन्यानां निष्ककण्ठीनां सहस्रं समलंकृतम् ॥ ८.३६.५२ ॥

सौ दासियाँ, स्वर्णमुद्रा-कंठहार वाली, सौ खच्चर-रथ, और स्वर्ण-मुद्रा-कंठहार पहने हुए सुसज्जित एक हज़ार कन्याएँ।

8.36.53

ईषादन्तान्नागशतान्दासीदासशतानि च ।
दद्मि तैर्द्विजमुख्यो मे प्रसादं न चकार सः ॥ ८.३६.५३ ॥

एक सौ हाथी, जिनके दाँत हल-दंड जैसे थे, और सैकड़ों दास-दासियाँ मैंने दीं, फिर भी उस श्रेष्ठ द्विज ने मुझ पर कृपा नहीं की।

8.36.54

कृष्णानां श्वेतवत्सानां गोशतानि चतुर्दश ।
ददन्हि न लभे तस्मात्प्रसादं द्विजसत्तमात् ॥ ८.३६.५४ ॥

काली गायें, जिनके बछड़े सफ़ेद थे, ऐसी चौदह सौ गायें देते हुए भी मुझे उस श्रेष्ठ द्विज से कृपा प्राप्त नहीं हुई।

8.36.55

यत्किञ्चिन्मामकं वित्तं त्वदधीनं करोमि तत् ।
इति मां याचमानं वै ब्राह्मणः प्रत्यवारयत्।
क्रोधदीप्तेक्षणः शळ्य निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ८.३६.५५ ॥

"मेरा जो कुछ भी धन है, उसे मैं आपके अधीन कर देता हूँ" — इस प्रकार याचना करते हुए मुझे ब्राह्मण ने ठुकरा दिया। हे शल्य, क्रोध से दीप्त नेत्रों से मानो अपनी दृष्टि से जलाते हुए।

8.36.56

व्याहृतं यन्मया सूत तत्तथा न तदन्यथा ।
अनृतोक्तं प्रजां हन्यात्ततः पापमवाप्नुयाम् ॥ ८.३६.५६ ॥

हे सूत, मैंने जो कहा है वह वैसा ही है, वह अन्यथा नहीं है। झूठ बोलने से संतान का नाश हो, तब मुझे पाप लगे।

8.36.57

तस्माद्धर्माभिरक्षार्थं नानृतं वक्तुमुत्सहे ।
मा त्वं ब्रह्मगतिं हिंस्याः प्रायश्चित्तं कृतं त्वया ॥ ८.३६.५७ ॥

इसलिए धर्म की रक्षा के लिए मैं असत्य बोलने को तैयार नहीं हूँ। तुम ब्राह्मण के मार्ग को हानि मत पहुँचाओ, तुमने प्रायश्चित्त कर लिया है।

8.36.58

मद्वाक्यं नानृतं लोके कश्चित्कुर्यात्समाप्नुहि ।
यन्मयोक्तं सरोषेण गच्छ सूतज माचिरम् ॥ ८.३६.५८ ॥

मेरा वचन संसार में कभी असत्य नहीं होता। जो मैंने क्रोध में कहा है, उसे तुम प्राप्त करो; हे सूतपुत्र, देर मत करो और जाओ।

8.36.59

इति मामसकृत्क्रुद्धः स उवाच द्बिजोत्तमः ।
एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः ॥ ८.३६.५९ ॥

इस प्रकार क्रोधित होकर उस श्रेष्ठ ब्राह्मण ने मुझसे बार-बार कहा: ये चंद्रवंशी राजा ही सुख और दुःख के स्वामी हैं।

8.36.60

नाहं बिभेमि बीभत्सोर्न शल्य मधुसूदनाम् ।
तस्माद्बिभेम्यहं शापात्तेन सत्येन ते शपे ॥ ८.३६.६० ॥

मैं न तो अर्जुन से डरता हूँ, न हे शल्य, मधुसूदन से। इसलिए मैं शाप से डरता हूँ; उस सत्य की शपथ लेकर मैं तुमसे कहता हूँ।

8.36.61

सह युद्धं समेताभ्यामद्येदं समुपस्थितम् ।
युद्वेऽस्मिञ्जीवितं मेऽद्य शल्य संशयमागतम् ॥ ८.३६.६१ ॥

आज यह युद्ध उन दोनों के साथ सामने आ खड़ा है। हे शल्य, इस युद्ध में आज मेरा जीवन संशय में आ गया है।

8.36.62

शक्रोऽप्यमरराट् ताभ्यामुपगम्याहवं सह ।
संशयं परमं गच्छेत्कथं वा मन्यते भवान् ॥ ८.३६.६२ ॥

देवताओं के राजा शक्र (इन्द्र) भी उन दोनों के साथ युद्ध में उतरकर भारी संशय में पड़ जाते। आप इसे कैसे समझते हैं?

8.36.63

इत्येवं ते मयाऽऽख्यातं क्षिप्तेन न सुहृत्तया ।
जानामि त्वाऽधिक्षिपन्तं दोषमात्मगतं शृणु ॥ ८.३६.६३ ॥

इस प्रकार मैंने यह तुमसे कहा, किसी मित्र की तरह नहीं, बल्कि तिरस्कार करते हुए। मैं जानता हूँ कि तुम अपने भीतर के दोष पर आक्षेप कर रहे हो, सुनो।