মহাভারত · অধ্যায় 8.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.72.1
युधिष्ठिरेणै…क्तः कौन्तेयः श्वेतवाहनः ।
असिं जग्राह सङ्क्रुद्धो जिघांसुर्भरतर्षभम् ॥ ८.७२.१ ॥
যুধিষ্ঠির কর্তৃক…উক্ত হয়ে শ্বেতাশ্ব কৌন্তেয় (অর্জুন) অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে ভরতশ্রেষ্ঠকে বধ করার ইচ্ছায় তরবারি তুলে নিলেন।
8.72.2
तस्य कोपं समाज्ञाय चित्तज्ञः केशवस्तदा ।
उवाच किमिदं खङ्गं गृह्णास्यर्जुन शंम मे ॥ ८.७२.२ ॥
তাঁর ক্রোধ সম্যক জেনে চিত্তজ্ঞ কেশব (কৃষ্ণ) তখন বললেন: 'হে অর্জুন, কেন এই খড়্গ তুলছ? আমাকে বলো।'
8.72.3
नेह पश्यामि योद्धव्यं त्वया किञ्चिद्वनञ्जय ।
नेहागता धार्तराष्ट्राः सर्वे भीमेन वारिताः ॥ ८.७२.३ ॥
হে ধনঞ্জয়, এখানে তোমার যুদ্ধযোগ্য কিছুই আমি দেখছি না; ধৃতরাষ্ট্রের সব পুত্র এখানে আসেনি, ভীমের দ্বারা তাঁরা বাধাপ্রাপ্ত হয়েছে।
8.72.4
उपागतोऽसि कौन्तेय राजा द्रष्टव्य इत्यसौ ।
स राजा भवता दृष्टः कुशली च युधिष्ठिरः ॥ ८.७२.४ ॥
হে কৌন্তেয়, রাজাকে দেখার জন্য তুমি এসেছ; সেই রাজা যুধিষ্ঠিরকে তুমি দেখেছ, তিনি কুশলে আছেন।
8.72.5
तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम् ।
हर्षकाले च सम्प्राप्ते कस्मात्त्वां मन्युराविशत् ॥ ८.७२.५ ॥
সেই নৃপশ্রেষ্ঠ, ব্যাঘ্রসম বিক্রমী তাঁকে দেখে, আনন্দের সময় উপস্থিত হলেও কেন তোমার অন্তরে ক্রোধ প্রবেশ করল?
8.72.6
न तं पश्यामि कौन्तेय यस्ते वध्यो भवेदिह ।
प्रहर्तुमिच्छसे कस्मात्किं वा ते चित्तविभ्रमः ॥ ८.७२.६ ॥
হে কৌন্তেয়, এখানে তোমার দ্বারা বধযোগ্য কাউকে আমি দেখছি না; কেন আঘাত করতে চাইছ? অথবা তোমার চিত্তবিভ্রম ঘটেছে কি?
8.72.7
कस्माद्भवान्महाखङ्गं परिगृह्णात्यकारणात्। ॥ ८.७२.७ ॥
কেন আপনি কারণ ছাড়াই এই মহান খড়্গ ধারণ করছেন?
8.72.8
तत्त्वां पृच्छामि कौन्तेय किमिदं ते चिकीर्षितम् ।
परामृशसि यत्क्रुद्धः खङ्गमद्भुतविक्रम ॥ ८.७२.८ ॥
অতএব হে কৌন্তেয়, আমি আপনাকে জিজ্ঞাসা করি, আপনার এই সংকল্প কী; ক্রোধে অদ্ভুতবিক্রম খড়্গ আপনি কেন ধরছেন?
8.72.9
एवमुक्तः कटाक्षेण प्रेक्षमाणो युधिष्ठिरम् ।
अर्जुनः प्राह गोविन्दं क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ ८.७२.९ ॥
এরূপ বলা হলে, কটাক্ষে যুধিষ্ঠিরের দিকে তাকিয়ে, ক্রুদ্ধ অর্জুন সর্পের মতো ফোঁস ফোঁস করে গোবিন্দকে বললেন।
8.72.10
अन्यस्मै देहि गाण्डीवमिति मां यः प्रचोदयेत् ।
भिन्द्यामहं तस्य शिर इत्युपांशु व्रतं मम।
युधिष्ठिरेण तेनाहमुक्तश्चास्मि जनार्दन ॥ ८.७२.१० ॥
"গাণ্ডীব অন্য কাউকে দাও" — যে আমাকে এমন প্রেরণা দেবে, তার মস্তক আমি ছেদন করব; এটাই আমার গোপন ব্রত। হে জনার্দন, যুধিষ্ঠির আমাকে এরূপ বলেছেন।
8.72.11
यदुक्तोऽहमदीनार्थं राज्ञाऽनेन यशस्विना ।
समक्षं तव गोविन्द न तत्क्षन्तुमिहोत्सहे ॥ ८.७२.११ ॥
হে গোবিন্দ, এই যশস্বী রাজা আপনার সামনে আমাকে দৃঢ় উদ্দেশ্যে যা বলেছেন, তা আমি এখানে সহ্য করতে পারব না।
8.72.12
तस्मादेनं विधिष्यामि राजानं धर्मचारिणाम् ।
प्रतिज्ञां पालयिष्यामि हत्वैनं नरसत्तमम् ॥ ८.७२.१२ ॥
অতএব ধর্মাচারীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ এই রাজাকে আমি দণ্ড দেব; এই নরশ্রেষ্ঠকে বধ করে আমি আমার প্রতিজ্ঞা রক্ষা করব।
8.72.13
एतदर्थं मया खह्गो गृहीतो यदुनन्दन ।
सोऽहं युधिष्ठिरं हत्वा सत्यस्यानृण्यतां गतः।
विशोको विज्वरश्चापि भविष्यामि जनार्दन ॥ ८.७२.१३ ॥
হে যদুনন্দন, এই উদ্দেশ্যেই আমি খড়্গ গ্রহণ করেছি। হে জনার্দন, যুধিষ্ঠিরকে বধ করে সত্যের ঋণ থেকে মুক্ত হয়ে আমি শোক ও সন্তাপহীন হব।
8.72.14
किं वा त्वं मन्यसे प्राप्तमस्मिन्कार्य उपस्थिते ।
त्वमस्य जगतस्तात वेत्थ सर्वं गतागतम् ॥ ८.७२.१४ ॥
এই কার্য উপস্থিত হলে তুমি কী প্রাপ্তব্য বলে মনে কর? হে তাত, এই জগতের আসা-যাওয়ার সমস্তই তুমি জান।
8.72.15
जातस्त्वत्तो हि धर्मश्चाधर्मश्चेति परा श्रुतिः ।
तत्तथा प्रकरिष्यामि यथा मां वक्ष्यते भवान् ॥ ८.७२.१५ ॥
ধর্ম ও অধর্ম উভয়ই তোমার থেকেই উৎপন্ন হয়, এ কথা পরম শ্রুতি বলে। অতএব আপনি আমাকে যেমন বলবেন, আমি তেমনই করব।
8.72.16
धिग्धिगित्येव गोविन्दः पार्थमुक्त्वाब्रवीत्पुनः ॥ ८.७२.१६ ॥
"ধিক্, ধিক্" এই বলে গোবিন্দ পার্থকে আবার বললেন।
8.72.17
इदानीं पार्थ जानामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया ।
अकाले पुरुषव्याघ्र संरम्भं यद्भवानगात् ॥ ८.७२.१७ ॥
হে পার্থ, এখন বুঝছি তুমি বৃদ্ধদের সেবা করোনি। হে পুরুষব্যাঘ্র, অসময়ে তুমি ক্রোধে আবিষ্ট হয়েছ।
8.72.18
न हि धर्मविगज्ञैरेवं कार्यं धनञ्जय ।
यथा त्वं पाण्डवाद्येह धर्मभीरुरण्डितः ॥ ८.७२.१८ ॥
হে ধনঞ্জয়, ধর্মজ্ঞ ব্যক্তিরা এমন কাজ করেন না। পাণ্ডবদের মধ্যে প্রধান হয়েও, ধর্মভীরু হয়েও তুমি এখানে যেমন করছ।
8.72.19
योऽकार्याणां क्रियायाश्च संयोगं नावबुध्यते ।
कार्याणामक्रियायाश्च स पार्थ पुरुषाधमः ॥ ८.७२.१९ ॥
যা করা উচিত নয় তার ক্রিয়া এবং যা করা উচিত তার অক্রিয়ার সংযোগ যে বোঝে না, হে পার্থ, সে মানুষের মধ্যে অধম।
8.72.20
अनुसृत्य तु ये धर्मं कवयः समुपस्थिताः ।
समासविस्तरविदां न तेषां वेत्सि निश्चयम् ॥ ८.७२.२० ॥
কিন্তু যারা ধর্ম অনুসরণ করে উপস্থিত হয়েছেন, সংক্ষেপ ও বিস্তার জানেন যে জ্ঞানীরা, তাঁদের সিদ্ধান্ত তুমি জানো না।
8.72.21
अनिश्चयज्ञो हि नरः कार्याकार्यविनिश्चये ।
एवं स मुह्यत्यवशो यथा त्वं पार्थ मुह्यसि ॥ ८.७२.२१ ॥
যে মানুষ নিশ্চয় জানে না, সে কর্তব্য ও অকর্তব্যের সিদ্ধান্তে এভাবেই অসহায় হয়ে মোহগ্রস্ত হয়, যেমন তুমি মোহগ্রস্ত হয়েছ, হে পার্থ।
8.72.22
न हि कार्यमकार्यं वा सुखं ज्ञातुं कथञ्चन ।
श्रुतेन ज्ञायते सर्वं तच्च त्वं नावहुध्यसे ॥ ८.७२.२२ ॥
কর্তব্য বা অকর্তব্য কোনো উপায়ে সহজে জানা যায় না; সবকিছু শ্রুতির দ্বারা জানা যায়, আর তুমি তা বুঝছ না।
8.72.23
अविज्ञानादिह भवान्सत्यं रक्षति धर्मवित् ।
प्राणिनां त्वं वधं पार्थ धार्मिको नावबुध्यसे ॥ ८.७२.२३ ॥
অজ্ঞানতাবশত এখানে আপনি সত্যকে রক্ষা করেন, হে ধর্মজ্ঞ। কিন্তু হে পার্থ, ধার্মিক হয়েও তুমি প্রাণীহত্যা বুঝছ না।
8.72.24
प्राणिनां हि वधात्तात वृथा धर्मो मतो मम ।
अनृतं तु भवेद्वाच्यं न तु हिंसा कदाचन ॥ ८.७२.२४ ॥
হে বৎস, প্রাণীহত্যায় ধর্ম বৃথা হয়, এই আমার মত। মিথ্যা বলা যেতে পারে, কিন্তু হিংসা কখনও নয়।
8.72.25
स कथं भ्रातरं ज्येष्ठं राजानं धर्मकोविदम् ।
हन्याद्भवान्नरश्रेष्ठ प्राकृतोऽन्यः पुमानिव ॥ ८.७२.२५ ॥
হে নরশ্রেষ্ঠ! ধর্মজ্ঞ, জ্যেষ্ঠ ভ্রাতা, রাজা তাঁকে আপনি কীভাবে বধ করতে পারেন, যেমন কোনো সাধারণ মানুষ অন্য কাউকে বধ করে?
8.72.26
अयुध्यमानस्य गुरोस्तथाऽशत्रोश्च मानद ।
पराङ्मुखस्य द्रवतः शरणं चापि गच्छतः ॥ ८.७२.२६ ॥
হে মানদ! যে যুদ্ধ করছে না, যে গুরু, যে শত্রু নয়, যে পিছন ফিরে পালাচ্ছে, যে শরণ নিতে যাচ্ছে, তাকে বধ করা উচিত নয়।
8.72.27
कृताञ्जलेः प्रपन्नस्य प्रमत्तस्य तथैव च ।
न वधः पूज्यते सद्भिस्तच्च सर्वं गुरौ तव ॥ ८.७२.२७ ॥
অঞ্জলিবদ্ধ, শরণাগত ও অসতর্ককে বধ করা সজ্জনেরা প্রশংসা করেন না। তোমার গুরুর ক্ষেত্রেও এই সবই প্রযোজ্য।
8.72.28
त्वया चैतद्व्रतं पार्थ बालेनेव कृतं पुरा ।
तस्मादधर्मसंयुक्तं मौर्ख्यादेव व्यवस्यसि ॥ ८.७२.२८ ॥
হে পার্থ! তুমি পূর্বে শিশুর মতো এই ব্রত গ্রহণ করেছিলে। তাই অধর্মযুক্ত এই সংকল্প তুমি কেবল মূর্খতাবশত গ্রহণ করছ।
8.72.29
स्वगुरुं पार्थ कस्मात्त्वं हन्तुकामोऽभिधावसि ।
असम्प्रधार्य धर्माणां गतिं सूक्ष्मां दुरत्ययाम् ॥ ८.७२.२९ ॥
হে পার্থ! নিজের গুরুকে বধ করার ইচ্ছায় তুমি কেন ছুটে যাচ্ছ? ধর্মের সূক্ষ্ম ও দুরতিক্রম্য গতি বিবেচনা না করেই?
8.72.30
इदं धर्मरहस्यं च तव वक्ष्यामि पाण्डव ।
यद्ब्रूयात्तव भीष्मो वा राजा वापि युधिष्ठिरः ॥ ८.७२.३० ॥
হে পাণ্ডব! ধর্মের এই রহস্য আমি তোমাকে বলব, যা ভীষ্ম বা রাজা যুধিষ্ঠিরও তোমাকে বলতেন।
8.72.31
विदुरो वा पुनः क्षत्ता गान्धारी वा यशस्विनी ।
कुन्ती वा भरतश्रेष्ठ द्रौपदी वा यशस्विनी।
तत्ते वक्ष्यामि तत्त्वेन निबोधैतद्धनञ्जय ॥ ८.७२.३१ ॥
বিদুর বা ক্ষত্তা, অথবা যশস্বিনী গান্ধারী, অথবা কুন্তী, হে ভরতশ্রেষ্ঠ, অথবা যশস্বিনী দ্রৌপদী — তা তোমাকে যথার্থভাবে বলব, হে ধনঞ্জয়, এটি বুঝে নাও।
8.72.32
सत्यस्यं वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
सुदुर्विदं हि तत्त्वेन तत्सत्यमिति मे सतिः ॥ ८.७२.३२ ॥
সত্যের বাক্য উত্তম; সত্যের চেয়ে শ্রেষ্ঠ কিছু নেই। কিন্তু তাকে যথার্থভাবে জানা অত্যন্ত দুষ্কর — তাই সত্য বলেই আমার প্রত্যয়।
8.72.33
भवेत्सत्यमवक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत् ॥ ८.७२.३३ ॥
কখনো সত্য বলা অনুচিত হতে পারে, আবার কখনো মিথ্যা বলা উচিত হতে পারে। যেখানে মিথ্যা সত্য হয়ে ওঠে, আর সত্যও মিথ্যা হয়ে ওঠে।
8.72.34
विवाहकाले रतिसम्प्रयोगे ।
प्राणात्यये सर्वत्रनापहारे।
विप्रस्य चार्थे ह्यनृतं वदेत ।
पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ ८.७२.३४ ॥
বিবাহকালে, রতিসম্ভোগে, প্রাণসংকটে, সর্বত্র নয়, চুরিতেও নয় — ব্রাহ্মণের স্বার্থে মিথ্যা বলা যায়; এই পাঁচটি মিথ্যাকে নিষ্পাপ বলা হয়।
8.72.35
सर्वस्वस्यापहारे तु वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
तत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत् ॥ ८.७२.३५ ॥
তবে সর্বস্ব অপহরণের সময় মিথ্যা বলা উচিত হতে পারে। সেখানে মিথ্যা সত্য হয়, আর সত্যও মিথ্যা হয়।
8.72.36
तादृशो हन्यते बालो यस्य सत्यमनिश्चितम् ।
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित् ॥ ८.७२.३६ ॥
যার সত্য অনিশ্চিত, সেই বালক বিনষ্ট হয়। সত্য ও মিথ্যা নিশ্চিত করে জানার পরেই মানুষ ধর্মজ্ঞ হয়।
8.72.37
किमाश्चर्यं कृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव ॥ ८.७२.३७ ॥
প্রজ্ঞাবান মানুষও অতি নিষ্ঠুর হলে যদি অন্ধবধের ফলে বকের মতো মহা পুণ্য লাভ করে, তাতে আশ্চর্যের কী আছে?
8.72.38
किमाश्चर्यं पुनर्मूढो धर्मकामो ह्यपण्डितः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पापमापगास्विव कौशिकः ॥ ८.७२.३८ ॥
মূঢ় অপণ্ডিত ধর্মকামী হয়েও যদি নদীতে কৌশিকের মতো মহাপাপ লাভ করে, তাতে আশ্চর্যের কী?
8.72.39
आचक्ष्व भगवन्नेतद्यथा विन्दाम्यहं तथा ।
वलाकस्यानुसम्बद्धं नदीनां कौशिकस्य च ॥ ८.७२.३९ ॥
হে ভগবান, এটি আমাকে বলুন, যাতে আমি বুঝতে পারি — বকের কাহিনি এবং নদী ও কৌশিকের সম্পর্কিত বৃত্তান্ত।
8.72.40
मृगव्याधोऽभवत्कश्चिद्बलाको नाम भारत ।
यात्रार्थं पुत्रदाराणां मृगान्हन्ति न कामतः ॥ ८.७२.४० ॥
হে ভারত, বলাক নামে এক মৃগয়াজীবী ছিল। স্ত্রী-পুত্রের ভরণপোষণের জন্য সে হরিণ বধ করত, ইচ্ছায় নয়।
8.72.41
वृद्धौ च मातापितरौ बिभर्त्यन्यांश्च संश्रितान् ।
स्वधर्मनिरतो नित्यं संविभज्यानसूयकः ॥ ८.७२.४१ ॥
সে বৃদ্ধ মাতা-পিতা ও অন্যান্য আশ্রিতদের ভরণপোষণ করত। সর্বদা স্বধর্মে নিরত থেকে, ভাগ করে দিত, ঈর্ষাহীন ছিল।
8.72.42
स कदाचिन्मृगप्रेप्सुर्नान्वविन्दन्मृगं क्वचित् ।
अथापश्यत्स पीवानं श्वापदं घ्राणचक्षुषम् ॥ ८.७२.४२ ॥
একবার হরিণ খুঁজতে গিয়ে সে কোথাও হরিণ পেল না। তখন সে নাকেই চোখ আছে এমন একটি মোটা হিংস্র প্রাণী দেখল।
8.72.43
अदृष्टपूर्वमपि तत्सत्वं तेन हतं तदा ।
अन्धे हते ततो व्योम्नः पुष्पवर्षं पपात च ॥ ८.७२.४३ ॥
পূর্বে কখনো দেখা যায়নি এমন সেই প্রাণীটিকে তখন সে বধ করল। সেই অন্ধ নিহত হলে আকাশ থেকে পুষ্পবৃষ্টি পড়ল।
8.72.44
अप्सरोगीतवादित्रैर्नादितं च मनोरमम् ।
विमानमगमत्स्वर्गान्मृगव्याधनिनीषया ॥ ८.७२.४४ ॥
অপ্সরাদের গীত ও বাদ্যে মুখরিত মনোরম বিমান মৃগব্যাধকে নিয়ে যাওয়ার ইচ্ছায় স্বর্গে গেল।
8.72.45
तद्भूतं सर्वभूतानामभावाय किलार्जुन ।
तपस्तप्त्वा वरं प्राप्तं कृतमन्धं स्वयम्भुवा ॥ ८.७२.४५ ॥
হে অর্জুন, সেই প্রাণী সর্বভূতের বিনাশের জন্যই ছিল। তপস্যা করে বর লাভের পর স্বয়ম্ভূ তাকে অন্ধ করে দিয়েছিলেন।
8.72.46
तद्धत्वा सर्वभूतानामभावकृतनिश्चयम् ।
बलाकोऽगात्स्वर्गलोकमेवं धर्मः सुदुर्विदः ॥ ८.७२.४६ ॥
সর্বভূতের বিনাশে সংকল্পবদ্ধ সেই বলাককে বধ করে সে স্বর্গলোকে গেল। ধর্ম এমনই অতি দুর্জ্ঞেয়।
8.72.47
कौशिकोऽप्यभवद्विप्रस्तपस्वीनो बहुश्रुतः ।
नदीनां सङ्गमे ग्रामाददूरे स किलावसत् ॥ ८.७२.४७ ॥
কৌশিকও এক তপস্বী ও বহুশ্রুত ব্রাহ্মণ হলেন। তিনি নদীগুলির সঙ্গমে, গ্রাম থেকে দূরে নয় এমন স্থানে বাস করতেন।
8.72.48
सत्यं मया सदा वाच्यमिति तस्याभवद्द्वतम् ।
सत्यवादीति विख्यातः स तदासीद्धनञ्जय ॥ ८.७२.४८ ॥
'আমাকে সর্বদা সত্যই বলতে হবে' এটাই ছিল তাঁর সংকল্প। হে ধনঞ্জয়, তখন তিনি 'সত্যবাদী' নামে বিখ্যাত হলেন।
8.72.49
अथ दस्युभयात्केचित्तदा तद्वनमाविशन् ।
तत्रापि दस्यवः क्रुद्धास्तानमार्गन्त यत्नतः ॥ ८.७२.४९ ॥
তখন দস্যুদের ভয়ে কেউ কেউ সেই বনে প্রবেশ করল। সেখানেও ক্রুদ্ধ দস্যুরা যত্নসহকারে তাদের খুঁজল।
8.72.50
अथ कौशिकमभ्येत्य प्रोचुस्ते सत्यवादिनम् ।
कतरेण पथा याता भगवन्निति वै जनाः।
सत्येन पृष्टः प्रब्रूहि यदि तद्वेत्थ शंस नः ॥ ८.७२.५० ॥
তখন তারা সত্যবাদী কৌশিকের কাছে গিয়ে বলল, 'হে ভগবান, লোকেরা কোন পথে গেছে? সত্যের নামে জিজ্ঞাসা করছি; আপনি জানলে আমাদের বলুন।'
8.72.51
सत्यस्य त्वविभागज्ञः सत्यं तेभ्यः शशंस ह ।
बहुवृक्षलतागुल्ममेतद्गहनमाश्रिताः।
इति तान्ख्यापयामास तेभ्यस्तत्त्वं स कौशिकः ॥ ८.७२.५१ ॥
কিন্তু সত্যের সূক্ষ্ম ভেদ না জানা সেই কৌশিক তাদের সত্য বললেন: 'তারা এই ঘন বনে, বহু বৃক্ষ, লতা ও ঝোপে ভরা স্থানে আশ্রয় নিয়েছে।' এভাবে তিনি তাদের সেই তথ্য জানালেন।
8.72.52
ततस्ते तान्समासाद्य क्रूरा जघ्नुरिति श्रुतिः ।
ततोऽधर्मेण महता वाग्दुरुक्तेन कौशिकः ॥ ८.७२.५२ ॥
তখন নিষ্ঠুর দস্যুরা তাদের কাছে পৌঁছে হত্যা করল, এরকম শ্রুতি বলে। তারপর মহা অধর্ম ও কটু বাক্যের কারণে কৌশিক—
8.72.53
गतः सुकष्टं निरयं धर्मसूक्ष्मेष्वतत्त्ववित् ।
दृष्टपूर्वश्रुतो मूढो धर्माणामविशारदः ॥ ८.७२.५३ ॥
ধর্মের সূক্ষ্ম বিষয়ে তত্ত্ব না জানা, মূঢ়, ধর্মে অদক্ষ সেই কৌশিক ভয়ংকর নরকে গেলেন; যিনি পূর্বে দেখেছেন ও শুনেছেন।
8.72.54
वृद्धानपृच्छन्सन्देहानन्धः श्वभ्रमिवर्च्छति ॥ ८.७२.५४ ॥
বয়োজ্যেষ্ঠদের কাছে সংশয় জিজ্ঞাসা না করা ব্যক্তি, অন্ধ যেমন গর্তে পড়ে, তেমনি পড়ে যায়।
8.72.55
तत्र ते लक्षणोद्देशः कश्चिदेव भविष्यति ।
दुष्करं प्रतिसंख्यानं कार्त्स्न्येनात्र व्यवस्थितिः ॥ ८.७२.५५ ॥
এখানে তোমার জন্য ধর্মের লক্ষণের কিছু নির্দেশ অবশ্যই থাকবে; এর সম্পূর্ণ বিচার দুষ্কর, এবং এ বিষয়ে সম্পূর্ণ সুনির্দিষ্ট মীমাংসাও নেই।
8.72.56
सत्यं धर्म इति ह्येके वदन्ति बहवो जनाः ।
न च पार्थाभ्यसूयामि नैतत्सर्वत्र शिष्यते ॥ ८.७२.५६ ॥
সত্যই ধর্ম, এ কথা কেউ কেউ ও বহু মানুষ বলে। আমি পার্থকে দোষ দিচ্ছি না; কিন্তু এটি সর্বত্র অবশিষ্ট থাকে না।
8.72.57
श्रुतिस्तु धार्या इत्येके वदन्ति बहवो जनाः ।
न त्वेतत्प्रत्यसूयामि तत्र सर्वं विधीयते ॥ ८.७२.५७ ॥
শ্রুতিকে ধারণ করতে হবে, এ কথা বহু মানুষ বলে। কিন্তু আমি এর প্রতিবাদ করি না; সেখানে সবই বিহিত হয়েছে।
8.72.58
यत्स्यादहिंसासंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः ।
अहिंसार्थाय हिंस्राणां धर्मप्रवचनं कृतम्।
धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयते प्रजाः ॥ ८.७२.५८ ॥
যা অহিংসার সঙ্গে যুক্ত, তাই ধর্ম, এই নিশ্চয়। হিংস্রদের অহিংসার জন্যই ধর্মের উপদেশ দেওয়া হয়েছে। ধারণ করে বলেই একে ধর্ম বলা হয়; ধর্ম প্রজাদের ধারণ করে।
8.72.59
प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यस्मात्प्रभवसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥ ८.७२.५९ ॥
প্রাণীদের উন্নতির জন্যই ধর্মের উপদেশ দেওয়া হয়েছে। যা উন্নতিযুক্ত, তাই ধর্ম, এই নিশ্চয়।
8.72.60
येऽन्यायेन जिगीषन्तो धर्मं पृच्छन्ति मानवाः ।
अकूजनेन चेन्मोक्षो नात्र कूजेत्कथञ्चन ॥ ८.७२.६० ॥
যারা অন্যায়ভাবে জয় করতে চেয়ে ধর্ম জিজ্ঞাসা করে; নীরব থাকলে মোক্ষ লাভ হলে, এখানে কোনোভাবেই শব্দ করা উচিত নয়।
8.72.61
अवश्यं कूजितव्ये ह शङ्केरन्वाप्यकूजनात् ।
येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो धर्मं पृच्छन्ति कस्यचित्।
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विनिश्चित्म् ॥ ८.७२.६१ ॥
অবশ্যই বলার স্থানে নীরব থাকলে সন্দেহ জাগতে পারে। যারা অন্যায়ভাবে জয়ী হতে চায় এবং কারও কাছে ধর্ম জিজ্ঞাসা করে, সেখানে সত্যের চেয়ে মিথ্যা বলাই শ্রেয়, এমনটাই স্থির হয়েছে।
8.72.62
प्राणात्यये विवाहे वा सर्वजात्या महाभये ।
सर्वस्वस्य च लोपे वा वक्तव्यमनृतं भवेत् ॥ ८.७२.६२ ॥
প্রাণসংকটে, বিবাহে, সর্বপ্রকার মহাভয়ে কিংবা সর্বস্ব হারানোর সময় মিথ্যা বলতে হতে পারে।
8.72.63
अधर्मं हि न पश्यन्ति मृषोद्यं तत्र पण्डिताः ।
सर्वथाऽभिवदेत्तत्तु नानृतं स्याद्विचक्षणः ॥ ८.७२.६३ ॥
সেখানে পণ্ডিতেরা মিথ্যা বলাকে অধর্ম বলে দেখেন না। বিচক্ষণ ব্যক্তি তা সর্বতোভাবে বলবেন; তা মিথ্যা হবে না।
8.72.64
यः स्तेनैः सह सम्बन्धो मुच्यते शपथादपि ।
भवेत्तत्रानृतं श्रेयः सत्यादिति विचारितम् ॥ ८.७२.६४ ॥
চোরদের সঙ্গে যে সম্পর্ক, শপথ থেকেও যেখানে মুক্তি মেলে, সেখানে সত্যের চেয়ে মিথ্যাই শ্রেয়, এমনটাই বিবেচিত হয়েছে।
8.72.65
न च तेभ्यो धनं देयं सत्यादिति कथञ्चन ।
पापेभ्योऽपि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत्।
तस्माद्धर्मार्थमनृतमुक्त्वा नानृतवाग्भवेत् ॥ ८.७२.६५ ॥
সত্যের নামেও তাদের ধন দেওয়া উচিত নয়। পাপীদের দেওয়া ধন দাতাকেও পীড়া দেয়। তাই ধর্মের জন্য মিথ্যা বলে কেউ মিথ্যাবাদী হয় না।
8.72.66
एष ते लक्षणोद्देशो मयोद्दिष्टो यथाविधि ।
एतज्ज्ञात्वा ब्रूहि पार्थ यदि वध्यो युधिष्ठिरः ॥ ८.७२.६६ ॥
এই আমি তোমাকে বিধানমতো লক্ষণের নির্দেশ দিলাম। হে পার্থ, এটি জেনে বলো, যদি যুধিষ্ঠির বধ্য হন।
8.72.67
यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान्महायशाः ॥ ८.७२.६७ ॥
মহাপ্রাজ্ঞ ও মহাযশস্বী যেমন বলবেন, তেমনই।
8.72.68
सुहृद्ब्रूयाद्यथाऽस्माकं तथोक्तं वचनं त्वया ।
भवान्मातृसमोऽस्माकं भवान्पितृसमोऽपि च।
गतिश्च परमा कृष्ण त्वमेव च परायणम् ॥ ८.७२.६८ ॥
বন্ধু আমাদের যেমন বলত, তেমনই তুমি বাক্য বললে। তুমি আমাদের মাতৃতুল্য, পিতৃতুল্যও। হে কৃষ্ণ, পরম গতি ও পরায়ণ তুমিই।
8.72.69
न हि ते त्रिषु लोकेषु विद्यतेऽविदितं क्वचित् ।
तस्माद्भवान्परं धर्मं वेद सर्वं यथातथम् ॥ ८.७२.६९ ॥
ত্রিলোকে তোমার অজানা কিছুই কোথাও নেই। তাই তুমি পরম ধর্মকে সবকিছু যথার্থভাবে জান।
8.72.70
अवध्यं पाण्डवं मन्ये धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
अधर्मयुक्ते संयोगे ब्रूहि किञ्चिदनुग्रहम् ॥ ८.७२.७० ॥
ধর্মরাজ পাণ্ডব যুধিষ্ঠিরকে আমি অবধ্য বলে মনে করি। এই অধর্মযুক্ত সংঘর্ষে কিছু অনুগ্রহের কথা বল।
8.72.71
इदं चापरमत्रैव ब्रूहि तत्त्वं विवक्षितम् ॥ ८.७२.७१ ॥
এখানেই আরও একটি কথা বল, যে তত্ত্ব তুমি বলতে চাও।
8.72.72
जानासि दाशार्ह मम व्रतं तु ।
यो मां ब्रूयात्कश्चन मानुषेषु।
अन्यस्मै त्वं गाण्डिवं देहि पार्थ ।
यो मत्तोऽस्त्रे वीर्यतो वा विशिष्टः ॥ ८.७२.७२ ॥
হে দাশার্হ, তুমি আমার ব্রত জানো। মানুষের মধ্যে কেউ যদি আমাকে বলে, 'হে পার্থ, গাণ্ডীব অন্যকে দাও', যে আমার চেয়ে অস্ত্রে বা বীর্যে শ্রেষ্ঠ।
8.72.73
हन्यामहं केशव तं प्रसह्य ।
भीमो हन्यात्तूवरकेति चोक्तः।
वन्मां राजा ह्युक्तवांस्ते समक्षं ।
धनुर्देहीत्यसकृद्वृष्णिवीरे ॥ ८.७२.७३ ॥
হে কেশব, আমি তাকে বলপূর্বক বধ করব। ভীম তাকে 'তূবরক' বলে ডাকত। রাজা তোমার সামনেই আমাকে বারবার বলেছিলেন, 'ধনু দাও', হে বৃষ্ণিবীর।
8.72.74
तं हन्यां चेत्केशव जीवलोके ।
स्थाता नाहं कालमप्यल्पमात्रम्।
ध्यात्वा नूनं ह्येनसा चापि मुक्तो ।
वधं राज्ञो भ्रष्टवीर्यो विचेताः ॥ ८.७२.७४ ॥
হে কেশব, আমি যদি তাকে এই জীবলোকে বধ করি, তবে আমি সামান্য কালও বেঁচে থাকব না। রাজার বধে পাপ থেকে মুক্ত হব, এই ভেবে, বীর্য হারিয়ে ও বিভ্রান্ত চিত্তে…
8.72.75
यथा प्रतिज्ञा मम लोकबुद्धौ ।
भवेत्सत्या धर्मभृतां वरिष्ठ।
यथा जीवत्पाण्डवोऽहं च कृष्ण ।
तथा बुद्धिं दातुमप्यर्हसि त्वम् ॥ ८.७२.७५ ॥
হে ধর্মধারীদের শ্রেষ্ঠ, যাতে লোকবুদ্ধিতে আমার প্রতিজ্ঞা সত্য হয়, এবং হে কৃষ্ণ, যাতে আমি পাণ্ডব হয়ে বেঁচে থাকি, সেরূপ বুদ্ধি আমাকে দিতেও তুমি যোগ্য।
8.72.76
राजा श्रान्तो विक्षतो दुःखितश्च ।
कर्णेन सह्ख्ये निशितैर्बाणसङ्घैः।
यश्चानिशं सूतपुत्रेण वीर ।
शरैर्भृशं ताडितो युध्यमानः ॥ ८.७२.७६ ॥
রাজা ক্লান্ত, আহত ও দুঃখিত। যুদ্ধে সূতপুত্র কর্ণের সঙ্গে তীক্ষ্ণ বাণের ঝাঁকে, হে বীর, যিনি নিরন্তর সূতপুত্রের বাণে অতিশয় আহত হয়ে যুদ্ধ করছিলেন।
8.72.77
अतस्त्वमेतेन सरोषमुक्तो ।
दुःखान्वितेनेदमयुक्तरूपम्।
अकोपितो ह्येष यदि स्म सङ्ख्ये ।
कर्णं न हन्यादिति चाब्रवीत्सः ॥ ८.७२.७७ ॥
অতএব দুঃখে পূর্ণ ইনি ক্রোধে যে অনুচিত বাক্য বলেছেন, তা তুমি শোনো। তিনি ক্রোধহীন থাকলে যুদ্ধে কর্ণকে বধ করতেন না, এই কথা তিনি বলেছিলেন।
8.72.78
जानाति तं पाण्डव एष चापि ।
पापं लोके कर्णमसह्यमन्यैः।
ततस्त्वमुक्तो भृशरोषितेन ।
राज्ञा समक्षं परुषाणि पार्थ ॥ ८.७२.७८ ॥
পাণ্ডবও এ কথা জানেন; জগতে কর্ণ অন্যদের কাছে অসহ্য পাপী বলে পরিচিত। তখন অতি ক্রুদ্ধ রাজা সকলের সামনে তোমাকে কঠোর বাক্য বলেছিলেন, হে পার্থ।
8.72.79
नित्योद्युक्ते सततं चाप्रसह्ये ।
कर्णे द्यूतं ह्यद्य रणे निबद्धम्।
तस्मिन्हते कुरवो निर्जिताः स्यु… ।
रेवं बुद्धिः पार्थिवे धर्मपुत्रे ॥ ८.७२.७९ ॥
কর্ণ সর্বদা প্রস্তুত ও নিরন্তর অজেয়; আজ যুদ্ধে তাঁর উপরেই পণ রাখা হয়েছে। তিনি নিহত হলে কৌরবরা পরাজিত হবে। রাজা ও ধর্মপুত্রের বুদ্ধি এমনই।
8.72.80
ततो बधं नार्हति धर्मपुत्र… ।
स्त्वया प्रतिज्ञाऽर्जुन पालनीया।
जीवन्नयं येन मृतो भवेद्धि ।
तन्मे निबोधेह तवानुरूपम् ॥ ८.७२.८० ॥
অতএব ধর্মপুত্রের বধ উচিত নয়; হে অর্জুন, তোমার প্রতিজ্ঞা রক্ষা করতে হবে। জীবিত অবস্থাতেই এ যাতে মৃতের মতো হয়, তোমার উপযোগী সেই কথা আমার কাছে শোনো।
8.72.81
यदा मानं लभते माननार्ह… ।
स्तदा स वै जीवति जीवलोके।
यदाऽवमानं लभते महान्तं ।
तदा जीवन्मृत इत्युच्यते सः ॥ ८.७२.८१ ॥
সম্মানযোগ্য ব্যক্তি যখন সম্মান পান, তখনই তিনি জগতে প্রকৃতভাবে বাঁচেন। আর যখন তিনি মহা অপমান পান, তখন বেঁচে থাকলেও তাঁকে 'মৃত' বলা হয়।
8.72.82
सम्मानितः पार्थिवोऽयं सदैव ।
त्वया च भीमेन तथा यमाभ्याम्।
वृद्धैश्च लोके पुरुषैश्च शूरै… ।
स्तस्यापमानं कलया प्रयुङ्क्ष्व ॥ ८.७२.८२ ॥
এই রাজা সর্বদা তোমার দ্বারা, ভীমের দ্বারা এবং দুই যমজ ভ্রাতার দ্বারা সম্মানিত; জগতে প্রবীণদের, পুরুষদের ও বীরদের দ্বারাও তিনি সম্মানিত। অতএব তাঁর অপমান অল্পমাত্রও ঘটাও।
8.72.83
त्वमित्यत्रभवन्तं हि ब्रूहि पार्थ युधिष्ठिरम् ।
त्वमित्युक्तो हि निहतो गुरुर्भवति भारत ॥ ८.७२.८३ ॥
হে পার্থ, পূজনীয় যুধিষ্ঠিরকে 'ত্বম্' বলে সম্বোধন করো; হে ভারত, 'ত্বম্' বলা হলেই গুরু নিহত হন।
8.72.84
एवमाचर कौन्तेय धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
अधर्मयुक्तं संयोगं कुरुष्वैनं कुरूद्वह ॥ ८.७२.८४ ॥
হে কৌন্তেয়, ধর্মরাজ যুধিষ্ঠিরের প্রতি এভাবেই আচরণ করো; হে কুরুশ্রেষ্ঠ, তাঁর সঙ্গে অধর্মযুক্ত আচরণ করো।
8.72.85
अथर्वाङ्गिरसी ह्येषा श्रुतीनामुत्तमा श्रुतिः ।
अविचार्यैव कार्यैषा श्रेयस्कामैर्नरैः सदा ॥ ८.७२.८५ ॥
এই অথর্বাঙ্গিরসী শ্রুতিসমূহের মধ্যে শ্রেষ্ঠ শ্রুতি; কল্যাণকামী মানুষেরা এটি সর্বদা বিচার না করেই পালন করবে।
8.72.86
अवधेन वधः प्रोक्तो यद्गुरुस्त्वमिति प्रभुः ।
तद्ब्रूहि त्वं यन्मयोक्तं धर्मराजस्य धर्मवित् ॥ ८.७२.८६ ॥
হে প্রভু, 'ত্বম্' বললে গুরুকে অবধের দ্বারা বধ করা বলা হয়; হে ধর্মজ্ঞ, আমি যা বলেছি তা তুমি ধর্মরাজকে বলো।
8.72.87
यदा ह्यं पाण्डव धर्मराज… ।
सत्वत्तोऽयुक्तं लप्स्यते चैव साधु।
ततोऽस्य पादावभिवाद्य पश्चा… ।
च्छ्रेयो ब्रूयात्सान्त्वयुक्तं हितं च ॥ ८.७२.८७ ॥
হে পাণ্ডব, যখন এই ধর্মরাজ… তোমার কাছ থেকে অনুচিত এবং মঙ্গলও পাবেন; তখন তাঁর পায়ে প্রণাম করে, পরে… মঙ্গলময়, সান্ত্বনাপূর্ণ ও হিতকর কথা বলবে।
8.72.88
भ्राता प्राज्ञस्तव कोपं न जातु ।
कुर्याद्राजा धर्ममार्गानुसारी।
मुक्तोऽनृताद्वातृवधाच्च पापा… ।
द्धृष्टः कर्णं त्वं जहि पार्थ पश्चात् ॥ ८.७२.८८ ॥
তোমার প্রাজ্ঞ ভ্রাতা কখনো ক্রোধ না করুক। ধর্মপথের অনুসারী রাজা মিথ্যা, ভ্রাতৃহত্যা ও পাপ থেকে মুক্ত থাকুন। হে পার্থ, নির্ভয়ে কর্ণকে বধ করো, পরে…