মহাভারত · অধ্যায় 8.6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.6.1
श्रिया कुलेन यशसा तपसा च श्रुतेन च ।
त्वामद्य सन्तो मन्यन्ते ययातिमिव नाहुषम् ॥ ८.६.१ ॥
শ্রী, কুল, যশ, তপস্যা ও শাস্ত্রজ্ঞানে আজ সজ্জনেরা আপনাকে নহুষপুত্র যযাতির মতো মনে করেন।
8.6.2
श्रुते महर्षिप्रतिमः कृतकृत्योऽसि पार्थिव ।
पर्यवस्थापयात्मानं मा विषादे मनः कृथाः ॥ ८.६.२ ॥
হে রাজন, আপনি শ্রুতিতে মহর্ষির সমান, কৃতকৃত্য; নিজেকে স্থির করুন, মনকে বিষাদে নিমগ্ন করবেন না।
8.6.3
दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् ।
यत्र सालप्रतीकाशः कर्णोऽहन्यत संयुगे ॥ ८.६.३ ॥
আমি দৈবকেই পরম মনে করি; নিরর্থক পৌরুষকে ধিক্কার। সালবৃক্ষের মতো কর্ণ যুদ্ধে নিহত হলেন।
8.6.4
हत्वा युधिष्ठिरानीकं पाञ्चालानां रथव्रजान् ।
प्रताप्य शरवर्षेण दिशः सर्वा महारथः ॥ ८.६.४ ॥
যুধিষ্ঠিরের সেনা ও পাঞ্চালদের রথসমূহ বধ করে, শরবর্ষণে সব দিক দগ্ধ করা মহারথ।
8.6.5
मोहियित्वा रणे पार्थान्वज्नहस्त इवासुरान् ।
स कथं निहतः शेते वायुरुग्ण इव द्रुमः ॥ ८.६.५ ॥
বজ্রহস্ত ইন্দ্র যেমন অসুরদের মোহিত করেছিলেন, তেমনি রণে পার্থদের মোহিত করে সে কীভাবে বাতাসে ভাঙা গাছের মতো নিহত হয়ে শুয়ে আছে?
8.6.6
शोकस्यान्तं न पश्यामि पारं जलनिधेरिव ।
चिन्ता मे वर्धतेऽतीव मुमूर्षा चापि जायते ॥ ८.६.६ ॥
সমুদ্রের অপর তীর যেমন দেখা যায় না, তেমনি শোকের অন্ত আমি দেখছি না; আমার চিন্তা অতিশয় বাড়ছে, মরণেচ্ছাও জাগছে।
8.6.7
कर्णस्य निधनं श्रुत्वा विजयं फल्गुनस्य च ।
अश्रद्धेयमहं मन्ये वधं कर्णस्य सञ्जय ॥ ८.६.७ ॥
হে সঞ্জয়, কর্ণের মৃত্যু ও ফল্গুনের (অর্জুনের) বিজয় শুনে আমি কর্ণবধকে অবিশ্বাস্য বলে মনে করি।
8.6.8
वज्रसारमिदं नूनं हृदयं दुर्भिदं मम ।
यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं कर्णं न दीर्यते ॥ ८.६.८ ॥
নিশ্চয়ই আমার এই হৃদয় বজ্রসারের মতো কঠিন; পুরুষব্যাঘ্র কর্ণের নিহত হওয়ার কথা শুনেও তা বিদীর্ণ হয় না।
8.6.9
आर्युर्नूनं सुदीर्घं मे विहितं दैवतैः पुरा ।
यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा जीवामीह सुदुःखितः ॥ ८.६.९ ॥
দেবতারা পূর্বেই আমার আয়ু নিশ্চয়ই অতি দীর্ঘ করে নির্ধারণ করেছিলেন; কর্ণ নিহত হয়েছে শুনেও আমি এখানে অতিশয় দুঃখে বেঁচে আছি।
8.6.10
धिग्जीवितमिदं चैव सुहृद्वीनस्य सञ्जय ।
अद्य चाहं दशामेतां गतः सञ्जय गर्हिताम्।
कृपणं वर्तयिष्यामि शोच्यः सर्वस्य मन्दधीः ॥ ८.६.१० ॥
হে সঞ্জয়, সুহৃদহীন এই জীবনকে ধিক্! আজ আমি এই নিন্দনীয় দশায় পতিত হয়েছি; দীনভাবে জীবন কাটাব, সকলের করুণার পাত্র, মন্দবুদ্ধি আমি।
8.6.11
अहमेव पुरा भूत्वा सर्वलोकस्य सत्कृतः ।
परिभूतः कथं सूत परैः शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ ८.६.११ ॥
হে সূত, পূর্বে আমিই সকল লোকের কাছে সম্মানিত ছিলাম; এখন অন্যের দ্বারা অপমানিত হয়ে কীভাবে বাঁচতে পারব?
8.6.12
दुःखाद्दुःखतरं भन्ये प्राप्तवानस्मि सञ्जय ।
भीष्मद्रोणवधेनैव कर्णस्य च महात्मनः ॥ ८.६.१२ ॥
হে সঞ্জয়, ভীষ্ম ও দ্রোণের বধে এবং মহাত্মা কর্ণের বধে আমি দুঃখের চেয়েও বড় দুঃখ লাভ করেছি বলে মনে করি।
8.6.13
नावशेषं प्रपश्यामि सूतपुत्रे हते युधि ।
सहि पारं महानासीत्पुत्राणां मम सञ्जय ॥ ८.६.१३ ॥
সঞ্জয়, যুদ্ধে সূতপুত্র নিহত হওয়ার পর আমি আর কিছুই অবশিষ্ট দেখছি না। সে-ই ছিল আমার পুত্রদের মহান আশ্রয়।
8.6.14
युद्धे हि निहतः शूरो विसृजन्सायकान्बहून् ।
को हि मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम् ॥ ८.६.१४ ॥
যুদ্ধে সেই বীর নিহত হয়েছে, যে বহু বাণ নিক্ষেপ করেছিল। সেই পুরুষশ্রেষ্ঠ ছাড়া জীবনে আমার কী প্রয়োজন?
8.6.15
रथादाधिरथिर्नूनं न्यपतत्सायकार्दितः ।
पर्वतस्येव शिखरं व ज्रपाताद्विदारितम् ॥ ८.६.१५ ॥
নিশ্চয়ই সূতপুত্র বাণে পীড়িত হয়ে রথ থেকে পড়ে গেল, বজ্রাঘাতে বিদীর্ণ পর্বতশিখরের মতো।
8.6.16
स शेते पृथिवीं नूनं शोभयन्रुधिरोक्षितः ।
मातङ्ग इव मत्तेन मताङ्गेन निपातितः ॥ ८.६.१६ ॥
সে নিশ্চয়ই রক্তে সিক্ত হয়ে ভূমিতে শুয়ে আছে, ভূমিকে শোভিত করে; যেমন মত্ত হাতি আরেক মত্ত হাতির আঘাতে পড়ে যায়।
8.6.17
यो बलं धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां यतो भयम् ।
सोऽर्जुनेन हतः कर्णः प्रतिमानं धनुष्मताम् ॥ ८.६.१७ ॥
যিনি ধৃতরাষ্ট্রের পুত্রদের শক্তি ছিলেন এবং পাণ্ডবদের ভয়ের কারণ, সেই ধনুর্ধরদের মানদণ্ড কর্ণ অর্জুনের হাতে নিহত হয়েছে।
8.6.18
स हि वीरो महेष्वासो मित्राणामभयङ्करः ।
शेते विनिहतो वीरः शक्रेणेव पुरा बलः ॥ ८.६.१८ ॥
সেই বীর, মহাধনুর্ধর, বন্ধুদের অভয়দাতা। নিহত হয়ে সে শুয়ে আছে, যেমন পূর্বে ইন্দ্র বলকে বধ করেছিলেন।
8.6.19
पङ्गोरिवाध्वगमनं दरिद्रस्येव कामितम् ।
दुर्योधनस्य लोभश्च समान्येतानि सञ्जय ॥ ८.६.१९ ॥
খোঁড়ার পথ চলা, দরিদ্রের কামনা — দুর্যোধনের লোভও তেমনই, হে সঞ্জয়।
8.6.20
अन्यथा चिन्तितं कार्यमन्यथा तत्तु जायते ।
अहो नु बलवद्दैवं कालश्च दुरतिक्रमः ॥ ८.६.२० ॥
যা ভাবা হয়েছিল তা অন্যরকম হয়; যা ঘটে তাও অন্যরকম। অহো, দৈব বলবান, কাল অতিক্রম করা যায় না।
8.6.21
पलायमानः कृपणो दीनात्मा दीनपौरुषः ।
कच्चिद्विनिहतः सूत पुत्रो दुःशासनो मम ॥ ८.६.२१ ॥
পালাতে থাকা, দীন, ভীরুমনা, দুর্বল পৌরুষের আমার পুত্র দুঃশাসন কি নিহত হয়েছে, হে সূত?
8.6.22
कच्चिन्न दीनाचरितं कृतवांस्तात संयुगे ।
कच्चिन्न निहतः शूरा यथाऽन्ये क्षत्रियर्षभाः ॥ ८.६.२२ ॥
বৎস, যুদ্ধে সে কি কোনো দীন আচরণ করেছে? অন্যান্য ক্ষত্রিয়-বৃষভদের মতো বীর হয়ে সে কি নিহত হয়নি?
8.6.23
युधिष्ठिरस्य वचनं मा युद्धमिति सर्वदा ।
दुर्योधनो नाभ्यगृह्णान्मूढः पथ्यमिवौषधम् ॥ ८.६.२३ ॥
'যুদ্ধ কোরো না' — যুধিষ্ঠিরের এই কথা মূঢ় দুর্যোধন কখনও গ্রহণ করেনি, হিতকর ওষুধ যেমন রোগী গ্রহণ করে না।
8.6.24
शतल्पे शयानेन भीष्मेण सुमहात्मना ।
पानीयं याचितः पार्थः सोविध्यन्मेदिनीतलम् ॥ ८.६.२४ ॥
শরশয্যায় শায়িত মহাত্মা ভীষ্ম পার্থের কাছে জল চাইলে, সে বাণে মেদিনীতল বিদ্ধ করেছিল।
8.6.25
जलस्य धारां जनितां दृष्ट्वा पाण्डुसुतेन च ।
अब्रवीत्स महाबाहुस्तात संशाम्य पाण्डवैः ॥ ८.६.२५ ॥
পাণ্ডুপুত্রের সৃষ্ট জলধারা দেখে সেই মহাবাহু বললেন: বৎস, পাণ্ডবদের সঙ্গে সন্ধি করো।
8.6.26
प्रशमाद्वि भवेच्छान्तिर्मदन्तं युद्धमस्तु वः ।
भ्रातृभावेन पृथिवीं भुङ्क्ष्व पाण्डुसुतैः सह ॥ ८.६.२६ ॥
প্রশমেই শান্তি আসে; যুদ্ধ আমার সঙ্গেই শেষ হোক। ভ্রাতৃভাবে পাণ্ডুপুত্রদের সঙ্গে পৃথিবী ভোগ করো।
8.6.27
अकुर्वन्वचनं तस्य नूनं शोचति पुत्रकः ।
तदिदं समनुप्राप्त वचनं दीर्घदर्शिनः ॥ ८.६.२७ ॥
তাঁর কথা না মানায় আমার পুত্র নিশ্চিতই শোক করছে। দূরদর্শীর সেই কথা এখন আমাদের কাছে এসে পৌঁছেছে।
8.6.28
अहं तु निहतामात्यो हतपुत्रश्च सञ्जय ।
द्यूततः कृच्छ्रमापन्नो लूनपक्ष इव द्विजः ॥ ८.६.२८ ॥
হে সঞ্জয়, আমি তো অমাত্যরা নিহত, পুত্ররা নিহত, দ্যূতক্রীড়ায় দুঃখে পতিত; ডানা কাটা পাখির মতো।
8.6.29
यथा हि शकुनिं गृह्य छित्त्वा पक्षौ च सञ्जय ।
विसर्जयन्ति संहृष्टाः क्रीडमानाः कुमारकाः ॥ ८.६.२९ ॥
হে সঞ্জয়, খেলুড়ে বালকেরা পাখি ধরে তার ডানা কেটে আনন্দে ছেড়ে দেয়, যেমন।
8.6.30
लूनपक्षतया तस्य गमनं नोपपद्यते ।
तथाहमपि सम्प्राप्तो लूनपक्ष इव द्विजः ॥ ८.६.३० ॥
ডানা কাটা থাকায় তার ওড়া সম্ভব নয়; তেমনি আমিও ডানা কাটা পাখির মতো অবস্থায় পতিত হয়েছি।
8.6.31
क्षीणः सर्वार्थहीनश्च निर्ज्ञातिर्बन्धुवर्जितः ।
कां दिशं प्रतिपत्स्यामि दीनः शत्रुवशं गतः ॥ ८.६.३१ ॥
ক্ষীণ, সর্বার্থহীন, জ্ঞাতিহীন, বন্ধুবর্জিত আমি দীন হয়ে শত্রুর বশে পতিত হয়েছি। কোন দিকে আমি যাব?
8.6.32
इत्येवं धृतराष्ट्रोऽथ विलप्य बहुदुःखितः ।
प्रोवाच सञ्जयं भूयः सोकव्याकुलमानसः ॥ ८.६.३२ ॥
এইভাবে বিলাপ করে অত্যন্ত দুঃখিত ধৃতরাষ্ট্র শোকে ব্যাকুল মনে আবার সঞ্জয়কে বললেন।
8.6.33
योऽजयत्सर्वकाम्भोजानम्बष्ठान्कैकयैः सह ।
गान्धारांश्च विदेहांश्च जित्वा कार्यार्थमाहवे ॥ ८.६.३३ ॥
যে কার্যার্থে যুদ্ধে সমস্ত কাম্বোজ, অম্বষ্ঠদের কৈকয়দের সঙ্গে, এবং গান্ধার ও বিদেহদের জয় করেছিলেন।
8.6.34
दुर्योधनस्य वृद्ध्यर्थं योऽजयत्पृथिवीं प्रभुः ।
स जितः पाण्डवैः शूरैः समरे वाहुशालिभिः ॥ ८.६.३४ ॥
দুর্যোধনের উন্নতির জন্য যিনি পৃথিবী জয় করেছিলেন, সেই প্রভু যুদ্ধে বাহুবলী শূর পাণ্ডবদের দ্বারা পরাজিত হয়েছেন।
8.6.35
तस्मिन्हते महेष्वासे कर्णे युधि किरीटिना ।
के वीराः पर्यतिष्ठन्त तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ८.६.३५ ॥
যুদ্ধে কিরীটী কর্তৃক মহাধনুর্ধর কর্ণ নিহত হলে, তার চারপাশে কোন বীররা দাঁড়িয়েছিলেন? হে সঞ্জয়, আমাকে তা বলো।
8.6.36
कच्चिन्नैकः परित्यक्तः पाण्डवैर्निहतो रणे ।
उक्तं त्वया पुरा तात यथा वीरो निपातितः ॥ ८.६.३६ ॥
হে তাত, পাণ্ডবরা কি তাকে একা ফেলে যুদ্ধে বধ করেনি? তুমি আগে যেমন বলেছিলে, সেই বীর কীভাবে নিপতিত হয়েছিল?
8.6.37
भीष्ममप्रतियुध्यन्तं शिखम्डी सायकोत्तमैः ।
पातयामास समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥ ८.६.३७ ॥
যুদ্ধে প্রতিরোধ না করা ভীষ্মকে শিখণ্ডী উত্তম বাণে ভূপাতিত করলেন; তিনি সর্বশস্ত্রধারীদের শ্রেষ্ঠ।
8.6.38
तथा द्रौपदिना द्रोणो न्यस्तसर्वायुधो युधि ।
धर्मराजवचः श्रुत्वा अश्वत्थामा हतस्त्विति ॥ ८.६.३८ ॥
তেমনই দ্রৌপদীপুত্র যুদ্ধে সমস্ত অস্ত্র ত্যাগ করা দ্রোণকে বধ করলেন; অশ্বত্থামা নিহত হয়েছে—ধর্মরাজের এই বাক্য শুনে।
8.6.39
युक्तयोगो महेष्वासः शरैर्बहुभिराचितः ।
निहतः खङ्गमुद्यम्य धृष्टद्युम्नेन सञ्जय ॥ ८.६.३९ ॥
যোগযুক্ত সেই মহাধনুর্ধর বহু বাণে আচ্ছন্ন থাকা অবস্থায়, হে সঞ্জয়, ধৃষ্টদ্যুম্ন খড়্গ তুলে তাঁকে বধ করলেন।
8.6.40
अन्तरेण हतावेतौ छलेन च विशेषतः ।
अश्रौषमहमेतद्वै भीष्मद्रोणौ निपातितौ ॥ ८.६.४० ॥
এই দুজন সুযোগ খুঁজে, বিশেষত ছলনায় নিহত হলেন; ভীষ্ম ও দ্রোণ ভূপাতিত হয়েছেন—আমি এ কথা শুনেছি।
8.6.41
भीष्मद्रोणौ हि समरे न हन्याद्वज्रभृत्स्वयम् ।
न्यायेन युध्यन्समरे तद्वै सत्यं ब्रवीमि ते ॥ ८.६.४१ ॥
ন্যায়ভাবে যুদ্ধরত ভীষ্ম ও দ্রোণকে বজ্রধারী স্বয়ংও যুদ্ধে বধ করতে পারতেন না; এটাই সত্য, আমি তোমাকে বলছি।
8.6.42
कर्णं त्वस्यन्तमस्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च ।
कथमिन्द्रोपमं वीरं मृत्युर्युद्वे समस्पृशत् ॥ ८.६.४२ ॥
কিন্তু দিব্য ও বহু অস্ত্র নিক্ষেপকারী ইন্দ্রতুল্য বীর কর্ণকে যুদ্ধে মৃত্যু কীভাবে স্পর্শ করল?
8.6.43
यस्य विद्युत्प्रभां शक्तिं दिव्यां कनकभूषणाम् ।
प्रायच्छद्द्विषतां हन्त्रीं कुण्डलाभ्यां पुरन्दरः ॥ ८.६.४३ ॥
ইন্দ্র দুটি কুণ্ডলের বিনিময়ে বিদ্যুতের মতো উজ্জ্বল, স্বর্ণালংকারে সজ্জিত, দিব্য ও শত্রুনাশিনী শক্তি যাকে দান করেছিলেন।
8.6.44
यस्य सर्पमुखो दिव्यः शरः काञ्चनभूषणः ।
अशेत निशितः पत्री समरेष्वरिसूदनः ॥ ८.६.४४ ॥
যার সর্পমুখ, দিব্য, স্বর্ণভূষিত, তীক্ষ্ণ, পক্ষযুক্ত বাণ যুদ্ধে শত্রুনাশের জন্য প্রস্তুত থাকত।
8.6.45
भीष्मद्रोणमुखान्वीरान्योऽवमत्य महारथान् ।
जामदग्न्यान्महाघोरं ब्राह्ममस्त्रमशिक्षत ॥ ८.६.४५ ॥
ভীষ্ম-দ্রোণ প্রমুখ মহারথ বীরদের অবজ্ঞা করে, জামদগ্ন্যের (পরশুরামের) কাছ থেকে অতি ভয়ংকর ব্রহ্মাস্ত্র শিখেছিলেন।
8.6.46
यश्च द्रोणमुखान्दृष्ट्वा विमुखानर्दिताञ्शरैः ।
सौभद्रस्य महाबाहुर्व्यधमत्कार्मुकं शितैः ॥ ८.६.४६ ॥
দ্রোণ-প্রমুখ বীরদের বাণে পীড়িত হয়ে মুখ ফেরাতে দেখে সেই মহাবাহু সৌভদ্রের (অভিমন্যুর) ধনু তীক্ষ্ণ বাণে ভেঙে ফেলেছিলেন।
8.6.47
यश्च नागायुतप्राणां वज्ररंहसमच्युतम् ।
विरथं सहसा कृत्वा भीमसेनमपाहसत् ॥ ८.६.४७ ॥
দশ হাজার হাতির বল ও বজ্রের বেগসম্পন্ন অচ্যুত ভীমসেনকে সহসা রথহীন করে যিনি উপহাস করেছিলেন।
8.6.48
सहदेवं च निर्जित्य शरैः सन्नतपर्वभिः ।
कृपया विरथं कृत्वा नाहनद्धर्मचिन्तया ॥ ८.६.४८ ॥
সহদেবকেও বাঁকানো ফলাযুক্ত বাণে পরাজিত করে, রথহীন করেও ধর্মচিন্তায় করুণাবশত তাঁকে আঘাত করেননি।
8.6.49
यश्च मायासहस्राणि विकुर्वाणं जयैषिणम् ।
घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं शक्रशक्त्या निजघ्निवान् ॥ ८.६.४९ ॥
জয়ের ইচ্ছায় সহস্র মায়া সৃষ্টিকারী রাক্ষসরাজ ঘটোৎকচকে যিনি ইন্দ্রের শক্তিতে বধ করেছিলেন।
8.6.50
एवांश्च दिवसान्यस्य युद्धे भीतो धनञ्जयः ।
नागमद्द्वैरथं वीरः स कथं निहतो रणे ॥ ८.६.५० ॥
যুদ্ধে এতদিন ভীত ধনঞ্জয় দ্বৈরথে আসেননি; তাহলে সেই বীর রণে কীভাবে নিহত হলেন?
8.6.51
संशप्तकानां योधा ये आह्वयन्त सदाऽन्यतः ।
एतान्हत्वा हनिष्यामि पश्चाद्वैकर्तनं रणे ॥ ८.६.५१ ॥
সংশপ্তকদের যোদ্ধারা সর্বদা অন্যদিক থেকে আহ্বান করত; 'এদের বধ করে পরে বৈকর্তনকে বধ করব' — রণে।
8.6.52
इति व्यपदिशन्पार्थो वर्जयन्सूतजं रणे ।
स कथं निहतो वीरः पार्थेन परवीरहा ॥ ८.६.५२ ॥
এইভাবে অজুহাত দেখিয়ে, রণে সূতপুত্রকে এড়িয়ে গিয়ে পার্থ — তাহলে শত্রুবীরদের বিনাশকারী সেই বীর পার্থের হাতে কীভাবে নিহত হলেন?
8.6.53
रथभह्गो न चेत्तस्य धनुर्वा न व्यशीर्यत ।
न चेदस्त्राणि नष्टानि स कथं निहतः परैः ॥ ८.६.५३ ॥
তার রথ ভাঙেনি, ধনুক ভাঙেনি, অস্ত্রও হারায়নি — তবে সে শত্রুদের হাতে কীভাবে নিহত হলো?
8.6.54
को हि शक्तो रणे कर्णं विधुन्वानं महद्धनुः ।
विमुञ्चन्तं शरान्घोरान्दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे।
जेतुं पुरुषशार्दूलं शार्दूलमिव वेगिनम् ॥ ८.६.५४ ॥
রণে বিশাল ধনুক আন্দোলিত করে, ভয়ংকর শর ও দিব্য অস্ত্র নিক্ষেপকারী, বাঘের মতো বেগবান সেই পুরুষসিংহ কর্ণকে জয় করতে কে সক্ষম?
8.6.55
ध्रवं तस्य धनुश्छिन्नं रथो वाऽपि महीं गतः ।
अस्त्राणि वा प्रनष्टानि यथा शंससि मे हतम्।
न ह्यन्यदपि पश्यामि कारणं तस्य नाशने ॥ ८.६.५५ ॥
নিশ্চয়ই তার ধনুক ভেঙে গেছে, অথবা তার রথ মাটিতে পড়েছে, অথবা তার অস্ত্রগুলি বিনষ্ট হয়েছে, আপনি যেমন বলছেন যে সে নিহত হয়েছে। তার বিনাশের অন্য কোনো কারণও আমি দেখছি না।
8.6.56
न हिन्मि फल्गुनं यावत्तावत्पादौ न धावये ।
इति यस्य महाघोरं व्रतमासीन्महात्मनः ॥ ८.६.५६ ॥
ফাল্গুনকে আমি বধ না করা পর্যন্ত আমি পা ধুইব না। সেই মহাত্মার ব্রত এমনই ভয়ংকর ছিল।
8.6.57
यस्य भीतो रमे निद्रां धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
त्रयोदशसमा नित्यं नाभजत्पुरुषर्षभः ॥ ८.६.५७ ॥
যার ভয়ে ধর্মরাজ যুধিষ্ঠির, পুরুষশ্রেষ্ঠ, তেরো বছর ধরে নিরন্তর ঘুমে সুখ পাননি।
8.6.58
यस्य वीर्यवतो वीर्यमुपाश्रित्य महात्मनः ।
मम पुत्रः सभां भार्यां पाण्डूनां नीतवान्बलात् ॥ ८.६.५८ ॥
যে বীর্যবানের বীর্যের আশ্রয় নিয়ে আমার পুত্র পাণ্ডবদের স্ত্রীকে বলপূর্বক সভায় নিয়ে গিয়েছিল।
8.6.59
तत्रापि च सभामध्ये पाण्डवानां च पश्यताम् ।
दासभार्येति पाञ्चालीमब्रवीत्कुरुसन्निधौ ॥ ८.६.५९ ॥
সেখানেও সভার মাঝে, পাণ্ডবরা দেখতে থাকা অবস্থায়, কুরুদের সামনে সে পাঞ্চালীকে 'দাসীর স্বামীর স্ত্রী' বলেছিল।
8.6.60
न सन्ति तपयः कृष्णे सर्वे षण्डतिलैः समाः ।
उपतिष्ठस्व भर्तारमन्यं वा वरवर्णिनि ॥ ८.६.६० ॥
কৃষ্ণে, তারা সবাই ষণ্ড ও তিলের মতো তুচ্ছ; তোমার কোনো সহায় তারা নয়। হে সুন্দরী, অন্য কোনো স্বামীর সেবা করো।
8.6.61
इत्येवं यः पुरा वाचो रूक्षाः संश्रावयन्रुषा ।
सभायां सूतजः कृष्णां स कथं निहतः परैः ॥ ८.६.६१ ॥
পূর্বে সভায় ক্রোধে কৃষ্ণাকে কঠোর বাক্য শুনিয়েছিল যে সূতপুত্র, সে শত্রুদের হাতে কীভাবে নিহত হলো?
8.6.62
यदि भीष्मो रणश्लाघी द्रोणो वा युधि दुर्मदः ।
न हनिष्यति कौन्तेयान्पक्षपातात्सुयोधन।
सर्वानेव हनिष्यामि व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ ८.६.६२ ॥
যুদ্ধে গর্বিত ভীষ্ম বা যুদ্ধে উন্মত্ত দ্রোণ যদি পক্ষপাতে কৌন্তেয়দের বধ না করেন, হে সুযোধন, তবে আমিই সকলকে বধ করব; তোমার মনের জ্বর দূর হোক।
8.6.63
किं करिष्यति गाण्डीवमक्षय्यौ च महेषुधी ।
स्निग्धचन्दनदिग्धस्य मच्छरस्याभिधावतः।
स नूनमृषभस्कन्धो ह्यर्जुनेन कथं हतः ॥ ८.६.६३ ॥
গাণ্ডীব ধনু ও অক্ষয় দুই বিশাল তূণ কী করবে? চন্দনলিপ্ত, বৃষস্কন্ধ, ধাবমান সেই মশকতুল্য যোদ্ধা অর্জুনের হাতে কীভাবে নিহত হলো?
8.6.64
यश्च गाण्डीवमुक्तानां स्पर्शमुग्रमचिन्तयन् ।
अपतिर्ह्यसि कृष्णेति ब्रुवन्पार्थानवैक्षत ॥ ८.६.६४ ॥
গাণ্ডীব থেকে নিক্ষিপ্ত ভয়ংকর বাণের স্পর্শ গ্রাহ্য না করে, 'হে কৃষ্ণা, তোমার স্বামী নেই' বলতে বলতে পার্থদের দিকে তাকিয়েছিল যে।
8.6.65
यस्य नासीद्भयं पार्थात्सपुत्रात्सजनार्दनात् ।
स्वबाहुबलमाश्रित्य मुहूर्तमपि सञ्जय ॥ ८.६.६५ ॥
হে সঞ্জয়, পার্থ থেকে, তাঁর পুত্রদের সহ এবং জনার্দনের সহ যার কোনো ভয় ছিল না, সে নিজের বাহুবল আশ্রয় করে মুহূর্তকালের জন্যও।
8.6.66
तस्य नाऽहं वधं मन्ये देवैरपि सवासवैः ।
प्रतीपमभिघावद्भिः किं पुनस्तात पाण्डवैः ॥ ८.६.६६ ॥
তার বধ আমি মনে করি না, এমনকি ইন্দ্রসহ দেবতারা শত্রুভাবে আক্রমণ করলেও; হে বৎস, পাণ্ডবদের দ্বারা বধের কথা আর কী বলব?
8.6.67
न हि ज्यां संसम्पृशानस्य तलत्रे वाऽपि गृह्णतः ।
पुमानाधिरथेः स्थातुं कश्चित्प्रमुखतोऽर्हति ॥ ८.६.६७ ॥
প্রকৃতপক্ষে, ধনুকের জ্যা স্পর্শ করে ও হাতের তালুতে ধরে থাকা অধিরথের পুত্রের সামনে দাঁড়াবার যোগ্য কোনো পুরুষ নেই।
8.6.68
अपि स्यान्मेदिनी हीना सोमसूर्यप्रभांशुभिः ।
न वध- पुरुषेन्द्रस्य संयुगेष्वपलायिनः ॥ ८.६.६८ ॥
চন্দ্র-সূর্যের প্রভারশ্মি ছাড়া পৃথিবী হয়তো থাকতে পারে; কিন্তু যুদ্ধে অপলায়ন না করা পুরুষেন্দ্রের বধ (ঘটবে না)।
8.6.69
येन मन्दः सहायेन भ्रात्रा दुःशासनेन च ।
वासुदेवस्य दुर्बुद्धिः प्रत्याख्यानमरोचत ॥ ८.६.६९ ॥
যে মূঢ় ও দুর্বুদ্ধি (দুর্যোধন) ভ্রাতা দুঃশাসনের সহায়তায় বাসুদেবের (কৃষ্ণের) প্রত্যাখ্যান পছন্দ করেছিল।
8.6.70
स नूनं वृषभस्कन्धं कर्णं दृष्ट्वा निपातितम् ।
दुःशासनं च निहतं मन्ये शोचति पुत्रकः ॥ ८.६.७० ॥
সে (দুর্যোধন) বৃষভ-স্কন্ধ কর্ণকে পতিত এবং দুঃশাসনকে নিহত দেখে নিশ্চয়ই শোক করছে বলে আমি মনে করি।
8.6.71
हतं वैकर्तनं दृष्ट्वा द्वैरथे सव्यसाचिना ।
जयतः पाण्डवान्दृष्ट्वा किंस्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८.६.७१ ॥
দ্বৈরথ যুদ্ধে সব্যসাচী (অর্জুন) কর্তৃক বৈকর্তন (কর্ণ) নিহত হওয়া এবং পাণ্ডবদের জয়ী হতে দেখে দুর্যোধন কী বলেছিল?
8.6.72
दुर्मर्षणं हतं दृष्ट्वा वृषसेनं च संयुगे ।
प्रभग्रं च बलं दृष्ट्वा वध्यमानं महारथैः ॥ ८.६.७२ ॥
যুদ্ধে দুর্মর্ষণ নিহত এবং বৃষসেনকে (নিহত) দেখে, সৈন্যবাহিনী ভগ্ন ও মহারথীদের দ্বারা বধ্যমান দেখে (দুর্যোধন কী বলেছিল?)
8.6.73
पराङ्मुखांश्च राज्ञस्तु पलायनपरायणान् ।
विद्रुतान्रथिनो दृष्ट्वा मन्ये शोचति पुत्रकः ॥ ८.६.७३ ॥
রাজা ও রথীরা মুখ ফিরিয়ে পালাচ্ছে ও ছত্রভঙ্গ হচ্ছে দেখে আমি মনে করি আমার পুত্র শোক করছে।
8.6.74
अनेयश्चाभिमानी च दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः ।
हतोत्साहं बलं दृष्ट्वा किंस्विदुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८.६.७४ ॥
অবাধ্য, অভিমানী, দুর্বুদ্ধি ও ইন্দ্রিয়সংযমহীন দুর্যোধন উৎসাহহীন সেনাদল দেখে কী বলেছিল?
8.6.75
स्वयं वैरं महत्कृत्वा वार्यमाणः सुहृद्गणैः ।
प्रधने हतभूयिष्ठैः किंस्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८.६.७५ ॥
নিজেই মহাশত্রুতা সৃষ্টি করে, সুহৃদদের নিষেধ সত্ত্বেও, যুদ্ধে অধিকাংশ নিহত হলে দুর্যোধন কী বলেছিল?
8.6.76
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
रुधिरे पीयमाने च किंस्विद्द्रुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८.६.७६ ॥
যুদ্ধে ভীমসেনের হাতে নিহত ভ্রাতাকে দেখে এবং রক্ত পান করা হতে দেখে দুর্যোধন কী বলেছিল?
8.6.77
सह गान्धारराजेन सभायां यदभाषत ।
कर्णोऽर्जुनं रणे हन्ता हते तस्मिन्किमब्रवीत् ॥ ८.६.७७ ॥
গান্ধাররাজের সঙ্গে সভায় যা বলা হয়েছিল যে কর্ণ যুদ্ধে অর্জুনকে বধ করবে; সেই কর্ণ নিহত হলে সে কী বলেছিল?
8.6.78
द्यूतं कृत्वा पुरा हृष्ठो वञ्चयित्वा च पाण्डवान् ।
शकुनिः सौबलस्तात हते कर्णे किमब्रवीत् ॥ ८.६.७८ ॥
পূর্বে দ্যূতক্রীড়া করে, হৃষ্ট হয়ে এবং পাণ্ডবদের প্রতারিত করে, হে বৎস, কর্ণ নিহত হলে সুবলপুত্র শকুনি কী বলেছিল?
8.6.79
कृतवर्मा महेष्वासः सात्वतानां महारथः ।
हतं वैकर्तनं दृष्ट्वा हार्दिक्यः किमभाषत ॥ ८.६.७९ ॥
সাত্বতদের মহারথী, মহান ধনুর্ধর কৃতবর্মা, বৈকর্তন (কর্ণ) নিহত হয়েছে দেখে হার্দিক্য কী বললেন?
8.6.80
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यस्य शिक्षामुपासते ।
धनुर्वेदं चिकीर्षन्तो द्रोणपुत्रस्य धीमतः ॥ ८.६.८० ॥
ধনুর্বেদ শিখতে ইচ্ছুক ব্রাহ্মণ, ক্ষত্রিয় ও বৈশ্যরা যার শিক্ষা গ্রহণ করত, সেই বুদ্ধিমান দ্রোণপুত্রের (অশ্বত্থামার)।
8.6.81
युवा रूपेण सम्पन्नो दर्शनीयो महायशाः ।
अश्वत्थामा हते कर्णे किमभाषत सञ्जय ॥ ८.६.८१ ॥
হে সঞ্জয়, যুবক, রূপবান, দর্শনীয়, মহাযশা অশ্বত্থামা কর্ণ নিহত হলে কী বলেছিল?
8.6.82
आचार्यो यो धनुर्वेदे गौतमो रथसत्तमः ।
कृपः शारद्वतस्तात हते कर्णे किमब्रवीत् ॥ ८.६.८२ ॥
ধনুর্বেদের আচার্য, গৌতম গোত্রীয়, রথীশ্রেষ্ঠ শারদ্বতপুত্র কৃপ, হে তাত, কর্ণ নিহত হলে কী বললেন?
8.6.83
मद्रराजो महेष्वासः शल्यः समितिशोभनः ।
दृष्ट्वा विनिहतं कर्णं सारथ्ये रथिनां वरः।
किमभाषत सौवीरो मद्राणामधिपो बली ॥ ८.६.८३ ॥
মদ্ররাজ, মহান ধনুর্ধর শল্য, যুদ্ধে শোভমান, রথীশ্রেষ্ঠ সারথি, কর্ণ নিহত হতে দেখে সৌবীর ও মদ্রদের বলবান অধিপতি কী বললেন?
8.6.84
दृष्ट्वा विनिहतं सर्वे योधा वारणदुर्जयाः ।
ये च केन राजानः पृथिव्यां योद्वुमागताः।
वैकर्तनं हतं दृष्टवा कान्यभाषन्त सञ्जय ॥ ८.६.८४ ॥
কর্ণ নিহত হতে দেখে হাতির মতো অজেয় সব যোদ্ধা, এবং পৃথিবীতে যাদের সঙ্গে যুদ্ধ করতে এসেছিল যে রাজারা, হে সঞ্জয়, বৈকর্তন (কর্ণ) নিহত হতে দেখে তারা কী বলেছিল?
8.6.85
द्रोणे तु निहते वीरे रथव्याघ्रे नरर्षभे ।
के वा मुखमनीकानामासन्सञ्जय भागशः ॥ ८.६.८५ ॥
হে সঞ্জয়, বীর দ্রোণ, রথীদের মধ্যে ব্যাঘ্র ও নরশ্রেষ্ঠ, নিহত হলে সেনাদলের সম্মুখভাগে কারা ছিল?
8.6.86
मद्रराजः कथं शल्यो नियुक्तो रथिनां वरः ।
वैकर्तनस्य सारथ्ये तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ८.६.८६ ॥
হে সঞ্জয়, রথীদের শ্রেষ্ঠ মদ্ররাজ শল্য কীভাবে বৈকর্তন কর্ণের সারথি নিযুক্ত হলেন? তা আমাকে বলো।
8.6.87
केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं सूतपुत्रस्य युध्यतः ।
वामं चक्रं ररक्षुर्वा के वा वीरस्य पृष्ठतः ॥ ८.६.८७ ॥
যুদ্ধরত সূতপুত্রের ডান চাকা কারা রক্ষা করেছিল, বাঁ চাকা কারা রক্ষা করেছিল? অথবা সেই বীরের পিছনে কারা ছিল?
8.6.88
के कर्णं न जहुः शूराः के क्षुद्राः प्राद्रवंस्ततः ।
कथं च वः समेतानां हतः कर्णो महारथः ॥ ८.६.८८ ॥
কে কর্ণকে ত্যাগ করেনি সেই শূরেরা, আর কারা তখন ক্ষুদ্রের মতো পালিয়েছিল? তোমরা সবাই একত্র থাকা সত্ত্বেও মহারথ কর্ণ কীভাবে নিহত হলো?
8.6.89
पाण्डवाश्च स्वयं शूराः प्रत्युदीयुर्महारथाः ।
सृजन्तः शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदाः ॥ ८.६.८९ ॥
আর পাণ্ডবেরাই স্বয়ং শূর মহারথীরূপে এগিয়ে এলেন, মেঘের মতো শরবর্ষণ করতে করতে, যেন জলধারা বর্ষণ করছেন।
8.6.90
स च सर्पमुखो दिव्यो महेषुप्रवरस्तदा ।
व्यर्थः कथं समभवत्तन्ममाचक्ष्व स़ञ्जय ॥ ८.६.९० ॥
সেই সর্পমুখ, দিব্য, মহাবাণশ্রেষ্ঠ বাণটি তখন কীভাবে ব্যর্থ হলো? হে সঞ্জয়, তা আমাকে বলো।
8.6.91
मामकस्यास्य सैन्यस्य हतोत्सेधस्य सञ्जय ।
अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति ॥ ८.६.९१ ॥
হে সঞ্জয়, আমার এই সেনার উচ্চতা ভূপাতিত হয়েছে। ককুদ (প্রধান) দলিত হওয়ার পর আমি কোনো অবশেষ দেখছি না।
8.6.92
तौ हि वीरौ महेष्वासौ मदर्थे त्यक्तजीवीतौ ।
भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा को न्वर्थो जीवितेन मे ॥ ८.६.९२ ॥
আমার জন্য প্রাণত্যাগী সেই দুই বীর, মহাধনুর্ধর ভীষ্ম ও দ্রোণ নিহত হয়েছেন শুনে আমার জীবনে আর কী প্রয়োজন?
8.6.93
पुनः पुनर्न मृष्यामि वधं कर्णस्य पाण्डवैः ।
यस्य बाह्वोर्बलं तुल्यं कुञ्जराणां शतं शतम् ॥ ८.६.९३ ॥
শত শত হাতির সমান বাহুবল যাঁর, সেই কর্ণের পাণ্ডবদের হাতে বধ আমি বারবার সহ্য করতে পারি না।
8.6.94
द्रोणे हते च यद्वृत्तं कौरवाणां परैः सह ।
सङ्घामे नरवीराणां तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ८.६.९४ ॥
দ্রোণ নিহত হলে যুদ্ধে শত্রুদের সঙ্গে কৌরব বীরদের যা ঘটেছিল, হে সঞ্জয়, তা আমাকে বলো।
8.6.95
यथा कर्णश्च कौन्तेयैः सह युद्धमयोजयत् ।
तथा च द्विषतां हन्ता रणे शान्तस्तदुच्यताम् ॥ ८.६.९५ ॥
কর্ণ কুন্তীপুত্রদের সঙ্গে কীভাবে যুদ্ধ করেছিলেন, এবং শত্রুহন্তা সেই কর্ণ রণে কীভাবে শান্ত হলেন, তা বলা হোক।