महाभारत · अध्याय 8.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.4.1
मामकस्यास्य सैन्यस्य हृतोत्सेकस्य स़ञ्जय ।
अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति ॥ ८.४.१ ॥
हे संजय, मेरी इस सेना का गर्व छिन गया है। जब प्रधान योद्धा कुचल दिया गया, तो मुझे कोई शेष नहीं दिखता।
8.4.2
तौ हि वीरौ महेष्वासौ मदर्थे कुरुसत्तमौ ।
भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा कोन्वर्थो जीवितेन मे ॥ ८.४.२ ॥
वे दोनों वीर, महान धनुर्धर, कुरुओं में श्रेष्ठ, मेरे कारण लड़े। भीष्म और द्रोण को मारा गया सुनकर अब मेरे जीने का क्या प्रयोजन?
8.4.3
न च मृष्यामि राधेयं हतमाहवशोभिनम् ।
यस्य बाह्वोर्बलं तुल्यं कुञ्जराणां शतं शतम् ॥ ८.४.३ ॥
और मैं राधा-पुत्र कर्ण का मारा जाना सह नहीं सकता, जो युद्ध में शोभा पाता था, जिसकी भुजाओं का बल सौ-सौ हाथियों के बराबर था।
8.4.4
हतप्रवरसैन्यं मे यथा शंससि सञ्जय ।
अहतानपि मे शंस येऽत्र जीवन्ति केचन ॥ ८.४.४ ॥
हे संजय, जैसे तुम मेरी श्रेष्ठ सेना के मारे जाने का वर्णन कर रहे हो, वैसे ही मुझे उन्हें भी बताओ जो यहाँ अभी तक जीवित हैं, जो नहीं मारे गए।
8.4.5
एतेषु हि मृतेष्वद्य ये त्वया परिकीर्तिताः ।
येऽपि जीवन्ति ते सर्वे मृता इति मतिर्मम ॥ ८.४.५ ॥
आज जिनका तुमने नाम लिया, वे इन्हीं के समान मारे जा चुके हैं। और जो जीवित हैं, वे भी सब मेरे मत से मृत ही हैं।
8.4.6
यस्मिन्महास्त्राणि समर्पितानि ।
चित्राणि शुभ्राणि चतुर्विधानि।
दिव्यानि राजन्विहितानि चैव ।
द्रोणेन वीरे द्विजसत्तमेन ॥ ८.४.६ ॥
राजन्, जिस वीर को द्विजों में श्रेष्ठ द्रोण ने चार प्रकार के चमकदार, अद्भुत और दिव्य महान अस्त्र सौंपे तथा विधिपूर्वक प्रदान किए।
8.4.7
महारथः कृतिमान्क्षिप्रहस्तो ।
दृढायुधो दृढमुष्टिर्दृढेषुः।
स वीर्यवान्द्रोणपुत्रस्तरस्वी ।
व्यवस्थितो योद्वुकामस्त्वदर्थे ॥ ८.४.७ ॥
यह महारथी, कुशल, तीव्र हाथों वाला, दृढ़ आयुध और दृढ़ मुट्ठी तथा दृढ़ बाणों वाला, पराक्रमी द्रोणपुत्र वेगवान है; वह आपके लिए युद्ध करने की इच्छा से खड़ा है।
8.4.8
आनर्तवासी हृदिकात्मजोऽसौ ।
महारथः सात्वतानां वरिष्ठः।
स्वयं भोजः कृतवर्मा कृतास्त्रो ।
व्यवस्थितो योद्वुकामस्त्वदर्थे ॥ ८.४.८ ॥
आनर्त देश का निवासी, हृदिक का वह पुत्र, सात्वतों में श्रेष्ठ महारथी, स्वयं भोजवंशी कृतवर्मा, जो शस्त्रविद्या में निपुण है, आपके लिए युद्ध करने की इच्छा से खड़ा है।
8.4.9
आर्तायनिः समरे दुष्प्रकम्प्यः ।
सेनाग्रणीः प्रथमस्तावकानाम्।
यः स्वस्रीयान्पाण्डवेयान्विसृज्य ।
सत्यां वाचं स्वां चिकीर्षुस्तरस्वी ॥ ८.४.९ ॥
आर्तायनि, जो युद्ध में अडिग है और आपकी सेना का पहला नायक है, जो अपने भानजे पाण्डवों को छोड़कर अपनी सत्य वाणी को पूरा करना चाहता है, वह वेगवान भी।
8.4.10
तजोवधं सूतपुत्रस्य सङ्ख्ये ।
प्रतिश्रुत्याजातशत्रोः पुरस्तात्।
दुराधर्षः शक्रसमानवीर्यः ।
शल्यः स्थितो योद्वुकामस्त्वदर्थे ॥ ८.४.१० ॥
युद्ध में सूतपुत्र के वध का, अजातशत्रु के सामने प्रतिज्ञा करके, दुर्धर्ष, इन्द्र के समान पराक्रमी शल्य आपके लिए युद्ध करने की इच्छा से खड़ा है।
8.4.11
शारद्वतो गौतमश्चापि राज… ।
न्महाबाहुचित्रास्त्रयोधी।
धनुश्चित्रं सुमहद्भावरसाहं ।
व्यवस्थितो योद्वुकामः प्रगृह्य ॥ ८.४.११ ॥
शारद्वत और गौतम भी, राजा… । महाबाहु, विचित्र अस्त्रों के योद्धा। विचित्र और अत्यंत महान धनुष… । युद्ध की इच्छा से खड़े होकर, उसे उठाकर।
8.4.12
गान्धारराजः ससुतश्च राज… ।
न्दुर्द्यूतदेवी कलहप्रियश्च।
गान्धारमुख्यैर्यवनैश्च राज… ।
न्व्यवस्थितो योद्वुकामस्त्वदर्थे ॥ ८.४.१२ ॥
गान्धारराज और अपने पुत्र सहित, राजा… । जुए के खेल का प्रेमी, कलह का प्रिय। गान्धार प्रमुखों और यवनों के साथ, राजा… । तुम्हारे लिए युद्ध की इच्छा से खड़ा हुआ।
8.4.13
महारथः केकयराजपुत्रः ।
सदश्वयुक्तं च पताकिनं च।
रथं समारुह्य कुरुप्रवीर ।
व्यवस्थितो योद्वुकामस्त्वदर्थे ॥ ८.४.१३ ॥
महारथी, केकय राजा का पुत्र, अच्छे घोड़ों से जुता और ध्वजा वाला रथ, उस पर चढ़कर, हे कुरुवीर, तुम्हारे लिए युद्ध की इच्छा से खड़ा हुआ।
8.4.14
तथा सुतस्ते ज्वलनार्कवर्णं ।
रथं समास्थाय कुरुप्रवीरः।
व्यवस्थितः पुरुमित्रो नरेन्द्र ।
व्यभ्रे सूर्यो भ्राजमानो यथा खे ॥ ८.४.१४ ॥
उसी प्रकार तुम्हारा पुत्र अग्नि और सूर्य के समान वर्ण वाले रथ पर चढ़कर, कुरुवीर पुरुमित्र, हे नरेन्द्र, खड़ा हुआ, जैसे बादलरहित आकाश में सूर्य चमकता है।
8.4.15
दुर्योधनो नागकुलस्य मध्ये ।
व्यवस्थितः सिंह इवाबभासे।
रथेन जाम्बूनदभूषणेन ।
व्यवस्थितः समरे योत्स्यमानः ॥ ८.४.१५ ॥
दुर्योधन हाथियों के झुंड के बीच खड़ा हुआ, सिंह के समान प्रतीत होता हुआ, स्वर्णाभूषणों से सजे रथ पर; युद्ध में लड़ने को उद्यत होकर खड़ा हुआ।
8.4.16
स राजमध्ये पुरुषप्रवीरो ।
रराज जाम्बूनदचित्रवर्मा।
पद्मप्रभो वह्निरिवाल्पधूमो ।
मेघान्तरे सूर्य इव प्रकाशः ॥ ८.४.१६ ॥
वह राजाओं के बीच पुरुषों में श्रेष्ठ वीर, सुनहरे चित्रित कवच में ऐसे चमका, जैसे कमल-सा प्रभायुक्त अग्नि, जिसका धुआँ थोड़ा हो, या बादलों के बीच प्रकाशमान सूर्य।
8.4.17
तथा सुषेणोऽप्यसिचर्मपाणि… ।
स्तवात्मजः सत्यसेनश्च वीरः।
व्यवस्थितौ चित्रसेनेन सार्धं ।
हृष्टात्मानौ समरे योद्धकामौ ॥ ८.४.१७ ॥
उसी प्रकार आपके पुत्र सुषेण भी तलवार और ढाल हाथ में लिए… और वीर सत्यसेन भी चित्रसेन के साथ खड़े हुए, प्रसन्न मन से युद्ध की इच्छा रखते हुए।
8.4.18
हीनिषेवो भारतराजपुत्र ।
उग्रायुधः श्रुतवर्मा जयश्च।
शलश्च सत्यव्रतदुःशलौ च ।
व्यवस्थिताः सहसैन्या नराग्र्याः ॥ ८.४.१८ ॥
हीनिषेव, भारतवंश के राजकुमार, उग्र शस्त्रधारी श्रुतवर्मा, जय और शल, तथा सत्यव्रत और दुःशल, श्रेष्ठ वीर अपनी सेनाओं सहित खड़े हुए।
8.4.19
कैतव्यानामधिपः शूरमानी ।
रणेरणे शत्रुहा राजपुत्रः।
रथी हयी नागपत्तिप्रयायी ।
व्यवस्थितो योद्वुकामस्त्वदर्थे ॥ ८.४.१९ ॥
कैतव्यों का अधिपति, अपने शौर्य पर गर्व करने वाला, हर युद्ध में शत्रुओं का संहार करने वाला राजकुमार, रथी और अश्वारोही, हाथी और पैदल सैनिकों के साथ आगे बढ़ने वाला, आपके हित के लिए युद्ध की इच्छा से खड़ा हुआ।
8.4.20
वीरः श्रुतायुश्च धृतायुधश्च ।
चित्राङ्गदश्चित्रसेनश्च वीरः।
व्यवस्थिता योद्वुकामा नराग्र्याः ।
प्रहारिणो मानिनः सत्यसन्धाः ॥ ८.४.२० ॥
वीर श्रुतायु और धृतायुध, चित्राङ्गद तथा वीर चित्रसेन, श्रेष्ठ वीर युद्ध की इच्छा से खड़े हुए; प्रहार करने वाले, स्वाभिमानी और सत्यप्रतिज्ञ।
8.4.21
कर्णात्मजः सत्यसन्धो महात्मा ।
व्यवस्थितः समरे योद्वुकामः ॥ ८.४.२१ ॥
कर्ण का पुत्र, सत्यप्रतिज्ञ और महात्मा, युद्ध में व्यूह में खड़ा हुआ, लड़ने की इच्छा रखता हुआ।
8.4.22
अथापरौ कर्णसुतौ वरास्त्रौ ।
व्यवस्थितौ लघुहस्तौ नरेन्द्र।
बले महत्युल्बणसत्ववीर्यौ ।
समास्थितौ योद्वुकामौ त्वदर्थे ॥ ८.४.२२ ॥
फिर कर्ण के दो अन्य पुत्र, श्रेष्ठ अस्त्रधारी, फुर्तीले हाथों वाले, हे नरेन्द्र, विशाल सेना में प्रचण्ड साहस और पराक्रम के साथ खड़े हुए, आपके हित के लिए लड़ने की इच्छा रखते हुए।
8.4.23
एतैश्च मुख्यैरपरैश्च राज… ।
न्योधप्रवीरैरमितप्रभावैः।
व्यवस्थितो नागकुलस्य मध्ये ।
यथा महेन्द्रः कुरुराजो जयाय ॥ ८.४.२३ ॥
इन प्रमुखों और अन्य, राजा…, न्यग्रोध जैसे वीर योद्धाओं के साथ, अपरिमित प्रभाव वाले, हाथियों के झुंड के बीच खड़ा हुआ, जैसे इन्द्र विजय के लिए खड़े हों, वैसे ही कुरुराज।
8.4.24
आख्याता जीवमाना ये परे सैन्या यथायथम् ।
इतीदमवगच्छामि व्यक्तमर्थाभिपत्तितः ॥ ८.४.२४ ॥
जो दूसरी सेनाएँ जीवित बताई गईं, वे यथोचित रूप से बताई गईं; इस प्रकार मैं इसे अर्थ के आधार पर स्पष्ट समझता हूँ।
8.4.25
एवं ब्रुवन्नेव तदा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
हतप्रवीरं भूयिष्ठं किञ्चिच्छेषं स्वकं बलम्।
श्रुत्वा व्यामोहमागच्छच्छोकव्याकुलितेन्द्रियः ॥ ८.४.२५ ॥
इस प्रकार बोलते हुए ही तब अम्बिका-पुत्र धृतराष्ट्र, जब उन्होंने सुना कि उनकी सेना के अधिकांश वीर मारे गए और थोड़ी ही शेष बची है, शोक से व्याकुल इन्द्रियों के साथ मोह को प्राप्त हुए।
8.4.26
व्याकुलं मे मनस्तात श्रुत्वा सुमहदप्रियम् ।
मनो मुह्यति चाङ्गानि न च शक्नोमि धावितुम्।
इत्येवमुक्त्वा वचनं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
भ्रान्तचित्तस्ततः सोऽथ बभूव जगतीपतिः ॥ ८.४.२६ ॥
हे तात, इतना अत्यंत अप्रिय समाचार सुनकर मेरा मन व्याकुल हो गया है; मेरा मन मूढ़ हो रहा है और मेरे अंग शिथिल हैं, मैं दौड़ने में भी समर्थ नहीं हूँ। ऐसा कहकर अम्बिका के पुत्र धृतराष्ट्र, उस भूपति का चित्त तब भ्रांत हो गया।