મહાભારત · અધ્યાય 8.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.72.1
युधिष्ठिरेणै…क्तः कौन्तेयः श्वेतवाहनः ।
असिं जग्राह सङ्क्रुद्धो जिघांसुर्भरतर्षभम् ॥ ८.७२.१ ॥
યુધિષ્ઠિર દ્વારા…કહેવાયા પછી, શ્વેત અશ્વોવાળા કૌન્તેય (અર્જુન) અત્યંત ક્રોધિત થઈ ભરતશ્રેષ્ઠને મારવાની ઇચ્છાથી તલવાર ઉપાડી.
8.72.2
तस्य कोपं समाज्ञाय चित्तज्ञः केशवस्तदा ।
उवाच किमिदं खङ्गं गृह्णास्यर्जुन शंम मे ॥ ८.७२.२ ॥
તેનો ક્રોધ સંપૂર્ણ જાણીને ચિત્તજ્ઞ કેશવ (કૃષ્ણ) ત્યારે બોલ્યા: 'અર્જુન, આ તલવાર કેમ ઉપાડે છે? મને કહે.'
8.72.3
नेह पश्यामि योद्धव्यं त्वया किञ्चिद्वनञ्जय ।
नेहागता धार्तराष्ट्राः सर्वे भीमेन वारिताः ॥ ८.७२.३ ॥
હે ધનંજય, અહીં તારા વડે લડવા યોગ્ય કંઈ પણ હું જોતો નથી; ધૃતરાષ્ટ્રના બધા પુત્રો અહીં આવ્યા નથી, ભીમે તેમને રોક્યા છે.
8.72.4
उपागतोऽसि कौन्तेय राजा द्रष्टव्य इत्यसौ ।
स राजा भवता दृष्टः कुशली च युधिष्ठिरः ॥ ८.७२.४ ॥
હે કૌન્તેય, રાજાને જોવા તું આવ્યો છે; તે રાજા યુધિષ્ઠિર તારા વડે જોવાયા, અને તેઓ કુશળ છે.
8.72.5
तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम् ।
हर्षकाले च सम्प्राप्ते कस्मात्त्वां मन्युराविशत् ॥ ८.७२.५ ॥
તે નૃપશ્રેષ્ઠ, વાઘ સમાન પરાક્રમી તેમને જોઈને, આનંદનો સમય આવ્યો હોવા છતાં તારામાં ક્રોધ કેમ પ્રવેશ્યો?
8.72.6
न तं पश्यामि कौन्तेय यस्ते वध्यो भवेदिह ।
प्रहर्तुमिच्छसे कस्मात्किं वा ते चित्तविभ्रमः ॥ ८.७२.६ ॥
હે કૌન્તેય, અહીં તારા વડે મારવા યોગ્ય કોઈને હું જોતો નથી; તું પ્રહાર કેમ કરવા ઇચ્છે છે? અથવા તારું ચિત્ત ભ્રમિત થયું છે?
8.72.7
कस्माद्भवान्महाखङ्गं परिगृह्णात्यकारणात्। ॥ ८.७२.७ ॥
તમે કોઈ કારણ વિના આ મહાન ખડ્ગ શા માટે ઉપાડો છો?
8.72.8
तत्त्वां पृच्छामि कौन्तेय किमिदं ते चिकीर्षितम् ।
परामृशसि यत्क्रुद्धः खङ्गमद्भुतविक्रम ॥ ८.७२.८ ॥
તેથી હે કૌન્તેય, હું પૂછું છું કે તમારો આ શો સંકલ્પ છે; ક્રોધે ભરાઈને અદ્ભુત પરાક્રમી ખડ્ગ તમે પકડો છો.
8.72.9
एवमुक्तः कटाक्षेण प्रेक्षमाणो युधिष्ठिरम् ।
अर्जुनः प्राह गोविन्दं क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ ८.७२.९ ॥
આમ કહેવાયેલો, કટાક્ષથી યુધિષ્ઠિર તરફ જોતો, ક્રોધે ભરાયેલો અર્જુન સર્પની જેમ ફૂંફાડા મારતો ગોવિંદને બોલ્યો.
8.72.10
अन्यस्मै देहि गाण्डीवमिति मां यः प्रचोदयेत् ।
भिन्द्यामहं तस्य शिर इत्युपांशु व्रतं मम।
युधिष्ठिरेण तेनाहमुक्तश्चास्मि जनार्दन ॥ ८.७२.१० ॥
"ગાંડીવ બીજાને આપી દે" એમ જે મને કહેશે, તેનું મસ્તક હું છેદીશ — આ મારું ગુપ્ત વ્રત છે. હે જનાર્દન, યુધિષ્ઠિરે મને આવું કહ્યું છે.
8.72.11
यदुक्तोऽहमदीनार्थं राज्ञाऽनेन यशस्विना ।
समक्षं तव गोविन्द न तत्क्षन्तुमिहोत्सहे ॥ ८.७२.११ ॥
હે ગોવિંદ, આ યશસ્વી રાજાએ તમારી સમક્ષ મને દૃઢ હેતુથી જે કહ્યું, તે હું અહીં સહન કરી શકતો નથી.
8.72.12
तस्मादेनं विधिष्यामि राजानं धर्मचारिणाम् ।
प्रतिज्ञां पालयिष्यामि हत्वैनं नरसत्तमम् ॥ ८.७२.१२ ॥
તેથી ધર્માચારીઓમાં શ્રેષ્ઠ આ રાજાને હું દંડ કરીશ; આ નરશ્રેષ્ઠને હણીને હું મારી પ્રતિજ્ઞા પાળીશ.
8.72.13
एतदर्थं मया खह्गो गृहीतो यदुनन्दन ।
सोऽहं युधिष्ठिरं हत्वा सत्यस्यानृण्यतां गतः।
विशोको विज्वरश्चापि भविष्यामि जनार्दन ॥ ८.७२.१३ ॥
હે યદુનંદન, આ જ હેતુથી મેં તલવાર ઉપાડી છે. હે જનાર્દન, યુધિષ્ઠિરને હણીને સત્યના ઋણમાંથી મુક્ત થઈ હું શોક અને સંતાપ વિનાનો થઈશ.
8.72.14
किं वा त्वं मन्यसे प्राप्तमस्मिन्कार्य उपस्थिते ।
त्वमस्य जगतस्तात वेत्थ सर्वं गतागतम् ॥ ८.७२.१४ ॥
આ કાર્ય ઉપસ્થિત થયું છે ત્યારે તું શું પ્રાપ્ત માને છે? હે તાત, આ જગતનું આવવું-જવું બધું તું જાણે છે.
8.72.15
जातस्त्वत्तो हि धर्मश्चाधर्मश्चेति परा श्रुतिः ।
तत्तथा प्रकरिष्यामि यथा मां वक्ष्यते भवान् ॥ ८.७२.१५ ॥
ધર્મ અને અધર્મ બંને તારાથી જ ઉત્પન્ન થાય છે, એમ પરમ શ્રુતિ કહે છે. તેથી તું મને જેમ કહીશ તેમ હું કરીશ.
8.72.16
धिग्धिगित्येव गोविन्दः पार्थमुक्त्वाब्रवीत्पुनः ॥ ८.७२.१६ ॥
"ધિક્, ધિક્" એમ કહીને ગોવિંદે પાર્થને ફરી કહ્યું.
8.72.17
इदानीं पार्थ जानामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया ।
अकाले पुरुषव्याघ्र संरम्भं यद्भवानगात् ॥ ८.७२.१७ ॥
હે પાર્થ, હવે હું જાણું છું કે તેં વડીલોની સેવા કરી નથી. હે પુરુષવ્યાઘ્ર, અયોગ્ય સમયે તું ક્રોધમાં આવી ગયો.
8.72.18
न हि धर्मविगज्ञैरेवं कार्यं धनञ्जय ।
यथा त्वं पाण्डवाद्येह धर्मभीरुरण्डितः ॥ ८.७२.१८ ॥
હે ધનંજય, ધર્મને જાણનારાઓએ આ રીતે કાર્ય ન કરવું જોઈએ. પાંડવોમાં પ્રથમ હોવા છતાં, ધર્મથી ડરનારો હોવા છતાં તું અહીં જેમ કરી રહ્યો છે.
8.72.19
योऽकार्याणां क्रियायाश्च संयोगं नावबुध्यते ।
कार्याणामक्रियायाश्च स पार्थ पुरुषाधमः ॥ ८.७२.१९ ॥
ન કરવા યોગ્ય કર્મની ક્રિયા અને કરવા યોગ્ય કર્મની અક્રિયાનો સંબંધ જે જાણતો નથી, હે પાર્થ, તે મનુષ્યોમાં અધમ છે.
8.72.20
अनुसृत्य तु ये धर्मं कवयः समुपस्थिताः ।
समासविस्तरविदां न तेषां वेत्सि निश्चयम् ॥ ८.७२.२० ॥
પણ ધર્મને અનુસરીને આવેલા કવિઓ, સંક્ષેપ અને વિસ્તારના જ્ઞાતાઓનો નિશ્ચય તું જાણતો નથી.
8.72.21
अनिश्चयज्ञो हि नरः कार्याकार्यविनिश्चये ।
एवं स मुह्यत्यवशो यथा त्वं पार्थ मुह्यसि ॥ ८.७२.२१ ॥
નિશ્ચય ન જાણનાર મનુષ્ય, કાર્ય-અકાર્યનો નિર્ણય કરવામાં આમ જ અસહાય થઈ મોહ પામે છે, જેમ તું મોહ પામ્યો છે, હે પાર્થ.
8.72.22
न हि कार्यमकार्यं वा सुखं ज्ञातुं कथञ्चन ।
श्रुतेन ज्ञायते सर्वं तच्च त्वं नावहुध्यसे ॥ ८.७२.२२ ॥
કાર્ય કે અકાર્ય કોઈ પણ રીતે સહેલાઈથી જાણી શકાતું નથી; બધું શ્રુતિથી જણાય છે, અને તે તું સમજતો નથી.
8.72.23
अविज्ञानादिह भवान्सत्यं रक्षति धर्मवित् ।
प्राणिनां त्वं वधं पार्थ धार्मिको नावबुध्यसे ॥ ८.७२.२३ ॥
અજ્ઞાનથી અહીં તમે સત્યનું રક્ષણ કરો છો, હે ધર્મજ્ઞ. પણ હે પાર્થ, ધાર્મિક હોવા છતાં તું પ્રાણીઓના વધને સમજતો નથી.
8.72.24
प्राणिनां हि वधात्तात वृथा धर्मो मतो मम ।
अनृतं तु भवेद्वाच्यं न तु हिंसा कदाचन ॥ ८.७२.२४ ॥
હે તાત, પ્રાણીઓના વધથી ધર્મ વ્યર્થ થાય છે એવો મારો મત છે. અસત્ય બોલી શકાય, પણ હિંસા ક્યારેય નહીં.
8.72.25
स कथं भ्रातरं ज्येष्ठं राजानं धर्मकोविदम् ।
हन्याद्भवान्नरश्रेष्ठ प्राकृतोऽन्यः पुमानिव ॥ ८.७२.२५ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ! ધર્મજ્ઞ, જ્યેષ્ઠ ભાઈ અને રાજા એવા તેમને તમે કેવી રીતે મારી શકો, જેમ કોઈ સામાન્ય માણસ બીજાને મારે?
8.72.26
अयुध्यमानस्य गुरोस्तथाऽशत्रोश्च मानद ।
पराङ्मुखस्य द्रवतः शरणं चापि गच्छतः ॥ ८.७२.२६ ॥
હે માનદ! જે યુદ્ધ કરતો નથી, જે ગુરુ છે, જે શત્રુ નથી, જે પીઠ ફેરવીને ભાગે છે, અથવા જે શરણે જાય છે, તેને મારવો ન જોઈએ.
8.72.27
कृताञ्जलेः प्रपन्नस्य प्रमत्तस्य तथैव च ।
न वधः पूज्यते सद्भिस्तच्च सर्वं गुरौ तव ॥ ८.७२.२७ ॥
હાથ જોડેલાને, શરણે આવેલાને અને પ્રમાદીને મારવો સજ્જનો દ્વારા પ્રશંસનીય નથી. તમારા ગુરુ વિષે આ બધું લાગુ પડે છે.
8.72.28
त्वया चैतद्व्रतं पार्थ बालेनेव कृतं पुरा ।
तस्मादधर्मसंयुक्तं मौर्ख्यादेव व्यवस्यसि ॥ ८.७२.२८ ॥
હે પાર્થ! તમે પહેલાં બાળકની જેમ આ વ્રત લીધું હતું. તેથી અધર્મથી યુક્ત આ નિશ્ચય તમે કેવળ મૂર્ખતાથી કરી રહ્યા છો.
8.72.29
स्वगुरुं पार्थ कस्मात्त्वं हन्तुकामोऽभिधावसि ।
असम्प्रधार्य धर्माणां गतिं सूक्ष्मां दुरत्ययाम् ॥ ८.७२.२९ ॥
હે પાર્થ! તમારા પોતાના ગુરુને મારવાની ઇચ્છાથી તમે કેમ દોડી રહ્યા છો? ધર્મોની સૂક્ષ્મ અને દુર્લંઘ્ય ગતિનો વિચાર કર્યા વિના?
8.72.30
इदं धर्मरहस्यं च तव वक्ष्यामि पाण्डव ।
यद्ब्रूयात्तव भीष्मो वा राजा वापि युधिष्ठिरः ॥ ८.७२.३० ॥
હે પાંડવ! ધર્મનું આ રહસ્ય હું તમને કહીશ, જે ભીષ્મ કે રાજા યુધિષ્ઠિર પણ તમને કહેત.
8.72.31
विदुरो वा पुनः क्षत्ता गान्धारी वा यशस्विनी ।
कुन्ती वा भरतश्रेष्ठ द्रौपदी वा यशस्विनी।
तत्ते वक्ष्यामि तत्त्वेन निबोधैतद्धनञ्जय ॥ ८.७२.३१ ॥
વિદુર કે ક્ષત્તા, અથવા યશસ્વિની ગાંધારી, અથવા કુંતી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, અથવા યશસ્વિની દ્રૌપદી — તે હું તને સત્યપૂર્વક કહીશ, હે ધનંજય, આ સમજી લે.
8.72.32
सत्यस्यं वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
सुदुर्विदं हि तत्त्वेन तत्सत्यमिति मे सतिः ॥ ८.७२.३२ ॥
સત્યનું વચન સારું છે; સત્યથી ઉત્તમ કંઈ નથી. પરંતુ તેને તત્ત્વથી જાણવું અત્યંત કઠિન છે — તે જ સત્ય છે એવી મારી ખાતરી છે.
8.72.33
भवेत्सत्यमवक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत् ॥ ८.७२.३३ ॥
ક્યારેક સત્ય ન બોલવા યોગ્ય હોય, અને ક્યારેક અસત્ય બોલવા યોગ્ય હોય. જ્યાં અસત્ય સત્ય બને, અને સત્ય પણ અસત્ય બને.
8.72.34
विवाहकाले रतिसम्प्रयोगे ।
प्राणात्यये सर्वत्रनापहारे।
विप्रस्य चार्थे ह्यनृतं वदेत ।
पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ ८.७२.३४ ॥
વિવાહકાળે, રતિસંયોગમાં, પ્રાણસંકટમાં, સર્વત્ર નહીં, ચોરીમાં પણ નહીં — બ્રાહ્મણના હિત માટે અસત્ય બોલી શકાય; આ પાંચ અસત્યોને પાપરહિત કહેવામાં આવ્યાં છે.
8.72.35
सर्वस्वस्यापहारे तु वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
तत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत् ॥ ८.७२.३५ ॥
પરંતુ સર્વસ્વના અપહરણ સમયે અસત્ય બોલવું યોગ્ય હોઈ શકે. ત્યાં અસત્ય સત્ય બને છે, અને સત્ય પણ અસત્ય બને છે.
8.72.36
तादृशो हन्यते बालो यस्य सत्यमनिश्चितम् ।
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित् ॥ ८.७२.३६ ॥
જેનું સત્ય અનિશ્ચિત છે, એવો મૂર્ખ નાશ પામે છે. સત્ય અને અસત્યનો નિશ્ચય કર્યા પછી જ તે ધર્મજ્ઞ બને છે.
8.72.37
किमाश्चर्यं कृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव ॥ ८.७२.३७ ॥
પ્રજ્ઞાવાન માણસ અતિ ક્રૂર હોય છતાં, આંધળાને મારનાર બગલાની જેમ મહાન પુણ્ય મેળવે તો તેમાં શું આશ્ચર્ય?
8.72.38
किमाश्चर्यं पुनर्मूढो धर्मकामो ह्यपण्डितः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पापमापगास्विव कौशिकः ॥ ८.७२.३८ ॥
મૂર્ખ અને અજ્ઞાની માણસ ધર્મની ઇચ્છા રાખે છતાં નદીઓમાં ઘુવડની જેમ મહાપાપ મેળવે તો તેમાં શું આશ્ચર્ય?
8.72.39
आचक्ष्व भगवन्नेतद्यथा विन्दाम्यहं तथा ।
वलाकस्यानुसम्बद्धं नदीनां कौशिकस्य च ॥ ८.७२.३९ ॥
હે ભગવન્, આ મને કહો, જેથી હું સમજી શકું — બગલાની કથા અને નદીઓ તથા ઘુવડનો સંબંધ.
8.72.40
मृगव्याधोऽभवत्कश्चिद्बलाको नाम भारत ।
यात्रार्थं पुत्रदाराणां मृगान्हन्ति न कामतः ॥ ८.७२.४० ॥
હે ભારત, બલાક નામનો એક મૃગયાવ્યાધ હતો. પત્ની-પુત્રોના નિર્વાહ માટે તે હરણ મારતો, ઇચ્છાથી નહીં.
8.72.41
वृद्धौ च मातापितरौ बिभर्त्यन्यांश्च संश्रितान् ।
स्वधर्मनिरतो नित्यं संविभज्यानसूयकः ॥ ८.७२.४१ ॥
તે વૃદ્ધ માતા-પિતા અને બીજા આશ્રિતોનું પોષણ કરતો. હંમેશાં સ્વધર્મમાં નિરત રહી, વહેંચીને આપતો અને ઈર્ષ્યા વિના રહેતો.
8.72.42
स कदाचिन्मृगप्रेप्सुर्नान्वविन्दन्मृगं क्वचित् ।
अथापश्यत्स पीवानं श्वापदं घ्राणचक्षुषम् ॥ ८.७२.४२ ॥
એક વાર હરણની શોધમાં તેને ક્યાંય હરણ મળ્યું નહીં. ત્યારે તેણે નાકમાં જ આંખો ધરાવતું એક તગડું હિંસક પ્રાણી જોયું.
8.72.43
अदृष्टपूर्वमपि तत्सत्वं तेन हतं तदा ।
अन्धे हते ततो व्योम्नः पुष्पवर्षं पपात च ॥ ८.७२.४३ ॥
પહેલાં ક્યારેય ન જોયેલા તે પ્રાણીને ત્યારે તેણે મારી નાખ્યું. તે અંધ મરાતાં આકાશમાંથી ફૂલોનો વરસાદ પડ્યો.
8.72.44
अप्सरोगीतवादित्रैर्नादितं च मनोरमम् ।
विमानमगमत्स्वर्गान्मृगव्याधनिनीषया ॥ ८.७२.४४ ॥
અપ્સરાઓનાં ગીત અને વાદ્યોથી ગૂંજતું મનોહર વિમાન મૃગવ્યાધને લઈ જવાની ઇચ્છાથી સ્વર્ગે ગયું.
8.72.45
तद्भूतं सर्वभूतानामभावाय किलार्जुन ।
तपस्तप्त्वा वरं प्राप्तं कृतमन्धं स्वयम्भुवा ॥ ८.७२.४५ ॥
હે અર્જુન, તે પ્રાણી સર્વ પ્રાણીઓના વિનાશ માટે જ હતું. તપ કરીને વર મેળવ્યા પછી સ્વયંભૂએ તેને અંધ બનાવ્યું હતું.
8.72.46
तद्धत्वा सर्वभूतानामभावकृतनिश्चयम् ।
बलाकोऽगात्स्वर्गलोकमेवं धर्मः सुदुर्विदः ॥ ८.७२.४६ ॥
સર્વ પ્રાણીઓના વિનાશનો નિશ્ચય કરેલા તે બલાકને મારીને તે સ્વર્ગલોકે ગયો. ધર્મ આ રીતે અત્યંત દુર્જ્ઞેય છે.
8.72.47
कौशिकोऽप्यभवद्विप्रस्तपस्वीनो बहुश्रुतः ।
नदीनां सङ्गमे ग्रामाददूरे स किलावसत् ॥ ८.७२.४७ ॥
કૌશિક પણ એક તપસ્વી અને બહુશ્રુત બ્રાહ્મણ થયો. તે નદીઓના સંગમ પર, ગામથી બહુ દૂર નહીં એવી જગ્યાએ રહેતો હતો.
8.72.48
सत्यं मया सदा वाच्यमिति तस्याभवद्द्वतम् ।
सत्यवादीति विख्यातः स तदासीद्धनञ्जय ॥ ८.७२.४८ ॥
'મારે હંમેશાં સત્ય જ બોલવું જોઈએ' એવો તેનો નિશ્ચય હતો. હે ધનંજય, ત્યારે તે 'સત્યવાદી' તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.
8.72.49
अथ दस्युभयात्केचित्तदा तद्वनमाविशन् ।
तत्रापि दस्यवः क्रुद्धास्तानमार्गन्त यत्नतः ॥ ८.७२.४९ ॥
ત્યારે લૂંટારાના ભયથી કેટલાક લોકો તે વનમાં પ્રવેશ્યા. ત્યાં પણ ક્રોધિત લૂંટારાઓએ તેમને કાળજીપૂર્વક શોધ્યા.
8.72.50
अथ कौशिकमभ्येत्य प्रोचुस्ते सत्यवादिनम् ।
कतरेण पथा याता भगवन्निति वै जनाः।
सत्येन पृष्टः प्रब्रूहि यदि तद्वेत्थ शंस नः ॥ ८.७२.५० ॥
ત્યારે તેઓ સત્યવાદી કૌશિક પાસે આવીને બોલ્યા, 'હે ભગવન્, લોકો કયા માર્ગે ગયા? સત્યના નામે પૂછીએ છીએ; જો તમે જાણતા હો તો અમને કહો.'
8.72.51
सत्यस्य त्वविभागज्ञः सत्यं तेभ्यः शशंस ह ।
बहुवृक्षलतागुल्ममेतद्गहनमाश्रिताः।
इति तान्ख्यापयामास तेभ्यस्तत्त्वं स कौशिकः ॥ ८.७२.५१ ॥
પરંતુ સત્યના સૂક્ષ્મ ભેદને ન જાણનાર તે કૌશિકે તેમને સત્ય કહ્યું: 'તેઓ આ ગાઢ વનમાં, ઘણાં વૃક્ષો, વેલાઓ અને ઝાડીઓથી ભરેલી જગ્યાએ આશ્રય લઈ ગયા છે.' આ રીતે તેણે તેમને તે વાત જણાવી.
8.72.52
ततस्ते तान्समासाद्य क्रूरा जघ्नुरिति श्रुतिः ।
ततोऽधर्मेण महता वाग्दुरुक्तेन कौशिकः ॥ ८.७२.५२ ॥
ત્યારે ક્રૂર લૂંટારાઓએ તેમની પાસે પહોંચીને તેમને મારી નાખ્યા, એમ શ્રુતિ કહે છે. પછી મોટા અધર્મ અને કઠોર વાણીને કારણે કૌશિક—
8.72.53
गतः सुकष्टं निरयं धर्मसूक्ष्मेष्वतत्त्ववित् ।
दृष्टपूर्वश्रुतो मूढो धर्माणामविशारदः ॥ ८.७२.५३ ॥
ધર્મની સૂક્ષ્મ બાબતોમાં તત્ત્વ ન જાણનાર, મૂઢ, ધર્મોમાં અકુશળ તે કૌશિક ઘોર નરકમાં ગયો; જેણે અગાઉ જોયું અને સાંભળ્યું હતું.
8.72.54
वृद्धानपृच्छन्सन्देहानन्धः श्वभ्रमिवर्च्छति ॥ ८.७२.५४ ॥
વડીલોને શંકાઓ ન પૂછનાર, આંધળો ખાડામાં પડે તેમ પડે છે.
8.72.55
तत्र ते लक्षणोद्देशः कश्चिदेव भविष्यति ।
दुष्करं प्रतिसंख्यानं कार्त्स्न्येनात्र व्यवस्थितिः ॥ ८.७२.५५ ॥
અહીં તને ધર્મનાં લક્ષણો વિશે કંઈક સંકેત અવશ્ય મળશે; આનો સંપૂર્ણ વિચાર કરવો મુશ્કેલ છે, અને આમાં સંપૂર્ણ નિશ્ચિત વ્યવસ્થા પણ નથી.
8.72.56
सत्यं धर्म इति ह्येके वदन्ति बहवो जनाः ।
न च पार्थाभ्यसूयामि नैतत्सर्वत्र शिष्यते ॥ ८.७२.५६ ॥
સત્ય જ ધર્મ છે એમ કેટલાક અને ઘણા લોકો કહે છે. હું પાર્થને દોષ આપતો નથી; પણ આ સર્વત્ર શેષ રહેતું નથી.
8.72.57
श्रुतिस्तु धार्या इत्येके वदन्ति बहवो जनाः ।
न त्वेतत्प्रत्यसूयामि तत्र सर्वं विधीयते ॥ ८.७२.५७ ॥
શ્રુતિ ધારણ કરવી જોઈએ એમ ઘણા લોકો કહે છે. પણ હું આનો વિરોધ કરતો નથી; ત્યાં બધું વિધાન કરેલું છે.
8.72.58
यत्स्यादहिंसासंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः ।
अहिंसार्थाय हिंस्राणां धर्मप्रवचनं कृतम्।
धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयते प्रजाः ॥ ८.७२.५८ ॥
જે અહિંસાથી યુક્ત હોય તે જ ધર્મ છે એવો નિશ્ચય છે. હિંસકોને અહિંસા માટે ધર્મોપદેશ આપવામાં આવ્યો. ધારણ કરવાથી તેને ધર્મ કહે છે; ધર્મ પ્રજાને ધારણ કરે છે.
8.72.59
प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यस्मात्प्रभवसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥ ८.७२.५९ ॥
પ્રાણીઓના ઉત્કર્ષ માટે જ ધર્મોપદેશ આપવામાં આવ્યો. જે ઉત્કર્ષથી યુક્ત હોય તે જ ધર્મ છે એવો નિશ્ચય છે.
8.72.60
येऽन्यायेन जिगीषन्तो धर्मं पृच्छन्ति मानवाः ।
अकूजनेन चेन्मोक्षो नात्र कूजेत्कथञ्चन ॥ ८.७२.६० ॥
અન્યાયથી જીતવાની ઇચ્છાથી ધર્મ પૂછનારા માનવો; મૌનથી મોક્ષ મળતો હોય તો અહીં કોઈ પણ રીતે અવાજ ન કરવો.
8.72.61
अवश्यं कूजितव्ये ह शङ्केरन्वाप्यकूजनात् ।
येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो धर्मं पृच्छन्ति कस्यचित्।
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विनिश्चित्म् ॥ ८.७२.६१ ॥
અવશ્ય બોલવું પડે ત્યાં મૌન રહેવાથી શંકા થઈ શકે છે. અન્યાયથી જીતવા ઇચ્છનારા કોઈને ધર્મ પૂછે, ત્યાં સત્ય કરતાં અસત્ય બોલવું શ્રેયસ્કર છે, એવું નિશ્ચિત થયું છે.
8.72.62
प्राणात्यये विवाहे वा सर्वजात्या महाभये ।
सर्वस्वस्य च लोपे वा वक्तव्यमनृतं भवेत् ॥ ८.७२.६२ ॥
પ્રાણસંકટમાં, વિવાહમાં, સર્વ પ્રકારના મહાભયમાં અથવા સર્વસ્વના નાશમાં અસત્ય બોલવું પડી શકે છે.
8.72.63
अधर्मं हि न पश्यन्ति मृषोद्यं तत्र पण्डिताः ।
सर्वथाऽभिवदेत्तत्तु नानृतं स्याद्विचक्षणः ॥ ८.७२.६३ ॥
ત્યાં પંડિતો અસત્ય બોલવાને અધર્મ જોતા નથી. વિચક્ષણે તે સંપૂર્ણ રીતે બોલવું જોઈએ; તે અસત્ય નહીં ગણાય.
8.72.64
यः स्तेनैः सह सम्बन्धो मुच्यते शपथादपि ।
भवेत्तत्रानृतं श्रेयः सत्यादिति विचारितम् ॥ ८.७२.६४ ॥
ચોરો સાથેના સંબંધમાંથી શપથથી પણ મુક્તિ મળે, ત્યાં સત્ય કરતાં અસત્ય શ્રેયસ્કર છે, એવો વિચાર કરાયો છે.
8.72.65
न च तेभ्यो धनं देयं सत्यादिति कथञ्चन ।
पापेभ्योऽपि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत्।
तस्माद्धर्मार्थमनृतमुक्त्वा नानृतवाग्भवेत् ॥ ८.७२.६५ ॥
સત્યને નામે પણ તેમને ધન ન આપવું. પાપીઓને આપેલું ધન આપનારને પણ પીડે છે. તેથી ધર્મ માટે અસત્ય બોલનાર અસત્યવાદી બનતો નથી.
8.72.66
एष ते लक्षणोद्देशो मयोद्दिष्टो यथाविधि ।
एतज्ज्ञात्वा ब्रूहि पार्थ यदि वध्यो युधिष्ठिरः ॥ ८.७२.६६ ॥
આ મેં તને વિધિપૂર્વક લક્ષણોનો સંકેત કહ્યો. પાર્થ, આ જાણીને કહે, જો યુધિષ્ઠિર વધ્ય હોય તો.
8.72.67
यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान्महायशाः ॥ ८.७२.६७ ॥
મહાપ્રાજ્ઞ અને મહાયશસ્વી જેમ કહેશે તેમ.
8.72.68
सुहृद्ब्रूयाद्यथाऽस्माकं तथोक्तं वचनं त्वया ।
भवान्मातृसमोऽस्माकं भवान्पितृसमोऽपि च।
गतिश्च परमा कृष्ण त्वमेव च परायणम् ॥ ८.७२.६८ ॥
મિત્ર અમને જેમ કહે તેમ તેં વચન કહ્યું. તું અમારા માતા સમાન અને પિતા સમાન પણ છે. હે કૃષ્ણ, પરમ ગતિ અને પરાયણ તું જ છે.
8.72.69
न हि ते त्रिषु लोकेषु विद्यतेऽविदितं क्वचित् ।
तस्माद्भवान्परं धर्मं वेद सर्वं यथातथम् ॥ ८.७२.६९ ॥
ત્રણ લોકમાં તારાથી ક્યાંય અજાણ્યું કંઈ નથી. તેથી તું પરમ ધર્મને સર્વ યથાર્થ રીતે જાણે છે.
8.72.70
अवध्यं पाण्डवं मन्ये धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
अधर्मयुक्ते संयोगे ब्रूहि किञ्चिदनुग्रहम् ॥ ८.७२.७० ॥
ધર્મરાજ પાંડવ યુધિષ્ઠિરને હું અવધ્ય માનું છું. આ અધર્મયુક્ત સંઘર્ષમાં કંઈક અનુગ્રહ કહે.
8.72.71
इदं चापरमत्रैव ब्रूहि तत्त्वं विवक्षितम् ॥ ८.७२.७१ ॥
અહીં જ બીજું પણ કહે, તું કહેવા ઇચ્છતો તત્ત્વ.
8.72.72
जानासि दाशार्ह मम व्रतं तु ।
यो मां ब्रूयात्कश्चन मानुषेषु।
अन्यस्मै त्वं गाण्डिवं देहि पार्थ ।
यो मत्तोऽस्त्रे वीर्यतो वा विशिष्टः ॥ ८.७२.७२ ॥
હે દાશાર્હ, મારું વ્રત તું જાણે છે. મનુષ્યોમાં જે કોઈ મને કહે, 'પાર્થ, ગાંડીવ બીજાને આપ', જે મારાથી અસ્ત્રમાં કે વીર્યમાં શ્રેષ્ઠ હોય.
8.72.73
हन्यामहं केशव तं प्रसह्य ।
भीमो हन्यात्तूवरकेति चोक्तः।
वन्मां राजा ह्युक्तवांस्ते समक्षं ।
धनुर्देहीत्यसकृद्वृष्णिवीरे ॥ ८.७२.७३ ॥
હે કેશવ, હું તેને બળપૂર્વક મારી નાખીશ. ભીમે તેને 'તૂવરક' કહ્યો હતો. રાજાએ તમારી હાજરીમાં મને વારંવાર કહ્યું હતું, 'ધનુષ્ય આપ', હે વૃષ્ણિવીર.
8.72.74
तं हन्यां चेत्केशव जीवलोके ।
स्थाता नाहं कालमप्यल्पमात्रम्।
ध्यात्वा नूनं ह्येनसा चापि मुक्तो ।
वधं राज्ञो भ्रष्टवीर्यो विचेताः ॥ ८.७२.७४ ॥
હે કેશવ, જો હું તેને આ જીવલોકમાં મારી નાખું, તો હું થોડો પણ સમય જીવિત નહીં રહું. રાજાના વધથી પાપમાંથી મુક્ત થઈશ એમ વિચારીને, પરાક્રમ ગુમાવીને અને વિચલિત મનવાળો થઈને…
8.72.75
यथा प्रतिज्ञा मम लोकबुद्धौ ।
भवेत्सत्या धर्मभृतां वरिष्ठ।
यथा जीवत्पाण्डवोऽहं च कृष्ण ।
तथा बुद्धिं दातुमप्यर्हसि त्वम् ॥ ८.७२.७५ ॥
હે ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, જેથી લોકબુદ્ધિમાં મારી પ્રતિજ્ઞા સત્ય થાય, અને હે કૃષ્ણ, જેથી હું પાંડવ તરીકે જીવિત રહું, એવી બુદ્ધિ મને આપવા તમે યોગ્ય છો.
8.72.76
राजा श्रान्तो विक्षतो दुःखितश्च ।
कर्णेन सह्ख्ये निशितैर्बाणसङ्घैः।
यश्चानिशं सूतपुत्रेण वीर ।
शरैर्भृशं ताडितो युध्यमानः ॥ ८.७२.७६ ॥
રાજા થાકેલા, ઘાયલ અને દુઃખી છે. યુદ્ધમાં સૂતપુત્ર કર્ણ સાથે તીક્ષ્ણ બાણોના સમૂહોથી, હે વીર, જે સતત સૂતપુત્રના બાણોથી અતિશય ઘાયલ થઈ લડી રહ્યા હતા.
8.72.77
अतस्त्वमेतेन सरोषमुक्तो ।
दुःखान्वितेनेदमयुक्तरूपम्।
अकोपितो ह्येष यदि स्म सङ्ख्ये ।
कर्णं न हन्यादिति चाब्रवीत्सः ॥ ८.७२.७७ ॥
તેથી દુઃખથી ભરેલા આ વ્યક્તિ વડે ગુસ્સામાં કહેવાયેલું આ અયોગ્ય વચન તમે સાંભળો. તે ગુસ્સામાં ન હોત તો યુદ્ધમાં કર્ણને ન મારત, એમ તેણે કહ્યું.
8.72.78
जानाति तं पाण्डव एष चापि ।
पापं लोके कर्णमसह्यमन्यैः।
ततस्त्वमुक्तो भृशरोषितेन ।
राज्ञा समक्षं परुषाणि पार्थ ॥ ८.७२.७८ ॥
પાંડવ પણ આ જાણે છે; જગતમાં કર્ણ અન્ય લોકો માટે અસહ્ય પાપી છે. ત્યારે અત્યંત ક્રોધિત રાજાએ સૌની સામે તને કઠોર વચનો કહ્યાં, હે પાર્થ.
8.72.79
नित्योद्युक्ते सततं चाप्रसह्ये ।
कर्णे द्यूतं ह्यद्य रणे निबद्धम्।
तस्मिन्हते कुरवो निर्जिताः स्यु… ।
रेवं बुद्धिः पार्थिवे धर्मपुत्रे ॥ ८.७२.७९ ॥
કર્ણ સદા તૈયાર અને સતત અજેય છે; આજે યુદ્ધમાં તેના પર જ દાવ લગાવાયો છે. તે મરાય તો કૌરવો પરાજિત થશે. રાજા અને ધર્મપુત્રની બુદ્ધિ એવી જ છે.
8.72.80
ततो बधं नार्हति धर्मपुत्र… ।
स्त्वया प्रतिज्ञाऽर्जुन पालनीया।
जीवन्नयं येन मृतो भवेद्धि ।
तन्मे निबोधेह तवानुरूपम् ॥ ८.७२.८० ॥
તેથી ધર્મપુત્રનો વધ યોગ્ય નથી; અર્જુન, તારી પ્રતિજ્ઞા પાળવી જોઈએ. જીવતા છતાં આ મૃત થઈ જાય તે, તને યોગ્ય એવી વાત અહીં મારી પાસેથી સાંભળ.
8.72.81
यदा मानं लभते माननार्ह… ।
स्तदा स वै जीवति जीवलोके।
यदाऽवमानं लभते महान्तं ।
तदा जीवन्मृत इत्युच्यते सः ॥ ८.७२.८१ ॥
સન્માનને યોગ્ય વ્યક્તિ જ્યારે સન્માન પામે છે, ત્યારે જ તે ખરેખર જીવલોકમાં જીવે છે. અને જ્યારે તે મોટું અપમાન પામે છે, ત્યારે જીવતો હોવા છતાં તેને 'મૃત' કહેવાય છે.
8.72.82
सम्मानितः पार्थिवोऽयं सदैव ।
त्वया च भीमेन तथा यमाभ्याम्।
वृद्धैश्च लोके पुरुषैश्च शूरै… ।
स्तस्यापमानं कलया प्रयुङ्क्ष्व ॥ ८.७२.८२ ॥
આ રાજા સદા તારા દ્વારા, ભીમ દ્વારા અને બે યમો દ્વારા સન્માનિત થયો છે; જગતમાં વૃદ્ધો, પુરુષો અને શૂરવીરો દ્વારા પણ તે સન્માનિત થયો છે. તેથી તેનું અપમાન થોડું પણ કરાવ.
8.72.83
त्वमित्यत्रभवन्तं हि ब्रूहि पार्थ युधिष्ठिरम् ।
त्वमित्युक्तो हि निहतो गुरुर्भवति भारत ॥ ८.७२.८३ ॥
હે પાર્થ, આદરણીય યુધિષ્ઠિરને 'ત્વમ્' કહીને બોલાવ; હે ભારત, 'ત્વમ્' કહેવાતાં જ ગુરુ હણાયેલા ગણાય છે.
8.72.84
एवमाचर कौन्तेय धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
अधर्मयुक्तं संयोगं कुरुष्वैनं कुरूद्वह ॥ ८.७२.८४ ॥
હે કૌન્તેય, ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર સાથે આ રીતે જ વર્તન કર; હે કુરુશ્રેષ્ઠ, તેમની સાથે અધર્મયુક્ત વ્યવહાર કર.
8.72.85
अथर्वाङ्गिरसी ह्येषा श्रुतीनामुत्तमा श्रुतिः ।
अविचार्यैव कार्यैषा श्रेयस्कामैर्नरैः सदा ॥ ८.७२.८५ ॥
આ અથર્વાંગિરસી શ્રુતિઓમાં ઉત્તમ શ્રુતિ છે; શ્રેય ઇચ્છનારા માણસોએ તેને હંમેશાં વિચાર કર્યા વિના જ કરવી જોઈએ.
8.72.86
अवधेन वधः प्रोक्तो यद्गुरुस्त्वमिति प्रभुः ।
तद्ब्रूहि त्वं यन्मयोक्तं धर्मराजस्य धर्मवित् ॥ ८.७२.८६ ॥
હે પ્રભુ, 'ત્વમ્' કહેવાથી ગુરુને અવધ દ્વારા વધ કરાયેલા કહેવાયા છે; હે ધર્મજ્ઞ, જે મેં કહ્યું તે તું ધર્મરાજને કહે.
8.72.87
यदा ह्यं पाण्डव धर्मराज… ।
सत्वत्तोऽयुक्तं लप्स्यते चैव साधु।
ततोऽस्य पादावभिवाद्य पश्चा… ।
च्छ्रेयो ब्रूयात्सान्त्वयुक्तं हितं च ॥ ८.७२.८७ ॥
હે પાંડવ, જ્યારે આ ધર્મરાજ… તારી પાસેથી અયોગ્ય અને સારું પ્રાપ્ત કરશે; ત્યારે તેમના ચરણોમાં પ્રણામ કરીને, પછી… કલ્યાણકારી, સાંત્વનાયુક્ત અને હિતકર વચનો કહેવાં.
8.72.88
भ्राता प्राज्ञस्तव कोपं न जातु ।
कुर्याद्राजा धर्ममार्गानुसारी।
मुक्तोऽनृताद्वातृवधाच्च पापा… ।
द्धृष्टः कर्णं त्वं जहि पार्थ पश्चात् ॥ ८.७२.८८ ॥
તારો જ્ઞાની ભાઈ ક્યારેય ક્રોધ ન કરે. ધર્મમાર્ગને અનુસરનાર રાજા અસત્ય, ભ્રાતૃવધ અને પાપથી મુક્ત રહે. હે પાર્થ, નિર્ભયપણે કર્ણનો વધ કર, પછી…