महाभारत · अध्याय 8.41
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.41.1
ततः परानीकभिदं व्यूहमप्रतिमं महत् ।
समीक्ष्य कर्णः पार्थानां धृष्टद्युम्नाभिरक्षितम् ॥ ८.४१.१ ॥
तेव्हा कर्णाने शत्रुसैन्याचा भेद करणारा, अतुलनीय असा तो महान व्यूह पाहिला; तो धृष्टद्युम्नाने रक्षिलेला होता.
8.41.2
प्रययौ रथघोषेण सिंहनादरवेण च ।
वादित्राणां च निनदैः कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ८.४१.२ ॥
रथांचा घोष, सिंहनाद आणि वाद्यांचे नाद यांसह तो पुढे सरसावला; जणू पृथ्वी कंपित करीत असल्यासारखा.
8.41.3
वेपमान इव क्रोधाद्युद्वशौण्डः परन्तपः ।
प्रतिव्यूह्य महातेजा यथावद्भरतर्षभ ॥ ८.४१.३ ॥
क्रोधाने जणू थरथरत, युद्धात अभिमानी, शत्रूंना पीडा देणारा, महातेजस्वी कर्ण, हे भरतर्षभा, यथाविधी आपला व्यूह रचला.
8.41.4
व्यधमत्पाण्डवीं सेनामासुरीं मघवानिव ।
युधिष्ठिरं चाभ्यहनदपसव्यं चकारह ॥ ८.४१.४ ॥
इंद्र जसा असुरसेनेला विखरून टाकतो, तसे त्याने पांडवसेनेला विखुरले; युधिष्ठिरावरही प्रहार करून त्याला अपसव्य केले.
8.41.5
कर्णस्य रथघोषेण मौर्वीनिष्पेषणेन च ।
सुसङ्ग्राहेण रश्मीनां समकम्पन्त सृञ्जयाः ॥ ८.४१.५ ॥
कर्णाच्या रथाच्या घर्घराटाने, धनुष्याच्या प्रत्यंचेच्या टणत्काराने आणि लगामांच्या घट्ट पकडीने सृंजय सर्व थरथरले.
8.41.6
तानि सर्वाणि सैन्यानि कर्ण दृष्ट्वा विशाम्पते ।
बभूवुः सम्प्रहृष्टानि तावकानि युयुत्सया ॥ ८.४१.६ ॥
हे विशांपते, कर्णाला पाहून तुझी ती सर्व सैन्ये युद्धाच्या इच्छेने अत्यंत हर्षित झाली.
8.41.7
अश्रूयन्त ततो वाचस्तावकानां विशाम्पते ।
कर्णार्जुनमहायुद्धमेतदद्य भविष्यति ॥ ८.४१.७ ॥
हे राजा, तेव्हा तुमच्या सैनिकांचे शब्द ऐकू आले: आज कर्ण आणि अर्जुन यांचेच महायुद्ध होईल.
8.41.8
अद्य दुर्योधनो राजा हतामित्रो भविष्यति ।
अद्य कर्णं रणे दृष्ट्वा फल्गुनो विद्रविष्यति ॥ ८.४१.८ ॥
आज राजा दुर्योधन शत्रूंचा नाश करणारा होईल; आज रणांगणात कर्णाला पाहून फाल्गुन अर्जुन पळून जाईल.
8.41.9
अद्य तावद्वयं युद्धे कर्णस्यैवानुगामिनः ।
कर्णबाणमयं भीमं युद्धं द्रक्ष्याम संयुगे ॥ ८.४१.९ ॥
आज आम्ही युद्धात केवळ कर्णाचे अनुयायी असू; कर्णाच्या बाणांनी भरलेले भयानक युद्ध पाहू.
8.41.10
चिरकालेप्सितमिदमद्येदानीं भविष्यति ।
अद्य द्रक्ष्याम सङ्ग्रामं घोरं देवासुरोपमम् ॥ ८.४१.१० ॥
दीर्घकाळ इच्छिलेले हेच आता आजच घडेल; आज देव-असुरांच्या युद्धासारखे भयानक संग्राम पाहू.
8.41.11
अद्येदानीं महद्युद्धं भविष्यति भयानकम् ।
अद्येदानीं जयो नित्यमेकस्यैकस्य वा रणे ॥ ८.४१.११ ॥
आज आता महान आणि भयानक युद्ध होईल; आज आता युद्धात एकाचा किंवा दुसऱ्याचा विजय निश्चित आहे.
8.41.12
अर्जुनं किल राधेयो वधिष्यति महारणे ।
अथवा कं नरं लोके न स्पृशन्ति मनोरथाः ॥ ८.४१.१२ ॥
राधेचा पुत्र कर्ण महायुद्धात अर्जुनाचा वध करील; किंवा जगात कोणत्या माणसाला मनोरथ स्पर्शत नाहीत?
8.41.13
इत्युक्त्वा विविधा वाचः कुरवः कुरुनन्दन ।
आजघ्नुः पटहांश्चैव तूर्यांश्चैव सहस्रशः ॥ ८.४१.१३ ॥
असे अनेक प्रकारे बोलून, हे कुरुनंदन, कौरवांनी हजारो नगारे आणि तुतार्‍या वाजवल्या.
8.41.14
भेरीनादांश्च विविधान्सिंहनादांश्च पुष्कलान् ।
मुरजानां महाशब्दानानकानां महारवान् ॥ ८.४१.१४ ॥
विविध भेरींचे नाद, पुष्कळ सिंहनाद, मुरजांचे महान शब्द आणि आनकांचे महाध्वनी.
8.41.15
नृत्यमानाश्च बहुशस्तर्जमानाश्च मारिष ।
अन्योन्यमभ्ययुर्युद्धे युद्धरङ्गगता नराः ॥ ८.४१.१५ ॥
हे मारिष, वारंवार नाचत आणि धमकावत युद्धभूमीवर आलेले ते लोक युद्धात एकमेकांवर धावून गेले.
8.41.16
तेषां पदाता नागानां पादरक्षाः समन्ततः ।
पट्टसासिधराः शूराश्चापबाणमुसुण्ठिनः ॥ ८.४१.१६ ॥
त्यांचे पायदळ, हत्तींचे पादरक्षक चहूकडे होते; तलवार व पट्टिश धारण करणारे शूर, धनुष्य, बाण आणि मुसुंढी घेतलेले.
8.41.17
भिण्डिपालधराश्चैव शूरलहस्ताः सुचक्रिणः ।
तेषां समागमो घोरो देवासुररणोपमः ॥ ८.४१.१७ ॥
भिंडिपाल धारण करणारे, शूरहस्त, उत्तम चक्रधारी; त्यांचा संगम देवासुर युद्धासारखा घोर होता.
8.41.18
कथं सञ्जय राधेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवान् ।
धृष्टद्युम्नमुखान्सङ्ख्ये भीमसेनाभिरक्षितान्।
सर्वानेव महेष्वासानजय्यानमरैरपि ॥ ८.४१.१८ ॥
हे सञ्जया, राधेचा पुत्र कर्ण याने धृष्टद्युम्न ज्यांचे अग्रणी असलेल्या, भीमसेनाने रक्षिलेल्या, देवांनाही अजिंक्य अशा सर्व महाधनुर्धर पांडवांसमोर युद्धात कसा व्यूह रचला?
8.41.19
के च प्रपक्षौ पक्षौ वा मम सैन्यस्य सञ्जय ।
प्रविभज्य यथान्यायमवतस्थुः सुदंशिताः ॥ ८.४१.१९ ॥
हे संजया, माझ्या सैन्याचे कोणते प्रपक्ष आणि पक्ष यथान्याय विभागून उत्तम कवच धारण करून उभे होते?
8.41.20
कथं पाण्डुसुताश्चापि प्रत्यव्यूहन्त मामकान् ।
कथं चैतन्महद्युद्धं प्रावर्तत सुदारुणम् ॥ ८.४१.२० ॥
पांडुपुत्रांनी माझ्या लोकांविरुद्ध कसा व्यूह रचला? हे महाभयंकर युद्ध कसे सुरू झाले?
8.41.21
क्व च बीभत्सुरभवद्यत्कर्णोऽयाद्युधिष्ठिरम् ।
को ह्यर्जुनस्य सान्निध्ये शक्तो जेतुं युधिष्ठिरम् ॥ ८.४१.२१ ॥
बीभत्सु (अर्जुन) कुठे होता, की कर्ण युधिष्ठिराकडे गेला? अर्जुनाच्या उपस्थितीत युधिष्ठिराला जिंकण्यास कोण समर्थ आहे?
8.41.22
सर्वभूतानि यो ह्येकः खाण्डवे जितबान्पुरा ।
कस्तमन्यस्तु राधेयात्प्रतियुध्येज्जिजीविषुः ॥ ८.४१.२२ ॥
पूर्वी खांडववनात एकटाच ज्याने सर्व भूतांना जिंकले, त्याच्याशी राधेय कर्णाखेरीज जगण्याची इच्छा असलेला दुसरा कोण लढेल?
8.41.23
शृणु व्यूहस्य रचनामर्जुनश्च यथा गतः ।
परिवार्य नृपान्सर्वान्सङ्ग्रामश्चाभवद्यथा ॥ ८.४१.२३ ॥
व्यूहाची रचना ऐका; अर्जुन कसा गेला, सर्व राजांना वेढून युद्ध कसे झाले ते.
8.41.24
कृपः शारद्वतो राजन्मागधाश्च तरस्विनः ।
सात्वतः कृतवर्मा च दक्षिणं पक्षमाश्रिताः ॥ ८.४१.२४ ॥
हे राजा, शारद्वत कृप, वेगवान मागध आणि सात्वत कृतवर्मा उजव्या पक्षाला आश्रित झाले.
8.41.25
तेषां प्रपक्षे शकुनिरुलूकश्च महारथः ।
सादिभिर्विमलप्रासैस्तदानीमभ्यरक्षताम् ॥ ८.४१.२५ ॥
त्यांच्या प्रपक्षावर शकुनी आणि उलूक हे महारथी त्या वेळी चमकणाऱ्या भाल्यांच्या घोडेस्वारांसह रक्षण करत होते.
8.41.26
गान्धारैश्चाप्यसम्भ्रान्तैः पार्वतीयैश्च दुर्जयैः ।
शलभानामिव व्रातैः पिशाचैरिव दुर्दृशैः ॥ ८.४१.२६ ॥
न डगमगणाऱ्या गांधारांसह, अजिंक्य पर्वतीय लोकांसह, टोळांच्या थव्यासारख्या आणि पिशाचांसारख्या भयंकर दिसणाऱ्यांसह.
8.41.27
चतुर्विंशत्सहस्राणि रथानामनिवर्तिनाम् ।
संशप्तका युद्वशौण्डा वामपाश्वमपालयन् ॥ ८.४१.२७ ॥
मागे न फिरणारे चोवीस हजार रथ — युद्धात अभिमानी संशप्तक — डाव्या बाजूचे रक्षण करत होते.
8.41.28
समन्वितास्तव सुतैः कृष्णार्जुनजिघांसवः ।
तेषां प्रपक्षाः काम्भोजाः शकाश्च यवनैः सह ॥ ८.४१.२८ ॥
तुमच्या पुत्रांसह जोडलेले, कृष्ण व अर्जुन यांना मारण्याची इच्छा बाळगणारे — त्यांच्या प्रपक्षावर कांबोज, शक आणि यवन होते.
8.41.29
निदेशात्सूतपुत्रस्य सरथाश्वेभपत्तयः ।
आह्वयन्तोऽर्जुनं तस्थुः केशवं च महाबलम् ॥ ८.४१.२९ ॥
सूतपुत्र कर्णाच्या आज्ञेने रथ, घोडे, हत्ती आणि पायदळ यांसह ते अर्जुनाला व महाबल केशवाला आव्हान देत उभे राहिले.
8.41.30
ततः सेनामुखे कर्णोऽप्यवातिष्ठत दंशितः ।
चित्रवर्माङ्गदः स्रग्वी पालयन्वाहिनीमुखम् ॥ ८.४१.३० ॥
तेव्हा सैन्याच्या अग्रभागी कर्णही सज्ज होऊन उभा राहिला — विचित्र चिलखत, बाजूबंद व माळ धारण करून, सैन्याचे अग्र राखत.
8.41.31
रक्षमाणैः सुसंरब्धैः पुत्रैः शस्त्रभृतां वरः ।
वाहिनीं प्रमुखे वीरः सम्प्रकर्षन्नशोभत ॥ ८.४१.३१ ॥
शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ असा तो वीर, क्रोधाने भरलेल्या पुत्रांनी रक्षिलेला, सेनेला पुढे नेत सेनेच्या अग्रभागी शोभून दिसला.
8.41.32
अशोकस्तु महाबाहुः सूर्यवैश्वानरप्रभः ।
महाद्विपस्कन्धगतः पिङ्गाक्षः प्रियदर्शनः।
दुःशासनो वृतः सैन्यैः स्थितो व्यूहस्य पृष्ठतः ॥ ८.४१.३२ ॥
महाबाहू अशोक सूर्य व अग्नीसारखा तेजस्वी होता; मोठ्या हत्तीच्या खांद्यावर बसलेला, पिंगट डोळ्यांचा व पाहण्यास प्रिय असा तो होता. दुःशासन सैन्यांनी वेढलेला व्यूहाच्या मागे उभा होता.
8.41.33
तन्मध्ये स महाबाहुः स्वयं दुर्योधनो नृपः ।
चित्राश्वैश्चित्रसन्नाहैः सोदर्यैरभिरक्षितः ॥ ८.४१.३३ ॥
त्यांच्या मध्यभागी स्वतः महाबाहू राजा दुर्योधन होता; विचित्र घोडे व रंगीबेरंगी चिलखत घातलेल्या सहोदरांनी त्याचे सर्व बाजूंनी रक्षण केले होते.
8.41.34
रक्ष्यमाणो महावीर्यैः सहितैर्मद्रकेकयैः ।
अशोभत महाराज देवैरिव शतक्रतुः ॥ ८.४१.३४ ॥
महापराक्रमी मद्र व केकयांनी सहित रक्षिलेला तो, हे महाराजा, देवांनी वेढलेल्या शतक्रतू इंद्रासारखा शोभला.
8.41.35
अश्वत्थामा कुरूणां च ये प्रवीरा महारथाः ।
नित्यमत्ताश्च मातङ्गाः शूरैर्म्लेच्छैः समन्विताः।
अन्वयुस्तद्रथानीकं क्षरन्त इव तोयदाः ॥ ८.४१.३५ ॥
अश्वत्थामा व कौरवांचे जे प्रमुख वीर महारथी, सदा मत्त झालेले हत्ती, आणि शूर म्लेंच्छांसह असलेले लोक त्या रथसेनेच्या मागे गेले; वर्षाव करणाऱ्या मेघांप्रमाणे ते वाहत होते.
8.41.36
ते ध्वजैर्वैजयन्तीभिर्ज्वलद्भिः परमायुधैः ।
सादिभिश्चास्थिता रेजुर्द्रुमवन्त इवाचलाः ॥ ८.४१.३६ ॥
वैजयंती ध्वज, तेजस्वी उत्तम शस्त्रे आणि घोडेस्वारांसह ते वृक्षांनी भरलेल्या पर्वतांप्रमाणे शोभले.
8.41.37
तेषां पदातिनागानां पादरक्षाः सहस्रशः ।
पट्टसासिधराः शूरा बभूवुरनिवर्तिनः ॥ ८.४१.३७ ॥
त्यांचे पायदळ आणि गजदळाचे हजारो पादरक्षक, पट्टिश व तलवार धरणारे शूर, मागे न हटणारे झाले.
8.41.38
सादिभिः स्यन्दनैर्नागैरधिकं समलङ्कृतैः ।
स व्यूहराजो विबभौ देवासुरचमूपमः ॥ ८.४१.३८ ॥
घोडेस्वार, रथ आणि हत्तींनी अत्यंत सुशोभित तो व्यूहराज देव-असुरांच्या सेनेसारखा शोभला.
8.41.39
बार्हस्पत्यः सुविहितो नायकेन विपश्चिता ।
नृत्यतीव महाव्यूहः परेषां भयमादधत् ॥ ८.४१.३९ ॥
बृहस्पतीच्या नीतीनुसार उत्तम रचलेला, विद्वान नायकाने सजवलेला तो महाव्यूह जणू नाचत शत्रूंच्या मनात भय उत्पन्न करत होता.
8.41.40
तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः ।
हस्त्यश्वरथमातङ्गाः प्रावृषीव बलाहकाः ॥ ८.४१.४० ॥
त्याच्या पक्षांतून आणि उपपक्षांतून युद्धेच्छु योद्धे बाहेर पडतात — हत्ती, घोडे, रथ व माहूत, पावसाळ्यातील ढगांसारखे.
8.41.41
ततः सेनामुखे कर्णं दृष्ट्वा राजा युधिष्ठिरः ।
धनञ्जयममित्रघ्नमेकवीरमुवाच ह ॥ ८.४१.४१ ॥
मग सेनेच्या अग्रभागी कर्णाला पाहून राजा युधिष्ठिराने शत्रुनाशक एकवीर धनंजयाला म्हटले.
8.41.42
पश्यार्जुन महाव्यूहं कर्णेन विहितं रणे ।
युक्तं पक्षैः प्रपक्षैश्च परानीकं प्रकाशते ॥ ८.४१.४२ ॥
अर्जुना, पाहा, कर्णाने रणांगणात रचलेला हा महाव्यूह — पक्ष व उपपक्षांनी युक्त शत्रुसैन्य चमकत आहे.
8.41.43
तत्समीपगतं ह्येतत्प्रत्यमित्रं महद्बूलम् ।
यथा नाभिभवत्यस्मांस्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ८.४१.४३ ॥
हे महान शत्रुसैन्य जवळच आहे; ते आपल्यावर मात करू नये अशी नीती आखावी.
8.41.44
एवमुक्तोऽर्जुनो राज्ञा प्राञ्जलिर्नृपमब्रवीत् ॥ ८.४१.४४ ॥
राजाने असे सांगितल्यावर अर्जुनाने हात जोडून राजाला म्हटले.
8.41.45
यथा यथा भवानाह तत्तथा न तदन्यथा ।
यत्तस्य विहितं कार्यं तत्करिष्यामि सुव्रत।
प्रधानमथ चैवास्य विनाशं च करोम्यहम् ॥ ८.४१.४५ ॥
आपण जसे सांगाल तसेच आहे, वेगळे नाही. हे सुव्रता, त्याच्यासाठी जे कर्तव्य विहित आहे ते मी करीन; आणि त्याच्या प्रमुखाचाही मी नाश करीन.
8.41.46
तस्मात्त्वं जहि राधेयं भीमसेनः सुयोधनम् ।
वृषसेनं च नकुलः सहदेवोऽपि सौबलम् ॥ ८.४१.४६ ॥
म्हणून तू राधेय कर्णाला ठार कर; भीमसेन सुयोधनाला, नकुल वृषसेनाला आणि सहदेवानेही सौबलाला ठार करावे.
8.41.47
दुःशानं शतानीको हार्दिक्यं शिनिपुङ्गवः ।
धृष्टद्युम्नो द्रोणसुतं स्वयं योत्स्याम्यहं कृपम् ॥ ८.४१.४७ ॥
दुःशासनाला शतानीक, हार्दिक्याला (कृतवर्मा) शिनिवंशश्रेष्ठ (सात्यकी), द्रोणपुत्राला धृष्टद्युम्नाने ठार करावे; कृपाशी मी स्वतः युद्ध करीन.
8.41.48
द्रौपदेया धार्तराष्ट्राञ्शिष्टान्सह शिखण्डिना ।
ते ते च तांस्तानहितानस्माकं घ्न्तु मामकाः ॥ ८.४१.४८ ॥
द्रौपदीचे पुत्र शिखंडीसह उरलेल्या धृतराष्ट्रपुत्रांना ठार करोत; आणि माझे लोक आपल्या त्या त्या शत्रूंना ठार करोत.
8.41.49
इत्युक्तो धर्मराजेन तथेत्युक्त्वा धनञ्जयः ।
व्यादिदेश स्वसैन्यानि स्वयं चागाच्चमूमुखम् ॥ ८.४१.४९ ॥
धर्मराजांनी असे सांगितल्यावर 'तसेच होईल' असे म्हणून धनंजयाने आपल्या सैन्यांना आज्ञा दिली आणि तो स्वतः सैन्याच्या अग्रभागी गेला.
8.41.50
धनञ्जयो महाराज दक्षिणं पक्षमास्थितः ।
भीमसेनो महाबाहुर्वामं पक्षमुपाश्रितः ॥ ८.४१.५० ॥
हे महाराजा, धनंजय उजव्या पंखावर उभा राहिला, आणि महाबाहू भीमसेनाने डाव्या पंखाचा आश्रय घेतला.
8.41.51
सात्यकिर्द्रौपदेयाश्च स्वयं राजा च पाण्डवः ।
व्यूहस्य प्रमुखे तस्थुः स्वेनानीकेन संवृताः ॥ ८.४१.५१ ॥
सात्यकी, द्रौपदीचे पुत्र आणि स्वतः पांडवराजा आपल्या सैन्याने वेढलेले होऊन व्यूहाच्या अग्रभागी उभे राहिले.
8.41.52
स्वबलेनारिसैन्यं तत्प्रत्यवस्थाप्य पाण्डवः ।
प्रत्यव्यूहत्पुरस्कृत्य धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ ॥ ८.४१.५२ ॥
पांडवाने आपल्या सैन्याने शत्रुसैन्याला सामोरे उभे करून धृष्टद्युम्न आणि शिखंडी यांना पुढे ठेवून व्यूह रचला.
8.41.53
तत्सादिनागकलिलं पदातिरथसङ्कुलम् ।
धृष्टद्युम्नमुखं घोरमशोभत महद्बलम् ॥ ८.४१.५३ ॥
घोडेस्वार आणि हत्तींनी भरलेले, पायदळ आणि रथांनी गच्च भरलेले, धृष्टद्युम्न ज्याच्या अग्रभागी होता, ते भयंकर महासैन्य शोभून दिसले.