महाभारत · अध्याय 8.6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.6.1
श्रिया कुलेन यशसा तपसा च श्रुतेन च ।
त्वामद्य सन्तो मन्यन्ते ययातिमिव नाहुषम् ॥ ८.६.१ ॥
श्री, कुल, यश, तप आणि शास्त्रज्ञान यांमुळे आज सज्जन तुम्हाला नहुषपुत्र ययातीप्रमाणे मानतात.
8.6.2
श्रुते महर्षिप्रतिमः कृतकृत्योऽसि पार्थिव ।
पर्यवस्थापयात्मानं मा विषादे मनः कृथाः ॥ ८.६.२ ॥
हे राजा, तू ऐकून महर्षीसमान आहेस, कृतकृत्य आहेस; स्वतःला स्थिर कर, मन विषादात ठेवू नकोस.
8.6.3
दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् ।
यत्र सालप्रतीकाशः कर्णोऽहन्यत संयुगे ॥ ८.६.३ ॥
मी दैवालाच श्रेष्ठ मानतो; व्यर्थ पौरुषाला धिक्कार असो. सालवृक्षासारखा कर्ण युद्धात मारला गेला.
8.6.4
हत्वा युधिष्ठिरानीकं पाञ्चालानां रथव्रजान् ।
प्रताप्य शरवर्षेण दिशः सर्वा महारथः ॥ ८.६.४ ॥
युधिष्ठिराचे सैन्य आणि पांचालांचे रथसमूह मारून, बाणवर्षावाने सर्व दिशा तापवणारा महारथी.
8.6.5
मोहियित्वा रणे पार्थान्वज्नहस्त इवासुरान् ।
स कथं निहतः शेते वायुरुग्ण इव द्रुमः ॥ ८.६.५ ॥
वज्रहस्त इंद्राने असुरांना मोहित केले तसे रणात पार्थांना मोहित करणारा तो, वाऱ्याने मोडलेल्या वृक्षासारखा मारला जाऊन कसा पडला आहे?
8.6.6
शोकस्यान्तं न पश्यामि पारं जलनिधेरिव ।
चिन्ता मे वर्धतेऽतीव मुमूर्षा चापि जायते ॥ ८.६.६ ॥
समुद्राचा पैलतीर दिसत नाही तसा शोकाचा अंत मला दिसत नाही; माझी चिंता अतिशय वाढत आहे आणि मरणाची इच्छाही उत्पन्न होत आहे.
8.6.7
कर्णस्य निधनं श्रुत्वा विजयं फल्गुनस्य च ।
अश्रद्धेयमहं मन्ये वधं कर्णस्य सञ्जय ॥ ८.६.७ ॥
हे संजया, कर्णाचा मृत्यू आणि फाल्गुनाचा (अर्जुनाचा) विजय ऐकून कर्णाचा वध अविश्वसनीय वाटतो.
8.6.8
वज्रसारमिदं नूनं हृदयं दुर्भिदं मम ।
यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं कर्णं न दीर्यते ॥ ८.६.८ ॥
निश्चितच माझे हृदय वज्रसारासारखे कठीण आहे; पुरुषव्याघ्र कर्ण मारला गेला हे ऐकूनही ते फुटत नाही.
8.6.9
आर्युर्नूनं सुदीर्घं मे विहितं दैवतैः पुरा ।
यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा जीवामीह सुदुःखितः ॥ ८.६.९ ॥
देवतांनी पूर्वीच माझे आयुष्य निश्चितच फार दीर्घ ठरवले आहे; कर्ण मारला गेला हे ऐकूनही मी येथे अत्यंत दुःखी होऊन जिवंत आहे.
8.6.10
धिग्जीवितमिदं चैव सुहृद्वीनस्य सञ्जय ।
अद्य चाहं दशामेतां गतः सञ्जय गर्हिताम्।
कृपणं वर्तयिष्यामि शोच्यः सर्वस्य मन्दधीः ॥ ८.६.१० ॥
हे संजया, मित्रांविना या जीवनाचा धिक्कार असो! आज मी या निंदनीय अवस्थेला पोहोचलो आहे; दीनपणे जगेन, सर्वांसाठी दयनीय, मंदबुद्धी.
8.6.11
अहमेव पुरा भूत्वा सर्वलोकस्य सत्कृतः ।
परिभूतः कथं सूत परैः शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ ८.६.११ ॥
हे सूता, पूर्वी मीच सर्व लोकांकडून सन्मानित होतो; आता दुसऱ्यांकडून अपमानित होऊन मी कसा जगू शकेन?
8.6.12
दुःखाद्दुःखतरं भन्ये प्राप्तवानस्मि सञ्जय ।
भीष्मद्रोणवधेनैव कर्णस्य च महात्मनः ॥ ८.६.१२ ॥
हे संजया, भीष्म आणि द्रोण यांच्या वधामुळे आणि महात्मा कर्णाच्या वधामुळे मी दुःखापेक्षाही मोठे दुःख प्राप्त झालो आहे असे मला वाटते.
8.6.13
नावशेषं प्रपश्यामि सूतपुत्रे हते युधि ।
सहि पारं महानासीत्पुत्राणां मम सञ्जय ॥ ८.६.१३ ॥
संजया, युद्धात सूतपुत्र मारला गेल्यावर मला काहीच उरलेले दिसत नाही. तोच माझ्या पुत्रांचा मोठा आधार होता.
8.6.14
युद्धे हि निहतः शूरो विसृजन्सायकान्बहून् ।
को हि मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम् ॥ ८.६.१४ ॥
युद्धात तो शूर मारला गेला, ज्याने अनेक बाण सोडले. त्या पुरुषश्रेष्ठाशिवाय मला जीवनाचे काय प्रयोजन?
8.6.15
रथादाधिरथिर्नूनं न्यपतत्सायकार्दितः ।
पर्वतस्येव शिखरं व ज्रपाताद्विदारितम् ॥ ८.६.१५ ॥
निश्चितच सूतपुत्र बाणांनी पीडित होऊन रथावरून खाली पडला, वज्रपाताने फुटलेल्या पर्वतशिखराप्रमाणे.
8.6.16
स शेते पृथिवीं नूनं शोभयन्रुधिरोक्षितः ।
मातङ्ग इव मत्तेन मताङ्गेन निपातितः ॥ ८.६.१६ ॥
तो निश्चितच रक्ताने माखलेला पृथ्वीवर पडलेला आहे, पृथ्वीची शोभा वाढवीत; जसा मदमत्त हत्ती दुसऱ्या मदमत्त हत्तीने पाडला जावा.
8.6.17
यो बलं धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां यतो भयम् ।
सोऽर्जुनेन हतः कर्णः प्रतिमानं धनुष्मताम् ॥ ८.६.१७ ॥
जो धृतराष्ट्रपुत्रांचे बळ होता आणि पांडवांना ज्याचे भय होते, धनुर्धरांचा आदर्श असलेला तो कर्ण अर्जुनाने मारला गेला.
8.6.18
स हि वीरो महेष्वासो मित्राणामभयङ्करः ।
शेते विनिहतो वीरः शक्रेणेव पुरा बलः ॥ ८.६.१८ ॥
तो वीर, महाधनुर्धर, मित्रांना अभय देणारा. मारला गेलेला तो वीर असा पडला आहे, जसा पूर्वी इंद्राने बलाला मारले होते.
8.6.19
पङ्गोरिवाध्वगमनं दरिद्रस्येव कामितम् ।
दुर्योधनस्य लोभश्च समान्येतानि सञ्जय ॥ ८.६.१९ ॥
पांगळ्याचे मार्गक्रमण आणि दरिद्र्याची इच्छा, तसाच दुर्योधनाचा लोभ — हे सर्व समान आहेत, संजया.
8.6.20
अन्यथा चिन्तितं कार्यमन्यथा तत्तु जायते ।
अहो नु बलवद्दैवं कालश्च दुरतिक्रमः ॥ ८.६.२० ॥
जे कार्य योजले ते वेगळ्याच प्रकारे घडते; जे होते ते वेगळेच. अरेरे, दैव बलवान आहे, काळ अनिवार्य आहे.
8.6.21
पलायमानः कृपणो दीनात्मा दीनपौरुषः ।
कच्चिद्विनिहतः सूत पुत्रो दुःशासनो मम ॥ ८.६.२१ ॥
पळत असताना, दीन, भित्र्या मनाचा, दुर्बल पौरुष असलेला माझा पुत्र दुःशासन मारला गेला काय, हे सूता?
8.6.22
कच्चिन्न दीनाचरितं कृतवांस्तात संयुगे ।
कच्चिन्न निहतः शूरा यथाऽन्ये क्षत्रियर्षभाः ॥ ८.६.२२ ॥
वत्सा, युद्धात त्याने काही दीन आचरण केले काय? इतर क्षत्रिय-वृषभांप्रमाणे शूर म्हणून तो मारला गेला नाही काय?
8.6.23
युधिष्ठिरस्य वचनं मा युद्धमिति सर्वदा ।
दुर्योधनो नाभ्यगृह्णान्मूढः पथ्यमिवौषधम् ॥ ८.६.२३ ॥
'युद्ध करू नकोस' हे युधिष्ठिराचे वचन मूर्ख दुर्योधनाने कधीच स्वीकारले नाही, जसे हितकारी औषध रोगी घेत नाही.
8.6.24
शतल्पे शयानेन भीष्मेण सुमहात्मना ।
पानीयं याचितः पार्थः सोविध्यन्मेदिनीतलम् ॥ ८.६.२४ ॥
बाणशय्येवर पडलेल्या महात्मा भीष्मांनी पार्थाला पाणी मागितले, तेव्हा त्याने बाणाने पृथ्वीतल भेदले.
8.6.25
जलस्य धारां जनितां दृष्ट्वा पाण्डुसुतेन च ।
अब्रवीत्स महाबाहुस्तात संशाम्य पाण्डवैः ॥ ८.६.२५ ॥
पांडुपुत्राने निर्माण केलेली जलधारा पाहून तो महाबाहू म्हणाला: हे तात, पांडवांशी समेट कर.
8.6.26
प्रशमाद्वि भवेच्छान्तिर्मदन्तं युद्धमस्तु वः ।
भ्रातृभावेन पृथिवीं भुङ्क्ष्व पाण्डुसुतैः सह ॥ ८.६.२६ ॥
शमनानेच शांती होते; युद्ध माझ्यापाशीच संपू दे. बंधुभावाने पांडुपुत्रांसह पृथ्वीचा उपभोग घ्या.
8.6.27
अकुर्वन्वचनं तस्य नूनं शोचति पुत्रकः ।
तदिदं समनुप्राप्त वचनं दीर्घदर्शिनः ॥ ८.६.२७ ॥
त्याचे वचन न पाळल्यामुळे माझा मुलगा निश्चितच शोक करीत आहे. दूरदर्शीचे ते वचन आता आपल्याकडे आले आहे.
8.6.28
अहं तु निहतामात्यो हतपुत्रश्च सञ्जय ।
द्यूततः कृच्छ्रमापन्नो लूनपक्ष इव द्विजः ॥ ८.६.२८ ॥
हे संजया, मी तर अमात्य मारले गेलेला, पुत्र मारले गेलेला, द्यूतामुळे संकटात पडलेला आहे; पंख छाटलेल्या पक्ष्यासारखा.
8.6.29
यथा हि शकुनिं गृह्य छित्त्वा पक्षौ च सञ्जय ।
विसर्जयन्ति संहृष्टाः क्रीडमानाः कुमारकाः ॥ ८.६.२९ ॥
हे संजया, खेळणारी मुले पक्षी धरून त्याचे पंख छाटून आनंदाने सोडून देतात, त्याप्रमाणे.
8.6.30
लूनपक्षतया तस्य गमनं नोपपद्यते ।
तथाहमपि सम्प्राप्तो लूनपक्ष इव द्विजः ॥ ८.६.३० ॥
पंख छाटल्यामुळे त्याला उडणे शक्य नाही; तसाच मीही पंख छाटलेल्या पक्ष्यासारख्या स्थितीत पडलो आहे.
8.6.31
क्षीणः सर्वार्थहीनश्च निर्ज्ञातिर्बन्धुवर्जितः ।
कां दिशं प्रतिपत्स्यामि दीनः शत्रुवशं गतः ॥ ८.६.३१ ॥
क्षीण, सर्व प्रयोजनांपासून वंचित, नातेवाईकांविना आणि बंधुहीन मी दीन होऊन शत्रूच्या वशात गेलो आहे. कोणत्या दिशेला मी जाऊ?
8.6.32
इत्येवं धृतराष्ट्रोऽथ विलप्य बहुदुःखितः ।
प्रोवाच सञ्जयं भूयः सोकव्याकुलमानसः ॥ ८.६.३२ ॥
असा विलाप करून अत्यंत दुःखी झालेला धृतराष्ट्र शोकाने व्याकुल मनाने पुन्हा संजयाला म्हणाला.
8.6.33
योऽजयत्सर्वकाम्भोजानम्बष्ठान्कैकयैः सह ।
गान्धारांश्च विदेहांश्च जित्वा कार्यार्थमाहवे ॥ ८.६.३३ ॥
ज्याने एका कार्यासाठी युद्धात सर्व कांबोजांना, अंबष्ठांना कैकयांसह, तसेच गांधारांना आणि विदेहांना जिंकले होते.
8.6.34
दुर्योधनस्य वृद्ध्यर्थं योऽजयत्पृथिवीं प्रभुः ।
स जितः पाण्डवैः शूरैः समरे वाहुशालिभिः ॥ ८.६.३४ ॥
दुर्योधनाच्या वृद्धीसाठी ज्याने पृथ्वी जिंकली होती, तो प्रभु युद्धात बलवान शूर पांडवांकडून पराभूत झाला.
8.6.35
तस्मिन्हते महेष्वासे कर्णे युधि किरीटिना ।
के वीराः पर्यतिष्ठन्त तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ८.६.३५ ॥
युद्धात किरीटधारी (अर्जुन) याने महाधनुर्धर कर्णाला मारल तेव्हा त्याच्या भोवती कोणते वीर उभे राहिले? हे संजया, ते मला सांग.
8.6.36
कच्चिन्नैकः परित्यक्तः पाण्डवैर्निहतो रणे ।
उक्तं त्वया पुरा तात यथा वीरो निपातितः ॥ ८.६.३६ ॥
हे तात, पांडवांनी त्याला एकटे सोडून युद्धात मारले नाही काय? तू पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे तो वीर कसा पाडला गेला?
8.6.37
भीष्ममप्रतियुध्यन्तं शिखम्डी सायकोत्तमैः ।
पातयामास समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥ ८.६.३७ ॥
युद्धात प्रतिकार न करणाऱ्या भीष्मांना शिखंडीने उत्तम बाणांनी पाडले; ते सर्व शस्त्रधारकांत श्रेष्ठ होते.
8.6.38
तथा द्रौपदिना द्रोणो न्यस्तसर्वायुधो युधि ।
धर्मराजवचः श्रुत्वा अश्वत्थामा हतस्त्विति ॥ ८.६.३८ ॥
तसेच द्रौपदीपुत्राने युद्धात सर्व शस्त्रे टाकलेल्या द्रोणांना ठार मारले; अश्वत्थामा मेला हे धर्मराजाचे वचन ऐकून.
8.6.39
युक्तयोगो महेष्वासः शरैर्बहुभिराचितः ।
निहतः खङ्गमुद्यम्य धृष्टद्युम्नेन सञ्जय ॥ ८.६.३९ ॥
योगयुक्त असलेले ते महाधनुर्धर अनेक बाणांनी झाकलेले असताना, हे संजया, धृष्टद्युम्नाने तलवार उगारून त्यांना ठार मारले.
8.6.40
अन्तरेण हतावेतौ छलेन च विशेषतः ।
अश्रौषमहमेतद्वै भीष्मद्रोणौ निपातितौ ॥ ८.६.४० ॥
हे दोघे संधी साधून, विशेषतः कपटाने मारले गेले; भीष्म आणि द्रोण पाडले गेले हे मी ऐकले.
8.6.41
भीष्मद्रोणौ हि समरे न हन्याद्वज्रभृत्स्वयम् ।
न्यायेन युध्यन्समरे तद्वै सत्यं ब्रवीमि ते ॥ ८.६.४१ ॥
न्यायाने युद्ध करणाऱ्या भीष्म आणि द्रोणांना वज्रधारी स्वतःदेखील युद्धात मारू शकला नसता; हेच सत्य आहे, मी तुला सांगतो.
8.6.42
कर्णं त्वस्यन्तमस्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च ।
कथमिन्द्रोपमं वीरं मृत्युर्युद्वे समस्पृशत् ॥ ८.६.४२ ॥
पण दिव्य आणि अनेक अस्त्रे सोडणाऱ्या इंद्रासारख्या वीर कर्णाला युद्धात मृत्यूने कसा स्पर्श केला?
8.6.43
यस्य विद्युत्प्रभां शक्तिं दिव्यां कनकभूषणाम् ।
प्रायच्छद्द्विषतां हन्त्रीं कुण्डलाभ्यां पुरन्दरः ॥ ८.६.४३ ॥
इंद्राने दोन कुंडलांच्या बदल्यात वीजेसारखी तेजस्वी, सोन्याने सजलेली, दिव्य आणि शत्रुसंहारक शक्ती ज्याला दिली.
8.6.44
यस्य सर्पमुखो दिव्यः शरः काञ्चनभूषणः ।
अशेत निशितः पत्री समरेष्वरिसूदनः ॥ ८.६.४४ ॥
ज्याचा सर्पमुखी, दिव्य, सोन्याने सजलेला, तीक्ष्ण, पंखयुक्त बाण युद्धांत शत्रुसंहारासाठी सज्ज असे.
8.6.45
भीष्मद्रोणमुखान्वीरान्योऽवमत्य महारथान् ।
जामदग्न्यान्महाघोरं ब्राह्ममस्त्रमशिक्षत ॥ ८.६.४५ ॥
भीष्म-द्रोण यांसारख्या महारथींचा अवमान करून, जामदग्न्य (परशुराम) याच्याकडून अत्यंत भयंकर ब्रह्मास्त्र शिकला.
8.6.46
यश्च द्रोणमुखान्दृष्ट्वा विमुखानर्दिताञ्शरैः ।
सौभद्रस्य महाबाहुर्व्यधमत्कार्मुकं शितैः ॥ ८.६.४६ ॥
द्रोणप्रमुख वीर बाणांनी पीडित होऊन पाठ फिरवत आहेत हे पाहून त्या महाबाहूने सौभद्राचे (अभिमन्यूचे) धनुष्य तीक्ष्ण बाणांनी मोडले.
8.6.47
यश्च नागायुतप्राणां वज्ररंहसमच्युतम् ।
विरथं सहसा कृत्वा भीमसेनमपाहसत् ॥ ८.६.४७ ॥
दहा हजार हत्तींचे बल आणि वज्राचा वेग असलेल्या अच्युत भीमसेनाला अचानक रथहीन करून ज्याने उपहास केला.
8.6.48
सहदेवं च निर्जित्य शरैः सन्नतपर्वभिः ।
कृपया विरथं कृत्वा नाहनद्धर्मचिन्तया ॥ ८.६.४८ ॥
सहदेवालाही वाकलेल्या टोकांच्या बाणांनी जिंकून, रथहीन करूनही धर्मचिंतनाने दयेपोटी त्याला मारले नाही.
8.6.49
यश्च मायासहस्राणि विकुर्वाणं जयैषिणम् ।
घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं शक्रशक्त्या निजघ्निवान् ॥ ८.६.४९ ॥
जयाची इच्छा धरून हजारो माया निर्माण करणाऱ्या राक्षसेन्द्र घटोत्कचाला ज्याने इंद्राच्या शक्तीने ठार केले.
8.6.50
एवांश्च दिवसान्यस्य युद्धे भीतो धनञ्जयः ।
नागमद्द्वैरथं वीरः स कथं निहतो रणे ॥ ८.६.५० ॥
युद्धात इतके दिवस भयभीत झालेला धनंजय द्वंद्वयुद्धासाठी आला नाही; मग तो वीर रणात कसा मारला गेला?
8.6.51
संशप्तकानां योधा ये आह्वयन्त सदाऽन्यतः ।
एतान्हत्वा हनिष्यामि पश्चाद्वैकर्तनं रणे ॥ ८.६.५१ ॥
संशप्तकांचे योद्धे नेहमी दुसऱ्या बाजूने आव्हान देत; 'यांना मारून मग वैकर्तनाला मारीन' असे रणात.
8.6.52
इति व्यपदिशन्पार्थो वर्जयन्सूतजं रणे ।
स कथं निहतो वीरः पार्थेन परवीरहा ॥ ८.६.५२ ॥
असे सांगून सबब देत, रणात सूतपुत्राला टाळणारा पार्थ — मग शत्रुवीरांचा संहारक तो वीर पार्थाकडून कसा मारला गेला?
8.6.53
रथभह्गो न चेत्तस्य धनुर्वा न व्यशीर्यत ।
न चेदस्त्राणि नष्टानि स कथं निहतः परैः ॥ ८.६.५३ ॥
त्याचा रथ मोडला नाही, धनुष्य तुटले नाही, अस्त्रेही नष्ट झाली नाहीत, तर तो शत्रूंकडून कसा मारला गेला?
8.6.54
को हि शक्तो रणे कर्णं विधुन्वानं महद्धनुः ।
विमुञ्चन्तं शरान्घोरान्दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे।
जेतुं पुरुषशार्दूलं शार्दूलमिव वेगिनम् ॥ ८.६.५४ ॥
युद्धात मोठे धनुष्य हलवून, भयंकर बाण व दिव्य अस्त्रे सोडणाऱ्या, वाघासारख्या वेगवान त्या पुरुषसिंह कर्णाला जिंकण्यास कोण समर्थ आहे?
8.6.55
ध्रवं तस्य धनुश्छिन्नं रथो वाऽपि महीं गतः ।
अस्त्राणि वा प्रनष्टानि यथा शंससि मे हतम्।
न ह्यन्यदपि पश्यामि कारणं तस्य नाशने ॥ ८.६.५५ ॥
निश्चितच त्याचे धनुष्य तुटले आहे, किंवा त्याचा रथ भूमीवर पडला आहे, किंवा त्याची अस्त्रे नष्ट झाली आहेत, जसे तुम्ही सांगता की तो मारला गेला. त्याच्या नाशाचे दुसरे कारणही मला दिसत नाही.
8.6.56
न हिन्मि फल्गुनं यावत्तावत्पादौ न धावये ।
इति यस्य महाघोरं व्रतमासीन्महात्मनः ॥ ८.६.५६ ॥
फाल्गुनाला मी मारेपर्यंत माझे पाय धुणार नाही. त्या महात्म्याचे व्रत हेच होते, अत्यंत भयानक.
8.6.57
यस्य भीतो रमे निद्रां धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
त्रयोदशसमा नित्यं नाभजत्पुरुषर्षभः ॥ ८.६.५७ ॥
ज्याच्या भीतीने धर्मराज युधिष्ठिर, पुरुषश्रेष्ठ, तेरा वर्षे सतत झोपेत सुख पावला नाही.
8.6.58
यस्य वीर्यवतो वीर्यमुपाश्रित्य महात्मनः ।
मम पुत्रः सभां भार्यां पाण्डूनां नीतवान्बलात् ॥ ८.६.५८ ॥
ज्या वीर्यवान महात्म्याच्या पराक्रमाचा आश्रय घेऊन माझ्या पुत्राने पांडवांच्या पत्नीला बळजबरीने सभेत नेले.
8.6.59
तत्रापि च सभामध्ये पाण्डवानां च पश्यताम् ।
दासभार्येति पाञ्चालीमब्रवीत्कुरुसन्निधौ ॥ ८.६.५९ ॥
तिथेही सभेच्या मध्यभागी, पांडव पाहत असताना, कुरूंच्या उपस्थितीत त्याने पांचालीला 'दासाची पत्नी' असे म्हटले.
8.6.60
न सन्ति तपयः कृष्णे सर्वे षण्डतिलैः समाः ।
उपतिष्ठस्व भर्तारमन्यं वा वरवर्णिनि ॥ ८.६.६० ॥
कृष्णे, ते सर्व षंढ आणि तिळासारखे क्षुल्लक आहेत; ते तुझे काहीही नाहीत. हे सुंदरी, दुसऱ्या पतीची सेवा कर.
8.6.61
इत्येवं यः पुरा वाचो रूक्षाः संश्रावयन्रुषा ।
सभायां सूतजः कृष्णां स कथं निहतः परैः ॥ ८.६.६१ ॥
पूर्वी सभेत रागाने कृष्णेला कठोर शब्द ऐकवणारा तो सूतपुत्र शत्रूंकडून कसा मारला गेला?
8.6.62
यदि भीष्मो रणश्लाघी द्रोणो वा युधि दुर्मदः ।
न हनिष्यति कौन्तेयान्पक्षपातात्सुयोधन।
सर्वानेव हनिष्यामि व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ ८.६.६२ ॥
युद्धात अभिमान बाळगणारा भीष्म किंवा युद्धात उन्मत्त द्रोण पक्षपातामुळे कौंतेयांना मारणार नसतील, हे सुयोधना, तर मीच सर्वांना मारीन; तुझ्या मनाचा हा ज्वर नाहीसा होवो.
8.6.63
किं करिष्यति गाण्डीवमक्षय्यौ च महेषुधी ।
स्निग्धचन्दनदिग्धस्य मच्छरस्याभिधावतः।
स नूनमृषभस्कन्धो ह्यर्जुनेन कथं हतः ॥ ८.६.६३ ॥
गांडीव धनुष्य आणि दोन अक्षय्य महान भाते काय करतील? चंदनाचा लेप लावलेला, वृषभासारख्या खांद्याचा तो डासासारखा धावणारा योद्धा अर्जुनाकडून कसा मारला गेला?
8.6.64
यश्च गाण्डीवमुक्तानां स्पर्शमुग्रमचिन्तयन् ।
अपतिर्ह्यसि कृष्णेति ब्रुवन्पार्थानवैक्षत ॥ ८.६.६४ ॥
गांडीवातून सुटलेल्या भयानक बाणांच्या स्पर्शाची पर्वा न करता, 'हे कृष्णे, तुला पती नाही' असे म्हणत जो पार्थांकडे पाहत होता.
8.6.65
यस्य नासीद्भयं पार्थात्सपुत्रात्सजनार्दनात् ।
स्वबाहुबलमाश्रित्य मुहूर्तमपि सञ्जय ॥ ८.६.६५ ॥
हे सञ्जया, पार्थापासून, त्याच्या पुत्रांसह आणि जनार्दनासह ज्याला भीती नव्हती, तो आपल्या बाहुबलावर विसंबून क्षणभरही.
8.6.66
तस्य नाऽहं वधं मन्ये देवैरपि सवासवैः ।
प्रतीपमभिघावद्भिः किं पुनस्तात पाण्डवैः ॥ ८.६.६६ ॥
त्याचा वध, इंद्रासह देव विरोधाने चालून आले तरी मला वाटत नाही; मग हे तात, पांडवांकडून मारला जाणे तर काय बोलावे?
8.6.67
न हि ज्यां संसम्पृशानस्य तलत्रे वाऽपि गृह्णतः ।
पुमानाधिरथेः स्थातुं कश्चित्प्रमुखतोऽर्हति ॥ ८.६.६७ ॥
खरोखर, धनुष्याची दोरी स्पर्शणाऱ्या आणि हातात धनुष्य धरणाऱ्या अधिरथपुत्रासमोर उभे राहण्यास योग्य असा कोणताही पुरुष नाही.
8.6.68
अपि स्यान्मेदिनी हीना सोमसूर्यप्रभांशुभिः ।
न वध- पुरुषेन्द्रस्य संयुगेष्वपलायिनः ॥ ८.६.६८ ॥
चंद्र-सूर्याच्या प्रभा-किरणांविना पृथ्वी कदाचित् राहील; पण युद्धात पाठ न दाखवणाऱ्या पुरुषेंद्राचा वध (होणार नाही).
8.6.69
येन मन्दः सहायेन भ्रात्रा दुःशासनेन च ।
वासुदेवस्य दुर्बुद्धिः प्रत्याख्यानमरोचत ॥ ८.६.६९ ॥
ज्या मूर्ख आणि दुर्बुद्धी (दुर्योधनाने) भाऊ दुःशासनाच्या साहाय्याने वासुदेवाचा (कृष्णाचा) नकार पसंत केला.
8.6.70
स नूनं वृषभस्कन्धं कर्णं दृष्ट्वा निपातितम् ।
दुःशासनं च निहतं मन्ये शोचति पुत्रकः ॥ ८.६.७० ॥
त्याने (दुर्योधनाने) वृषभासारखे खांदे असलेला कर्ण पडलेला आणि दुःशासन मारलेला पाहून निश्चितच शोक करत असेल, असे मला वाटते.
8.6.71
हतं वैकर्तनं दृष्ट्वा द्वैरथे सव्यसाचिना ।
जयतः पाण्डवान्दृष्ट्वा किंस्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८.६.७१ ॥
द्वंद्वयुद्धात सव्यसाची (अर्जुनाने) वैकर्तनाला (कर्णाला) मारलेले आणि पांडव जिंकत असलेले पाहून दुर्योधन काय म्हणाला?
8.6.72
दुर्मर्षणं हतं दृष्ट्वा वृषसेनं च संयुगे ।
प्रभग्रं च बलं दृष्ट्वा वध्यमानं महारथैः ॥ ८.६.७२ ॥
युद्धात दुर्मर्षण मारलेला आणि वृषसेन (मारलेला) पाहून, सैन्य विखुरलेले आणि महारथींकडून मारले जात असलेले पाहून (दुर्योधन काय म्हणाला?)
8.6.73
पराङ्मुखांश्च राज्ञस्तु पलायनपरायणान् ।
विद्रुतान्रथिनो दृष्ट्वा मन्ये शोचति पुत्रकः ॥ ८.६.७३ ॥
राजे आणि रथी पाठ फिरवून पळून जाताना व विखुरलेले पाहून मला वाटते की माझा पुत्र शोक करीत आहे.
8.6.74
अनेयश्चाभिमानी च दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः ।
हतोत्साहं बलं दृष्ट्वा किंस्विदुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८.६.७४ ॥
अनावर, अभिमानी, दुर्बुद्धी आणि इंद्रियनिग्रह नसलेला दुर्योधन उत्साह नष्ट झालेले सैन्य पाहून काय म्हणाला?
8.6.75
स्वयं वैरं महत्कृत्वा वार्यमाणः सुहृद्गणैः ।
प्रधने हतभूयिष्ठैः किंस्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८.६.७५ ॥
स्वतः मोठे वैर ओढवून, सुहृदांनी अडवूनही, युद्धात बहुतेक मारले गेल्यावर दुर्योधन काय म्हणाला?
8.6.76
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे ।
रुधिरे पीयमाने च किंस्विद्द्रुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ८.६.७६ ॥
युद्धात भीमसेनाने मारलेल्या बंधूला पाहून आणि रक्त प्राशन होताना पाहून दुर्योधन काय म्हणाला?
8.6.77
सह गान्धारराजेन सभायां यदभाषत ।
कर्णोऽर्जुनं रणे हन्ता हते तस्मिन्किमब्रवीत् ॥ ८.६.७७ ॥
गांधारराजासह सभेत 'कर्ण युद्धात अर्जुनाला मारील' असे जे सांगितले गेले, त्या कर्ण मारला गेल्यावर तो काय म्हणाला?
8.6.78
द्यूतं कृत्वा पुरा हृष्ठो वञ्चयित्वा च पाण्डवान् ।
शकुनिः सौबलस्तात हते कर्णे किमब्रवीत् ॥ ८.६.७८ ॥
पूर्वी द्यूत खेळून, हर्षित होऊन आणि पांडवांना फसवून, हे तात, कर्ण मारला गेल्यावर सुबलपुत्र शकुनी काय म्हणाला?
8.6.79
कृतवर्मा महेष्वासः सात्वतानां महारथः ।
हतं वैकर्तनं दृष्ट्वा हार्दिक्यः किमभाषत ॥ ८.६.७९ ॥
सात्वतांमधील महारथी, महान धनुर्धर कृतवर्मा, वैकर्तन (कर्ण) मारला गेलेला पाहून हार्दिक्य काय बोलला?
8.6.80
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यस्य शिक्षामुपासते ।
धनुर्वेदं चिकीर्षन्तो द्रोणपुत्रस्य धीमतः ॥ ८.६.८० ॥
धनुर्वेद शिकण्याच्या इच्छेने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य ज्याची शिक्षा घेत असत, त्या बुद्धिमान द्रोणपुत्राची (अश्वत्थाम्याची).
8.6.81
युवा रूपेण सम्पन्नो दर्शनीयो महायशाः ।
अश्वत्थामा हते कर्णे किमभाषत सञ्जय ॥ ८.६.८१ ॥
हे संजया, तरुण, रूपवान, पाहण्यासारखा, महायशस्वी अश्वत्थामा कर्ण मारला गेल्यावर काय बोलला?
8.6.82
आचार्यो यो धनुर्वेदे गौतमो रथसत्तमः ।
कृपः शारद्वतस्तात हते कर्णे किमब्रवीत् ॥ ८.६.८२ ॥
धनुर्वेदाचार्य, गौतमगोत्री, रथिकांत श्रेष्ठ शारद्वत कृप, हे तात, कर्ण मारला गेल्यावर काय म्हणाले?
8.6.83
मद्रराजो महेष्वासः शल्यः समितिशोभनः ।
दृष्ट्वा विनिहतं कर्णं सारथ्ये रथिनां वरः।
किमभाषत सौवीरो मद्राणामधिपो बली ॥ ८.६.८३ ॥
मद्रराज, महान धनुर्धर शल्य, युद्धात शोभणारा, रथिकांत श्रेष्ठ सारथी असलेला, कर्ण मारला गेलेला पाहून सौवीर व मद्रांचा बलवान अधिपती काय बोलला?
8.6.84
दृष्ट्वा विनिहतं सर्वे योधा वारणदुर्जयाः ।
ये च केन राजानः पृथिव्यां योद्वुमागताः।
वैकर्तनं हतं दृष्टवा कान्यभाषन्त सञ्जय ॥ ८.६.८४ ॥
कर्ण मारला गेलेला पाहून हत्तींसारखे अजिंक्य सर्व योद्धे, आणि पृथ्वीवर कोणाशी लढण्यासाठी आलेले राजे, हे संजया, वैकर्तन (कर्ण) मारला गेलेला पाहून काय बोलले?
8.6.85
द्रोणे तु निहते वीरे रथव्याघ्रे नरर्षभे ।
के वा मुखमनीकानामासन्सञ्जय भागशः ॥ ८.६.८५ ॥
हे संजया, वीर, रथव्याघ्र आणि नरश्रेष्ठ द्रोण मारले गेल्यावर सैन्यांच्या अग्रभागी कोण होते?
8.6.86
मद्रराजः कथं शल्यो नियुक्तो रथिनां वरः ।
वैकर्तनस्य सारथ्ये तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ८.६.८६ ॥
हे संजया, रथिकांत श्रेष्ठ मद्रराज शल्य वैकर्तन कर्णाचा सारथी कसा नियुक्त झाला? ते मला सांग.
8.6.87
केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं सूतपुत्रस्य युध्यतः ।
वामं चक्रं ररक्षुर्वा के वा वीरस्य पृष्ठतः ॥ ८.६.८७ ॥
लढणाऱ्या सूतपुत्राच्या उजव्या चाकाचे रक्षण कोणी केले, डाव्या चाकाचे रक्षण कोणी केले? किंवा त्या वीराच्या मागे कोण होते?
8.6.88
के कर्णं न जहुः शूराः के क्षुद्राः प्राद्रवंस्ततः ।
कथं च वः समेतानां हतः कर्णो महारथः ॥ ८.६.८८ ॥
कर्णाला सोडून न गेलेले शूर कोण होते, आणि तेव्हा पळून गेलेले क्षुद्र कोण होते? तुम्ही सर्व एकत्र असताना महारथी कर्ण कसा मारला गेला?
8.6.89
पाण्डवाश्च स्वयं शूराः प्रत्युदीयुर्महारथाः ।
सृजन्तः शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदाः ॥ ८.६.८९ ॥
पाण्डव स्वतः शूर महारथी पुढे सरसावले; ढगांनी जलधारा सोडाव्यात तसा त्यांनी बाणांचा वर्षाव केला.
8.6.90
स च सर्पमुखो दिव्यो महेषुप्रवरस्तदा ।
व्यर्थः कथं समभवत्तन्ममाचक्ष्व स़ञ्जय ॥ ८.६.९० ॥
तो सर्पमुखी, दिव्य, महाबाणांमध्ये श्रेष्ठ बाण तेव्हा कसा व्यर्थ झाला? हे संजया, ते मला सांग.
8.6.91
मामकस्यास्य सैन्यस्य हतोत्सेधस्य सञ्जय ।
अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति ॥ ८.६.९१ ॥
हे सञ्जया, माझ्या या सैन्याची उंची नष्ट झाली आहे. ककुद (प्रमुख) चिरडला गेल्यावर काही शेष दिसत नाही.
8.6.92
तौ हि वीरौ महेष्वासौ मदर्थे त्यक्तजीवीतौ ।
भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा को न्वर्थो जीवितेन मे ॥ ८.६.९२ ॥
माझ्यासाठी प्राण त्यागलेले ते दोन वीर, महाधनुर्धर भीष्म आणि द्रोण मारले गेले हे ऐकल्यावर माझ्या जगण्याचा काय उपयोग?
8.6.93
पुनः पुनर्न मृष्यामि वधं कर्णस्य पाण्डवैः ।
यस्य बाह्वोर्बलं तुल्यं कुञ्जराणां शतं शतम् ॥ ८.६.९३ ॥
शंभर-शंभर हत्तींच्या बळाइतके बाहुबल असलेल्या कर्णाचा पाण्डवांकडून झालेला वध मी वारंवार सहन करू शकत नाही.
8.6.94
द्रोणे हते च यद्वृत्तं कौरवाणां परैः सह ।
सङ्घामे नरवीराणां तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ८.६.९४ ॥
द्रोण मारला गेल्यावर युद्धात शत्रूंसह कौरव वीरांचे काय झाले, ते हे सञ्जया, मला सांग.
8.6.95
यथा कर्णश्च कौन्तेयैः सह युद्धमयोजयत् ।
तथा च द्विषतां हन्ता रणे शान्तस्तदुच्यताम् ॥ ८.६.९५ ॥
कर्णाने कुंतीपुत्रांशी कसे युद्ध केले आणि शत्रुहंता तो रणात कसा शांत झाला, ते सांगितले जावो.