Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 8.53

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

8.53.1

ततः समभवद्युद्धं शुक्राङ्गिरसवर्चसोः ।
नक्षत्रमभितो व्योम्नि शुक्राङ्गिरसयोरिव ॥ ८.५३.१ ॥

तब शुक्र और अंगिरा के समान तेजवाले दोनों योद्धाओं में युद्ध छिड़ गया, मानो आकाश में शुक्र और अंगिरा नक्षत्रों के बीच।

8.53.2

सन्तापयन्तावन्योन्यं दीप्तैः शरगभस्तिभिः ।
लोकत्रासकरावास्तां विमार्गस्थौ ग्रहाविव ॥ ८.५३.२ ॥

बाणों की दीप्त किरणों से एक-दूसरे को संतप्त करते हुए, लोकों में भय उत्पन्न करते हुए वे दोनों, मार्ग से भटके हुए दो ग्रहों के समान थे।

8.53.3

ततोऽविध्यद्धुवोर्मध्ये नाराचैरर्जुनो भृशम् ।
स तेन विबभौ द्रौणिरूर्ध्वरश्मिर्यथा रविः ॥ ८.५३.३ ॥

तब अर्जुन ने नाराच बाणों से द्रोणपुत्र की भौंहों के बीच भीषण प्रहार किया। उससे विद्ध होकर वह ऊर्ध्व किरणों वाले सूर्य के समान चमक उठा।

8.53.4

अथ कृष्णौ शरशतैरश्वत्थाम्नाऽर्दितौ भृशम् ।
स्वरश्मिजालविकचौ युगान्तार्काविवासुतः ॥ ८.५३.४ ॥

तब अश्वत्थामा ने सैकड़ों बाणों से कृष्ण और अर्जुन को अत्यंत पीड़ित किया; वे अपनी किरणों के जाल खोलते हुए युगांत के सूर्यों के समान थे।

8.53.5

ततोऽर्जुनः सर्वतोधारमस्त्र… ।
मवासृजद्वासुदेवेऽभिभूते।
द्रौणायनिश्चाभ्यहनत्पृषत्कै… ।
र्वज्राग्निवैवस्वतदण्डकल्पैः ॥ ८.५३.५ ॥

तब अर्जुन ने सर्वतोधार अस्त्र … छोड़ा; वासुदेव के पराभूत होने पर द्रौणायनि ने पृषत बाणों से … प्रहार किया, जो वज्र, अग्नि और यमदण्ड के समान थे।

8.53.6

स केशवं चार्जुनं चातितेजा ।
विव्याध मर्मस्वतिरौद्रकर्मा।
बाणैः सुमुक्तैरतितीव्रवेगै… ।
र्यैराहतो मृत्युरपि व्यथेत ॥ ८.५३.६ ॥

उस अत्यंत तेजस्वी और अति भयानक कर्म करने वाले ने केशव और अर्जुन दोनों के मर्मस्थलों को बाणों से बेधा; अति तीव्र वेग से छोड़े गए उन बाणों से आहत होकर मृत्यु भी व्यथित हो जाती।

8.53.7

द्रौणेरिषूनिषुभिः सन्निवार्य ।
व्यायच्छतस्तद्द्विगुणैः सुपुङ्खैः।
तं साश्वसूतध्वजमेकवीर… ।
मावृत्य संशप्तकसैन्यमार्च्छत् ॥ ८.५३.७ ॥

द्रोण के पुत्र के बाणों को अपने बाणों से रोककर, धनुष खींचते हुए उसने दुगुने सुंदर पंखों वाले बाणों से उस अकेले वीर को घोड़े, सारथी और ध्वजा सहित ढँक लिया और संशप्तक सेना की ओर बढ़ा।

8.53.8

धनूंषि बाणानिषुधीर्धनुर्ज्याः ।
पाणीन्भुजान्पाणिगतं च शस्त्रम्।
छत्राणि केतूंस्तुरगान्रथेषां ।
वस्त्राणि माल्यान्यथा भूषणानि ॥ ८.५३.८ ॥

उनके धनुष, बाण, तरकश, धनुष की डोरी, हाथ, भुजाएँ, हाथ में पकड़ा शस्त्र, छत्र, ध्वज, घोड़े, रथ, वस्त्र, मालाएँ और आभूषण।

8.53.9

चर्माणि वर्माणि मनोरमाणि ।
प्रसह्य चैषां स शिरांसि चैव।
स्रिच्छेद पार्थो द्विषतां सुमुक्तै… ।
र्बाणैः स्थितानामपराङ्मुखानाम् ॥ ८.५३.९ ॥

उन्होंने ढालें और सुंदर कवच बलपूर्वक, और उनके सिर भी, पृथा के पुत्र ने शत्रुओं के, जो डटे रहे और पीठ नहीं दिखाई, उन पर भली प्रकार छोड़े गए बाणों से काट डाले।

8.53.10

सुकल्पिताः स्मन्दनवाजिनागाः ।
समास्थिताः कृतयत्नैर्नृवीरैः।
पार्थेरितैर्बाणशतैर्निरस्ता… ।
स्तैरेव सार्धं नृवरैर्विनेशुः ॥ ८.५३.१० ॥

भली प्रकार सजाए गए रथ, घोड़े और हाथी, जिन पर प्रयत्नशील नरवीर सवार थे, पृथा-पुत्र के छोड़े सैकड़ों बाणों से ध्वस्त होकर उन्हीं श्रेष्ठ नरों के साथ नष्ट हो गए।

8.53.11

पद्मार्कपूर्णेन्दुनिभाननानि ।
किरीटमाल्याभरणोज्ज्वलानि।
भल्लार्धचन्द्रक्षुरसन्निकृत्ता… ।
न्यपातयच्छत्रुशिरांस्यजस्रम् ॥ ८.५३.११ ॥

पद्म, सूर्य और पूर्ण चन्द्र के समान मुखों वाले, मुकुट, मालाओं और आभूषणों से उज्ज्वल, भल्ल, अर्धचन्द्र और क्षुर बाणों से कटे हुए शत्रुओं के सिर उसने निरन्तर गिरा दिए।

8.53.12

अथ द्विपैर्दैत्यरिपुद्विपाभै… ।
र्देवारिकल्पा बलमन्युकल्पैः।
कलिङ्गवङ्गाङ्गनिषादवीरा ।
जिघांसवः पाण्डवमभ्यधावन् ॥ ८.५३.१२ ॥

तब दैत्यों के शत्रु (इन्द्र) के हाथियों के समान विशाल हाथियों पर सवार, देवताओं के शत्रुओं जैसे, बल और क्रोध के समान कलिंग, वंग, अंग और निषाद के वीर, पाण्डव को मारने की इच्छा से उस पर टूट पड़े।

8.53.13

तेषां द्विपानां निचकर्त पार्थो ।
वर्माणि चर्माणि करान्नियन्तॄन्।
ध्वजाः पताकाश्च ततः प्रपेतु… ।
र्वज्राहतानीव गिरेः शिरांसि ॥ ८.५३.१३ ॥

पार्थ ने उन हाथियों के कवच, ढालें, हाथ और महावत काट डाले। फिर ध्वजाएँ और पताकाएँ ऐसे गिरीं मानो वज्र से आहत पर्वत के शिखर हों।

8.53.14

तेषु प्रभग्नेषु गुरोस्तनूजं ।
बाणैः किरीटि नवसूर्यवर्णैः।
प्रच्छादयामास महाभ्रजालै… ।
र्वायुः समुद्यन्तमिवांशुमन्तम् ॥ ८.५३.१४ ॥

जब वे (हाथी) भग्न हो गए, तब किरीटी (अर्जुन) ने नए सूर्य के समान तेजस्वी बाणों से गुरु-पुत्र (अश्वत्थामा) को ढक दिया, जैसे वायु उदीयमान सूर्य को विशाल मेघ-जालों से ढक दे।

8.53.15

ततोऽर्जुनेषूनिषुभिर्निरस्य ।
द्रौणिः शितैरर्जुनवासुदेवौ।
प्रच्छादयित्वा दिवि चन्द्रसूर्यौ ।
ननाद सोऽम्भोद इवातपान्ते ॥ ८.५३.१५ ॥

तब द्रोण-पुत्र ने अपने तीखे बाणों से अर्जुन के बाणों को दूर हटाकर, आकाश में चन्द्र और सूर्य के समान अर्जुन और वासुदेव (कृष्ण) को ढक दिया, और वह ग्रीष्म के अन्त में मेघ के समान गरजा।

8.53.16

तमर्जुनस्तांश्च पुनस्त्वदीया… ।
नभ्यर्दितस्तैरभिसृत्य शस्त्रैः।
वाणान्धकारं सहसैव कृत्त्वा ।
विव्याध पार्थो वरहेमपुङ्खैः ॥ ८.५३.१६ ॥

अर्जुन ने फिर उन्हें और आपके सैनिकों को… उन शस्त्रों से पीड़ित होकर, जो उन पर टूट पड़े थे, अचानक बाणों का अंधकार काटकर पार्थ ने उत्तम स्वर्णपुंख बाणों से बेध दिया।

8.53.17

नाप्याददत्सन्दधन्नैव मुञ्च… ।
न्बाणान्रथेऽदृश्यत सव्यसाची।
रथांश्च नागांस्तुरगान्पदातीन् ।
संस्यूतदेहान्ददृशुर्हतांश्च ॥ ८.५३.१७ ॥

न वह अर्जुन कहीं तरकश से बाण लेते दिखे, न चढ़ाते, न छोड़ते… रथ पर बाण दिखाई दिए और सव्यसाची दिखे; रथ, हाथी, घोड़े और पैदल सैनिक बाणों से बिंधे हुए शरीरों सहित मारे गए दिखे।

8.53.18

सन्धाय नाराचवरान्दशाशु ।
द्रौणिस्त्वरन्नेकमिवोत्ससर्ज।
तेषां च पञ्चार्जुनमभ्यविध्य… ।
न्पञ्चाच्युतं निर्बिभुदुः सुपुङ्खाः ॥ ८.५३.१८ ॥

द्रोण के पुत्र ने शीघ्रता करते हुए दस उत्तम नाराच बाण एक साथ चढ़ाकर छोड़े; उनमें से पाँच अर्जुन को बेध गए और पाँच अच्युत (कृष्ण) को, वे सुपुंख बाण भेद गए।

8.53.19

तैराहतौ सर्वमनुष्यमुख्या… ।
वसृक्स्रवन्तौ धनदेन्द्रकल्पौ।
समाप्तविद्येन तथाऽभिभूतौ ।
हतौ रणे ताविति मेनिरेऽन्ये ॥ ८.५३.१९ ॥

उन बाणों से आहत, सभी मनुष्यों में श्रेष्ठ वे दोनों… रक्त बहाते हुए, कुबेर और इन्द्र के समान, पूर्ण विद्या वाले द्वारा इस प्रकार अभिभूत किए गए; रण में वे दोनों मारे गए, ऐसा दूसरों ने समझा।

8.53.20

अथार्जुनं प्राह दशार्हनाथः ।
प्रमाद्यसे किं जहि योधमेतम्।
कुर्याद्धि दोषं समुपेक्षितोऽयं ।
कष्टो भवेद्व्याधिरिवाक्रियावान् ॥ ८.५३.२० ॥

तब दशार्हों के स्वामी (कृष्ण) ने अर्जुन से कहा: "तुम प्रमाद क्यों कर रहे हो? इस योद्धा को मार डालो। उपेक्षित होने पर यह अवश्य हानि करेगा, जैसे उपचार न किए गए रोग से कष्ट होता है।"

8.53.21

तथेति चोक्त्वाऽच्युतमप्रमादी ।
द्रौणेः प्रहस्याशु किरीटमाली।
भुजौ वरौ चन्दनसारदिग्धौ ।
वक्षः शिरोऽथाप्रतिमौ तथोरू ॥ ८.५३.२१ ॥

तथेति चोक्त्वा अच्युतम् अप्रमादी। द्रौणेः प्रहस्य आशु किरीटमाली। भुजौ वरौ चन्दनसारदिग्धौ। वक्षः शिरोऽथ अप्रतिमौ तथा ऊरू।

8.53.22

गाण्डीवमुक्तैः कुपिताहिकल्पै… ।
द्रौणिं शरैः संयति निर्बिभेद।
छित्त्वा तु रश्मींस्तुरगानविध्य… ।
त्ते तं रणादूहुरतीव दूरम् ॥ ८.५३.२२ ॥

गाण्डीवमुक्तैः कुपिताहिकल्पैः… । द्रौणिं शरैः संयति निर्बिभेद। छित्त्वा तु रश्मींस्तुरगानविध्य… । त्ते तं रणादूहुरतीव दूरम्।

8.53.23

स तैर्हृतो वातजवैस्तुरङ्गै-
र्द्रौणिर्दृढं पार्थशराभिभूतः।
आवृत्य नैव व्यषहत्स योद्धुं ।
पार्थेन सार्धं मतिमान्विमृश्य। ॥ ८.५३.२३ ॥

स तैर्हृतो वातजवैस्तुरङ्गैः द्रौणिर्दृढं पार्थशराभिभूतः। आवृत्य नैव व्यषहत्स योद्धुं पार्थेन सार्धं मतिमान्विमृश्य।

8.53.24

जानञ्जयं नियतं वृष्णिवीरे ।
धनञ्जये चाङ्गिरसां वरिष्ठः
विवेश कर्णस्य बलं तरस्वी ।
भग्नोत्साहः क्षीणवाणास्त्रयोगः ॥ ८.५३.२४ ॥

जानञ्जयं नियतं वृष्णिवीरे धनञ्जये चाङ्गिरसां वरिष्ठः विवेश कर्णस्य बलं तरस्वी। भग्नोत्साहः क्षीणवाणास्त्रयोगः।

8.53.25

प्रतीपकामे तु रणादश्वत्थाम्नि हृते हयैः ।
मन्त्रौषधिक्रियायोगैर्व्याधौ देहादिवाहृते ॥ ८.५३.२५ ॥

प्रतीपकामे तु रणादश्वत्थाम्नि हृते हयैः। मन्त्रौषधिक्रियायोगैर्व्याधौ देहादिवाहृते।

8.53.26

संशप्तकानभिमुखौ प्रयातौ केशवार्जुनौ ।
वातोद्वूतपताकेन स्यन्दनेनौघनादिना ॥ ८.५३.२६ ॥

संशप्तकों की ओर सामने बढ़ते हुए केशव और अर्जुन हवा से लहराती पताका वाले, जलप्रवाह जैसी गर्जना करने वाले रथ पर चले।