মহাভারত · অধ্যায় 8.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.63.1
निवृत्ते भीमसेने च पाण्डवे च युधिष्ठिरे ।
वध्यमाने बले चापि मामके पाण्डुसृञ्जयैः ॥ ८.६३.१ ॥
ভীমসেন ও পাণ্ডুপুত্র যুধিষ্ঠির ফিরে গেলে, এবং আমার সেনা পাণ্ডব ও সৃঞ্জয়দের দ্বারা নিহত হতে থাকলে।
8.63.2
द्रवमाणे बलौघे च निराक्रन्दे मुहुर्मुहुः ।
अवशेषं न पश्यामि मम सैन्येषु सञ्जय ॥ ८.६३.२ ॥
সেনাদল পালাচ্ছে এবং বারবার নিষ্ফল আর্তনাদ করছে, হে সঞ্জয়, আমার সেনাদের মধ্যে কোনো অবশিষ্ট আমি দেখছি না।
8.63.3
अहो बत दशां प्राप्तो न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ।
जयकाङ्क्षी कथं सूत पुत्राणामनिवर्तिनाम् ॥ ८.६३.३ ॥
আহা! এমন দশায় পৌঁছে আমি নিশ্চয়ই বাঁচতে পারব না। হে সূত, জয়াকাঙ্ক্ষী, পশ্চাদপসরণ না-করা পুত্রদের ছাড়া আমি কীভাবে বাঁচব?
8.63.4
कथं जीवामि निहताञ्श्रुत्वा च मम सैनिकान् ।
बहुनाऽद्य किमुक्तेन दैवं तेषां परायणम् ॥ ८.६३.४ ॥
আমার সৈন্যরা নিহত হয়েছে শুনে আমি কীভাবে বাঁচব? আজ বহু বলে কী লাভ, দৈবই তাদের পরম আশ্রয়।
8.63.5
मामकाः किमकुर्वन्त तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ८.६३.५ ॥
আমার লোকেরা কী করল? হে সঞ্জয়, তা আমাকে বলো।
8.63.6
दृष्ट्वा भीमं महाबाहुं तव पुत्रः प्रतापवान् ।
क्रोधरक्तेक्षणो राजन्भीमसेनमभिद्रवत् ॥ ८.६३.६ ॥
মহাবাহু ভীমকে দেখে, হে রাজা, আপনার বীর পুত্র ক্রোধে রক্তবর্ণ নয়নে ভীমসেনের দিকে ছুটে গেল।
8.63.7
तिष्ठतिष्ठ पृथापुत्र पश्य मेऽद्य पराक्रमम् ।
अद्य त्वां प्रेषायष्यामि यमस्य सदनं प्राते।
इत्युक्त्वा प्रययौ कर्णो यत्र भीमो व्यवस्थितः ॥ ८.६३.७ ॥
"দাঁড়াও, দাঁড়াও, পৃথার পুত্র! আজ আমার পরাক্রম দেখো। আজ তোমাকে যমের ভবনে পাঠাব।" এই কথা বলে কর্ণ যেখানে ভীম অবস্থান করছিল সেখানে গেল।
8.63.8
तावकं तु बलं दृष्ट्वा भीमसेनात्पराङ्मुखम् ।
यत्नेन महता कर्णः पर्यवस्थापयद्बली ॥ ८.६३.८ ॥
কিন্তু তোমার সেনাদলকে ভীমসেনের সামনে থেকে পিছিয়ে যেতে দেখে বলবান কর্ণ মহা প্রয়াসে তাদের আবার স্থির করলেন।
8.63.9
व्यवस्थाप्य महाबाहुस्तव पुत्रस्य वाहिनीम् ।
प्रत्युद्ययौ तदा कर्णः पाण्डवान्युद्धदुर्मदान् ॥ ८.६३.९ ॥
তোমার পুত্রের সেনাদলকে আবার বিন্যস্ত করে মহাবাহু কর্ণ তখন যুদ্ধমদে মত্ত পাণ্ডবদের দিকে অগ্রসর হলেন।
8.63.10
प्रत्युद्ययुश्च राधेयं पाण्डवानां महारथाः ।
धुन्वानाः कार्मुकाण्याजौ विक्षिपन्तश्च सायकान् ॥ ८.६३.१० ॥
পাণ্ডবদের মহারথীরা রাধার পুত্র কর্ণের দিকে এগিয়ে এলেন; যুদ্ধে ধনুক আন্দোলিত করে ও বাণ নিক্ষেপ করে।
8.63.11
भीमसेनः शिनेर्नप्ता शिखण्डी जनमेजयः ।
धृष्टद्युम्नश्च बलवान्सर्वे चापि प्रभद्रकाः ॥ ८.६३.११ ॥
ভীমসেন, শিনির পৌত্র (সাত্যকি), শিখণ্ডী, জনমেজয়, বলবান ধৃষ্টদ্যুম্ন এবং সকল প্রভদ্রকও।
8.63.12
पाञ्चालानां नरव्याघ्राः समन्तात्त्व वाहिनीम् ।
अभ्यद्रवन्त सङ्क्रुद्धाः समरे जितकाशिनः ॥ ८.६३.१२ ॥
পাঞ্চালদের নরশ্রেষ্ঠ বীররা, ক্রোধে পূর্ণ হয়ে যুদ্ধে জয়ের আকাঙ্ক্ষায়, চারদিক থেকে তোমার সেনাদলের ওপর ঝাঁপিয়ে পড়লেন।
8.63.13
तथैव तावका राजन्पाण्डवानामनीकिनीम् ।
अभ्यद्रवन्त त्वरिता जिघांसन्तो महारथान् ॥ ८.६३.१३ ॥
হে রাজন্, তেমনই আপনার যোদ্ধারা দ্রুতবেগে পাণ্ডবদের সেনাবাহিনীর উপর ঝাঁপিয়ে পড়ল, মহারথীদের বধ করার বাসনায়।
8.63.14
रथनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम् ।
बभूव पुरुषव्याघ्र सैन्यमद्भुतदर्शनम् ॥ ८.६३.१४ ॥
হে পুরুষব্যাঘ্র, রথ, হস্তী ও অশ্বে পরিপূর্ণ, পদাতিক ও পতাকায় ব্যাপ্ত সেই সৈন্যবাহিনী অদ্ভুত দর্শন হয়ে উঠল।
8.63.15
शिखण्डी तु ययौ कर्णं धृष्टद्युम्नः सुतं तव ।
दुःशासनं महाराज महासेनः समभ्ययात् ॥ ८.६३.१५ ॥
শিখণ্ডী কর্ণের দিকে এগিয়ে গেল; ধৃষ্টদ্যুম্ন আপনার পুত্র দুঃশাসনের দিকে। হে মহারাজ, মহাসেনও আক্রমণ করল।
8.63.16
नकुलो वृषसेनं तु चित्रसेनं युधिष्ठिरः ।
उलूकं समरे राजन्सहदेवः समभ्ययात् ॥ ८.६३.१६ ॥
নকুল বৃষসেনের দিকে, আর যুধিষ্ঠির চিত্রসেনের দিকে এগিয়ে গেলেন। হে রাজন্, সহদেব যুদ্ধে উলূকের দিকে গেলেন।
8.63.17
सात्यकिः शकुनिं चापि द्रौपदेयाश्च कौरवान् ।
अर्जुनं च रणे यत्तो द्रोणपुत्रो महारथः ॥ ८.६३.१७ ॥
সাত্যকি শকুনির দিকে, দ্রৌপদীর পুত্রেরা কৌরবদের দিকে, আর যুদ্ধে প্রস্তুত মহারথী দ্রোণপুত্র অর্জুনের দিকে এগিয়ে গেলেন।
8.63.18
युधामन्युं महेष्वासं गौतमोऽभ्यपतद्रणे ।
कृतवर्मा च बलवानुत्तमौजसमाद्रवत् ॥ ८.६३.१८ ॥
গৌতম (কৃপ) যুদ্ধে মহাধনুর্ধর যুধামন্যুর উপর ঝাঁপিয়ে পড়লেন; বলবান কৃতবর্মা উত্তমৌজার দিকে ছুটে গেলেন।
8.63.19
भीमसेनः कुरून्सर्वान्पुत्रांश्च तव मारिष ।
सहानीकान्महाबाहुरेक एव न्यवारयत् ॥ ८.६३.१९ ॥
হে মান্যবর, মহাবাহু ভীমসেন একাই আপনার সমস্ত কুরু ও পুত্রদের তাদের সৈন্যসহ প্রতিরোধ করলেন।
8.63.20
शिखण्डी तु ततः कर्णं विचरन्तमभीतवत् ।
भीष्महन्ता महाराज वारयामास पत्रिभिः ॥ ८.६३.२० ॥
তখন ভীষ্মহন্তা শিখণ্ডী, নির্ভয়ে বিচরণকারী কর্ণকে বাণের দ্বারা প্রতিরোধ করলেন, হে মহারাজ।
8.63.21
प्रतिरुद्धस्ततः कर्णो रोपात्प्रस्फुरिताधरः ।
शिखण्डिनं त्रिभिर्बाणैर्भ्रुवोर्मध्येऽभ्यताडयत् ॥ ८.६३.२१ ॥
তখন বাধাপ্রাপ্ত কর্ণ, ক্রোধে ঠোঁট কাঁপিয়ে, তিনটি বাণে শিখণ্ডীর ভ্রূদ্বয়ের মধ্যস্থলে আঘাত করলেন।
8.63.22
धारयंस्तु स तान्वाणाञ्शिखण्डी बह्वशोभत ।
राजतः पर्वतो यद्वत्त्रिभिः शृङ्गैः समन्वितः ॥ ८.६३.२२ ॥
সেই বাণগুলি ধারণ করে শিখণ্ডী অত্যন্ত শোভিত হলেন, যেমন তিন শৃঙ্গযুক্ত রৌপ্যপর্বত।
8.63.23
सोऽतिविद्धो महेष्वासः सूतपुत्रेण संयुगे ।
कर्णं विव्याध समरे नवत्या निशितैः शरैः ॥ ८.६३.२३ ॥
সূতপুত্রের দ্বারা যুদ্ধে অতিবিদ্ধ হয়ে সেই মহাধনুর্ধর রণে কর্ণকে নব্বইটি তীক্ষ্ণ বাণে বিদ্ধ করলেন।
8.63.24
तस्य कर्णो हयान्हत्वा सारथिं च शरैः ।
उन्ममाथ ध्वजं चास्य क्षुरप्रेण महारथः ॥ ८.६३.२४ ॥
তার ঘোড়াগুলিকে হত্যা করে ও সারথিকে বাণে ফেলে দিয়ে, মহারথ কর্ণ ক্ষুরপ্র বাণে তার ধ্বজাও উড়িয়ে দিলেন।
8.63.25
हताश्वात्तु ततो यानादवप्लुत्य महारथः ।
शक्तिं चिक्षेप कर्णाय सङ्क्रुद्धः शत्रुतापनः ॥ ८.६३.२५ ॥
ঘোড়া নিহত হলে সেই মহারথী রথ থেকে লাফিয়ে নেমে, ক্রুদ্ধ হয়ে, শত্রুতাপন হয়ে কর্ণের দিকে শক্তি নিক্ষেপ করলেন।
8.63.26
तां छित्त्वा समरे कर्णस्त्रिभिर्भारत सायकैः ।
शिखण्डिनमथाविध्यन्नवभिर्निशितैः शरैः ॥ ८.६३.२६ ॥
হে ভারত, যুদ্ধে কর্ণ তিনটি বাণে তা ছিন্ন করে, তারপর তীক্ষ্ণ নয়টি বাণে শিখণ্ডীকে বিদ্ধ করলেন।
8.63.27
कर्णचापच्युतान्बाणान्वर्जयंस्तु नरोत्तमः ।
अपयातस्ततस्तूर्णं शिखण्डी भृशविक्षतः ॥ ८.६३.२७ ॥
কর্ণের ধনুক থেকে ছোঁড়া বাণ এড়িয়ে নরোত্তম শিখণ্ডী গুরুতরভাবে আহত হয়ে দ্রুত সরে গেলেন।
8.63.28
ततः कर्णो महाराज पाण्डुसैन्यान्यशातयत् ।
तूलराशिं समासाद्य यथा वायुर्महाबलः ॥ ८.६३.२८ ॥
হে মহারাজ, তখন কর্ণ পাণ্ডব সেনাদের মহাবল বায়ু যেমন তুলোর স্তূপে পৌঁছে তা ছড়িয়ে দেয়, তেমনি ভূপাতিত করলেন।
8.63.29
धृष्टद्युम्नो महाराज तव पुत्रेण पीडितः ।
दुःशासनं त्रिभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥ ८.६३.२९ ॥
হে মহারাজ, আপনার পুত্রের দ্বারা পীড়িত ধৃষ্টদ্যুম্ন তিনটি বাণে দুঃশাসনের বুকে পাল্টা আঘাত করলেন।
8.63.30
तस्य दुःशासनो बाहुं सव्यं विव्याध मारिष ।
स तेन रुक्मपुङ्खेन भल्लेन नतपर्वणा ॥ ८.६३.३० ॥
হে মারিষ, দুঃশাসন তাঁর বাম বাহু বিদ্ধ করলেন। তিনি সোনালি পালক ও বাঁকানো গাঁট যুক্ত ভল্ল দিয়ে…
8.63.31
धृष्टद्युम्नस्तु निर्विद्धः शरं घोरममर्षणः ।
दुःशासनाय सङ्क्रुद्धः प्रेषयामास भारत ॥ ८.६३.३१ ॥
কিন্তু ধৃষ্টদ্যুম্ন, বিদ্ধ হয়ে, অমর্ষে ক্রুদ্ধ হয়ে, দুঃশাসনের দিকে এক ভয়ংকর বাণ নিক্ষেপ করলেন, হে ভরতবংশধর।
8.63.32
आपतन्तं महावेगं धृष्टद्युम्नसमीरितम् ।
शरैश्चिच्छेद पुत्रस्ते त्रिभिरेव विशाम्पते ॥ ८.६३.३२ ॥
ধৃষ্টদ্যুম্নের নিক্ষিপ্ত, মহাবেগে ধাবমান সেই বাণকে আপনার পুত্র কেবল তিনটি বাণে ছিন্ন করলেন, হে প্রজাপতি।
8.63.33
अथापरैः षोडशभिर्भल्लैः कनकभूषणैः ।
धृष्टद्युम्नं समासाद्य बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ८.६३.३३ ॥
অতঃপর স্বর্ণালংকৃত অপর ষোলোটি ভল্লের দ্বারা ধৃষ্টদ্যুম্নের কাছে গিয়ে তিনি তাঁর বাহু ও বক্ষে আঘাত করলেন।
8.63.34
ततः स पार्षतः क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद मारिष ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥ ८.६३.३४ ॥
তখন ক্রুদ্ধ সেই পার্ষত, হে মারিষ, অতি তীক্ষ্ণ ক্ষুরপ্রে তাঁর ধনুক ছিন্ন করলেন; তখন জনগণ উচ্চস্বরে চিৎকার করে উঠল।
8.63.35
अथान्यद्धनुरादाय पुत्रस्ते प्रहसन्निव ।
धृष्टद्युम्नं शरव्रातैः समन्तात्पर्यवारयत् ॥ ८.६३.३५ ॥
অতঃপর আপনার পুত্র অপর একটি ধনুক গ্রহণ করে, যেন হেসে, ধৃষ্টদ্যুম্নকে চারদিক থেকে বাণবর্ষণে ঘিরে ফেললেন।
8.63.36
तव पुत्रस्य ते दृष्ट्वा विक्रमं सुमहात्मनः ।
व्यस्मयन्त रणे योधाः सिद्धाश्चाप्सरसस्तथा ॥ ८.६३.३६ ॥
আপনার সেই মহাত্মা পুত্রের বিক্রম দেখে যুদ্ধে যোদ্ধারা বিস্মিত হলেন; সিদ্ধগণ ও অপ্সরারাও তেমনই বিস্মিত হলেন।
8.63.37
धृष्टद्युम्नं तु पश्याम घटमानं महाबलम् ।
दुःशासनेन संरुद्धं सिंहेनेव महागजम् ॥ ८.६३.३७ ॥
মহাবলশালী ধৃষ্টদ্যুম্নকে যুদ্ধে প্রাণপণ চেষ্টা করতে আমরা দেখেছিলাম; কিন্তু দুঃশাসন তাঁকে রুদ্ধ করল, যেমন সিংহ এক বিশাল হাতিকে আটকায়।