महाभारत · अध्याय 8.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.72.1
युधिष्ठिरेणै…क्तः कौन्तेयः श्वेतवाहनः ।
असिं जग्राह सङ्क्रुद्धो जिघांसुर्भरतर्षभम् ॥ ८.७२.१ ॥
युधिष्ठिराने…असे सांगितल्यावर, पांढऱ्या घोड्यांचा कौन्तेय (अर्जुन) अत्यंत संतापून भरतश्रेष्ठाला मारण्याच्या इच्छेने तलवार उचलला.
8.72.2
तस्य कोपं समाज्ञाय चित्तज्ञः केशवस्तदा ।
उवाच किमिदं खङ्गं गृह्णास्यर्जुन शंम मे ॥ ८.७२.२ ॥
त्याचा संताप पूर्णपणे ओळखून चित्तज्ञ केशव (कृष्ण) तेव्हा म्हणाले: 'अर्जुना, ही तलवार का उचलतोस? मला सांग.'
8.72.3
नेह पश्यामि योद्धव्यं त्वया किञ्चिद्वनञ्जय ।
नेहागता धार्तराष्ट्राः सर्वे भीमेन वारिताः ॥ ८.७२.३ ॥
हे धनंजया, येथे तुझ्याकडून लढण्यायोग्य काहीही मला दिसत नाही; धृतराष्ट्राचे सर्व पुत्र येथे आलेले नाहीत, भीमाने त्यांना अडवले आहे.
8.72.4
उपागतोऽसि कौन्तेय राजा द्रष्टव्य इत्यसौ ।
स राजा भवता दृष्टः कुशली च युधिष्ठिरः ॥ ८.७२.४ ॥
हे कौन्तेया, राजाला पाहण्यासाठी तू आलास; तो राजा युधिष्ठिर तुझ्याकडून पाहिला गेला, आणि तो कुशल आहे.
8.72.5
तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम् ।
हर्षकाले च सम्प्राप्ते कस्मात्त्वां मन्युराविशत् ॥ ८.७२.५ ॥
त्या नृपश्रेष्ठाला, वाघासारख्या पराक्रमी त्याला पाहिल्यावर, आनंदाचा काळ आला असताना तुझ्यात संताप का शिरला?
8.72.6
न तं पश्यामि कौन्तेय यस्ते वध्यो भवेदिह ।
प्रहर्तुमिच्छसे कस्मात्किं वा ते चित्तविभ्रमः ॥ ८.७२.६ ॥
हे कौन्तेया, येथे तुझ्याकडून मारला जाण्यायोग्य कोणी मला दिसत नाही; तू प्रहार का करू इच्छितोस? किंवा तुझे चित्त भ्रमित झाले आहे काय?
8.72.7
कस्माद्भवान्महाखङ्गं परिगृह्णात्यकारणात्। ॥ ८.७२.७ ॥
आपण कोणत्याही कारणाशिवाय हे मोठे खड्ग का धारण करीत आहात?
8.72.8
तत्त्वां पृच्छामि कौन्तेय किमिदं ते चिकीर्षितम् ।
परामृशसि यत्क्रुद्धः खङ्गमद्भुतविक्रम ॥ ८.७२.८ ॥
म्हणून हे कौन्तेया, तुमचा हा काय संकल्प आहे असे मी विचारतो; क्रोधाने अद्भुत पराक्रमी खड्ग तुम्ही धरत आहात ना?
8.72.9
एवमुक्तः कटाक्षेण प्रेक्षमाणो युधिष्ठिरम् ।
अर्जुनः प्राह गोविन्दं क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ ८.७२.९ ॥
असे सांगितल्यावर, कटाक्षाने युधिष्ठिराकडे पाहात, क्रुद्ध अर्जुन सर्पासारखा फुत्कारत गोविंदाला म्हणाला.
8.72.10
अन्यस्मै देहि गाण्डीवमिति मां यः प्रचोदयेत् ।
भिन्द्यामहं तस्य शिर इत्युपांशु व्रतं मम।
युधिष्ठिरेण तेनाहमुक्तश्चास्मि जनार्दन ॥ ८.७२.१० ॥
"गांडीव दुसऱ्याला दे" असे जो मला सुचवेल, त्याचे मस्तक मी छेदीन — हे माझे गुप्त व्रत आहे. जनार्दना, युधिष्ठिराने मला असेच म्हटले आहे.
8.72.11
यदुक्तोऽहमदीनार्थं राज्ञाऽनेन यशस्विना ।
समक्षं तव गोविन्द न तत्क्षन्तुमिहोत्सहे ॥ ८.७२.११ ॥
हे गोविंदा, या यशस्वी राजाने तुमच्यासमोर माझ्याशी दृढ हेतूने जे म्हटले, ते मी येथे सहन करू शकत नाही.
8.72.12
तस्मादेनं विधिष्यामि राजानं धर्मचारिणाम् ।
प्रतिज्ञां पालयिष्यामि हत्वैनं नरसत्तमम् ॥ ८.७२.१२ ॥
म्हणून धर्माचरण करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा या राजाला मी शिक्षा करीन; या नरश्रेष्ठाचा वध करून मी माझी प्रतिज्ञा पाळीन.
8.72.13
एतदर्थं मया खह्गो गृहीतो यदुनन्दन ।
सोऽहं युधिष्ठिरं हत्वा सत्यस्यानृण्यतां गतः।
विशोको विज्वरश्चापि भविष्यामि जनार्दन ॥ ८.७२.१३ ॥
हे यदुनंदना, याच कारणासाठी मी तलवार हाती घेतली आहे. हे जनार्दना, युधिष्ठिराला ठार मारून सत्याच्या ऋणातून मुक्त होऊन मी शोक आणि संतापरहित होईन.
8.72.14
किं वा त्वं मन्यसे प्राप्तमस्मिन्कार्य उपस्थिते ।
त्वमस्य जगतस्तात वेत्थ सर्वं गतागतम् ॥ ८.७२.१४ ॥
या कार्याचा प्रसंग उभा असताना तुला काय प्राप्त वाटते? हे तात, या जगताचे येणे-जाणे सर्व तू जाणतोस.
8.72.15
जातस्त्वत्तो हि धर्मश्चाधर्मश्चेति परा श्रुतिः ।
तत्तथा प्रकरिष्यामि यथा मां वक्ष्यते भवान् ॥ ८.७२.१५ ॥
धर्म आणि अधर्म दोन्ही तुझ्यापासूनच उत्पन्न होतात, असे परम श्रुती सांगते. म्हणून तू मला जसे सांगशील तसेच मी करीन.
8.72.16
धिग्धिगित्येव गोविन्दः पार्थमुक्त्वाब्रवीत्पुनः ॥ ८.७२.१६ ॥
"धिक्, धिक्" असे म्हणून गोविंद पार्थाला पुन्हा म्हणाला.
8.72.17
इदानीं पार्थ जानामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया ।
अकाले पुरुषव्याघ्र संरम्भं यद्भवानगात् ॥ ८.७२.१७ ॥
हे पार्था, आता मला कळते की तू वडिलधाऱ्यांची सेवा केली नाहीस. हे पुरुषव्याघ्रा, अयोग्य वेळी तू संतापाच्या आहारी गेलास.
8.72.18
न हि धर्मविगज्ञैरेवं कार्यं धनञ्जय ।
यथा त्वं पाण्डवाद्येह धर्मभीरुरण्डितः ॥ ८.७२.१८ ॥
हे धनंजया, धर्म जाणणाऱ्यांनी असे कार्य करू नये. पांडवांमध्ये अग्रणी असूनही, धर्मभीरू असूनही तू येथे जसे वागत आहेस.
8.72.19
योऽकार्याणां क्रियायाश्च संयोगं नावबुध्यते ।
कार्याणामक्रियायाश्च स पार्थ पुरुषाधमः ॥ ८.७२.१९ ॥
जे करू नये त्याच्या क्रियेचा आणि जे करायला हवे त्याच्या अक्रियेचा संबंध जो जाणत नाही, हे पार्था, तो माणसांत अधम आहे.
8.72.20
अनुसृत्य तु ये धर्मं कवयः समुपस्थिताः ।
समासविस्तरविदां न तेषां वेत्सि निश्चयम् ॥ ८.७२.२० ॥
पण जे धर्माचे अनुसरण करून आलेले कवी, संक्षेप आणि विस्तार जाणणारे, त्यांचा निश्चय तू जाणत नाहीस.
8.72.21
अनिश्चयज्ञो हि नरः कार्याकार्यविनिश्चये ।
एवं स मुह्यत्यवशो यथा त्वं पार्थ मुह्यसि ॥ ८.७२.२१ ॥
निश्चय न जाणणारा माणूस, कार्य आणि अकार्य ठरवण्यात असाच असहाय होऊन मोहात पडतो, जसा तू मोहात पडला आहेस, हे पार्था.
8.72.22
न हि कार्यमकार्यं वा सुखं ज्ञातुं कथञ्चन ।
श्रुतेन ज्ञायते सर्वं तच्च त्वं नावहुध्यसे ॥ ८.७२.२२ ॥
कार्य किंवा अकार्य कोणत्याही प्रकारे सहज जाणता येत नाही; सर्व काही श्रुतीने जाणले जाते, आणि ते तू समजून घेत नाहीस.
8.72.23
अविज्ञानादिह भवान्सत्यं रक्षति धर्मवित् ।
प्राणिनां त्वं वधं पार्थ धार्मिको नावबुध्यसे ॥ ८.७२.२३ ॥
अज्ञानामुळे येथे आपण सत्याचे रक्षण करता, हे धर्मज्ञा. पण हे पार्था, धार्मिक असूनही तू प्राण्यांच्या वधाचे आकलन करीत नाहीस.
8.72.24
प्राणिनां हि वधात्तात वृथा धर्मो मतो मम ।
अनृतं तु भवेद्वाच्यं न तु हिंसा कदाचन ॥ ८.७२.२४ ॥
हे तात, प्राण्यांच्या वधाने धर्म व्यर्थ होतो, असे माझे मत आहे. असत्य बोलले जाऊ शकते, पण हिंसा कधीही नाही.
8.72.25
स कथं भ्रातरं ज्येष्ठं राजानं धर्मकोविदम् ।
हन्याद्भवान्नरश्रेष्ठ प्राकृतोऽन्यः पुमानिव ॥ ८.७२.२५ ॥
हे नरश्रेष्ठा! धर्मज्ञ, ज्येष्ठ बंधू आणि राजा अशा त्याला तू कसा मारशील, जसा एखादा सामान्य माणूस दुसऱ्याला मारतो?
8.72.26
अयुध्यमानस्य गुरोस्तथाऽशत्रोश्च मानद ।
पराङ्मुखस्य द्रवतः शरणं चापि गच्छतः ॥ ८.७२.२६ ॥
हे मानदा! जो युद्ध करत नाही, जो गुरू आहे, जो शत्रू नाही, जो पाठ फिरवून पळत आहे, किंवा जो शरण जात आहे, त्याला मारू नये.
8.72.27
कृताञ्जलेः प्रपन्नस्य प्रमत्तस्य तथैव च ।
न वधः पूज्यते सद्भिस्तच्च सर्वं गुरौ तव ॥ ८.७२.२७ ॥
हात जोडलेल्या, शरण आलेल्या आणि गाफील असलेल्याला मारणे सज्जनांना मान्य नाही. तुझ्या गुरूबाबत हे सर्व लागू होते.
8.72.28
त्वया चैतद्व्रतं पार्थ बालेनेव कृतं पुरा ।
तस्मादधर्मसंयुक्तं मौर्ख्यादेव व्यवस्यसि ॥ ८.७२.२८ ॥
हे पार्था! तू पूर्वी लहान मुलाप्रमाणे हे व्रत घेतले होतेस. म्हणून अधर्माने युक्त असा हा निश्चय तू केवळ मूर्खपणामुळेच करीत आहेस.
8.72.29
स्वगुरुं पार्थ कस्मात्त्वं हन्तुकामोऽभिधावसि ।
असम्प्रधार्य धर्माणां गतिं सूक्ष्मां दुरत्ययाम् ॥ ८.७२.२९ ॥
हे पार्था! स्वतःच्या गुरूला मारण्याच्या इच्छेने तू का धावत आहेस? धर्माची सूक्ष्म आणि दुरतिक्रम्य गती विचारात न घेता?
8.72.30
इदं धर्मरहस्यं च तव वक्ष्यामि पाण्डव ।
यद्ब्रूयात्तव भीष्मो वा राजा वापि युधिष्ठिरः ॥ ८.७२.३० ॥
हे पांडवा! धर्माचे हे रहस्य मी तुला सांगतो, जे भीष्म किंवा राजा युधिष्ठिरही तुला सांगतील.
8.72.31
विदुरो वा पुनः क्षत्ता गान्धारी वा यशस्विनी ।
कुन्ती वा भरतश्रेष्ठ द्रौपदी वा यशस्विनी।
तत्ते वक्ष्यामि तत्त्वेन निबोधैतद्धनञ्जय ॥ ८.७२.३१ ॥
विदुर किंवा क्षत्ता, किंवा यशस्विनी गांधारी, किंवा कुंती, हे भरतश्रेष्ठा, किंवा यशस्विनी द्रौपदी — ते मी तुला तत्त्वतः सांगेन, हे धनंजया, हे समजून घे.
8.72.32
सत्यस्यं वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
सुदुर्विदं हि तत्त्वेन तत्सत्यमिति मे सतिः ॥ ८.७२.३२ ॥
सत्याचे वचन उत्तम आहे; सत्याहून श्रेष्ठ काहीही नाही. पण त्याला तत्त्वतः जाणणे अत्यंत कठीण आहे — तेच सत्य आहे असा माझा निश्चय आहे.
8.72.33
भवेत्सत्यमवक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत् ॥ ८.७२.३३ ॥
कधी सत्य सांगण्यायोग्य नसते, आणि कधी असत्य सांगण्यायोग्य असते. जिथे असत्य सत्य होते आणि सत्यही असत्य होते.
8.72.34
विवाहकाले रतिसम्प्रयोगे ।
प्राणात्यये सर्वत्रनापहारे।
विप्रस्य चार्थे ह्यनृतं वदेत ।
पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ ८.७२.३४ ॥
विवाहकाळी, रतिसंयोगात, प्राणसंकटात, सर्वत्र नव्हे, चोरीतही नव्हे — ब्राह्मणाच्या हितासाठी असत्य बोलावे; या पाच असत्यांना पापरहित म्हटले जाते.
8.72.35
सर्वस्वस्यापहारे तु वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
तत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत् ॥ ८.७२.३५ ॥
परंतु सर्वस्व अपहरणाच्या वेळी असत्य सांगणे योग्य असू शकते. तिथे असत्य सत्य होते आणि सत्यही असत्य होते.
8.72.36
तादृशो हन्यते बालो यस्य सत्यमनिश्चितम् ।
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित् ॥ ८.७२.३६ ॥
ज्याचे सत्य अनिश्चित असते, असा मूर्ख नाश पावतो. सत्य आणि असत्य निश्चित केल्यानंतरच तो धर्मज्ञ होतो.
8.72.37
किमाश्चर्यं कृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव ॥ ८.७२.३७ ॥
प्रज्ञावान माणूसही अत्यंत क्रूर असला आणि आंधळ्याच्या वधामुळे बगळ्यासारखे महान पुण्य मिळवला तर त्यात आश्चर्य काय?
8.72.38
किमाश्चर्यं पुनर्मूढो धर्मकामो ह्यपण्डितः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पापमापगास्विव कौशिकः ॥ ८.७२.३८ ॥
मूर्ख आणि अपंडित माणूस धर्माची इच्छा करूनही नद्यांमध्ये घुबडासारखे मोठे पाप मिळवला तर त्यात आश्चर्य काय?
8.72.39
आचक्ष्व भगवन्नेतद्यथा विन्दाम्यहं तथा ।
वलाकस्यानुसम्बद्धं नदीनां कौशिकस्य च ॥ ८.७२.३९ ॥
हे भगवन्, हे मला सांगा, म समजून घेईन — बगळ्याची कथा आणि नद्या व घुबडाशी संबंधित वृत्तांत.
8.72.40
मृगव्याधोऽभवत्कश्चिद्बलाको नाम भारत ।
यात्रार्थं पुत्रदाराणां मृगान्हन्ति न कामतः ॥ ८.७२.४० ॥
हे भारता, बलाक नावाचा एक मृगयाव्याध होता. पत्नी-पुत्रांच्या उदरनिर्वाहासाठी तो हरणे मारत असे, इच्छेने नव्हे.
8.72.41
वृद्धौ च मातापितरौ बिभर्त्यन्यांश्च संश्रितान् ।
स्वधर्मनिरतो नित्यं संविभज्यानसूयकः ॥ ८.७२.४१ ॥
तो वृद्ध माता-पित्यांचे आणि इतर आश्रितांचे पालन करी. सदा स्वधर्मात तत्पर राहून, वाटून देत आणि मत्सरशून्य असे.
8.72.42
स कदाचिन्मृगप्रेप्सुर्नान्वविन्दन्मृगं क्वचित् ।
अथापश्यत्स पीवानं श्वापदं घ्राणचक्षुषम् ॥ ८.७२.४२ ॥
एकदा हरणाच्या शोधात असताना त्याला कुठेही हरिण सापडले नाही. तेव्हा त्याला नाकातच डोळे असलेला एक धडधाकट हिंस्र प्राणी दिसला.
8.72.43
अदृष्टपूर्वमपि तत्सत्वं तेन हतं तदा ।
अन्धे हते ततो व्योम्नः पुष्पवर्षं पपात च ॥ ८.७२.४३ ॥
पूर्वी कधीही न पाहिलेल्या त्या प्राण्याला तेव्हा त्याने ठार मारले. तो आंधळा मारला गेल्यावर आकाशातून पुष्पवृष्टी झाली.
8.72.44
अप्सरोगीतवादित्रैर्नादितं च मनोरमम् ।
विमानमगमत्स्वर्गान्मृगव्याधनिनीषया ॥ ८.७२.४४ ॥
अप्सरांच्या गीतांनी आणि वाद्यांनी निनादलेले मनोहर विमान मृगव्याधाला नेण्याच्या इच्छेने स्वर्गाकडे गेले.
8.72.45
तद्भूतं सर्वभूतानामभावाय किलार्जुन ।
तपस्तप्त्वा वरं प्राप्तं कृतमन्धं स्वयम्भुवा ॥ ८.७२.४५ ॥
हे अर्जुना, तो प्राणी सर्व प्राण्यांच्या नाशासाठीच होता. तपश्चर्या करून वर मिळाल्यावर स्वयंभूने त्याला आंधळा केले होते.
8.72.46
तद्धत्वा सर्वभूतानामभावकृतनिश्चयम् ।
बलाकोऽगात्स्वर्गलोकमेवं धर्मः सुदुर्विदः ॥ ८.७२.४६ ॥
सर्व प्राण्यांच्या नाशाचा निश्चय केलेल्या त्या बलाकाला मारून तो स्वर्गलोकाला गेला. धर्म असा अतिशय दुर्बोध आहे.
8.72.47
कौशिकोऽप्यभवद्विप्रस्तपस्वीनो बहुश्रुतः ।
नदीनां सङ्गमे ग्रामाददूरे स किलावसत् ॥ ८.७२.४७ ॥
कौशिकही एक तपस्वी आणि बहुश्रुत ब्राह्मण झाला. तो नद्यांच्या संगमावर, गावापासून फार दूर नाही अशा ठिकाणी राहत असे.
8.72.48
सत्यं मया सदा वाच्यमिति तस्याभवद्द्वतम् ।
सत्यवादीति विख्यातः स तदासीद्धनञ्जय ॥ ८.७२.४८ ॥
'मी नेहमी सत्यच बोलले पाहिजे' हा त्याचा निश्चय होता. हे धनंजया, तेव्हा तो 'सत्यवादी' म्हणून प्रसिद्ध झाला.
8.72.49
अथ दस्युभयात्केचित्तदा तद्वनमाविशन् ।
तत्रापि दस्यवः क्रुद्धास्तानमार्गन्त यत्नतः ॥ ८.७२.४९ ॥
तेव्हा दरोडेखोरांच्या भयाने काही लोक त्या वनात शिरले. तेथेही संतप्त दरोडेखोरांनी त्यांचा काळजीपूर्वक शोध घेतला.
8.72.50
अथ कौशिकमभ्येत्य प्रोचुस्ते सत्यवादिनम् ।
कतरेण पथा याता भगवन्निति वै जनाः।
सत्येन पृष्टः प्रब्रूहि यदि तद्वेत्थ शंस नः ॥ ८.७२.५० ॥
तेव्हा ते सत्यवादी कौशिकाजवळ येऊन म्हणाले, 'हे भगवन्, लोक कोणत्या मार्गाने गेले? सत्याच्या नावाने विचारतो; तुम्हाला माहीत असेल तर सांगा.'
8.72.51
सत्यस्य त्वविभागज्ञः सत्यं तेभ्यः शशंस ह ।
बहुवृक्षलतागुल्ममेतद्गहनमाश्रिताः।
इति तान्ख्यापयामास तेभ्यस्तत्त्वं स कौशिकः ॥ ८.७२.५१ ॥
परंतु सत्याचा सूक्ष्म भेद न जाणणाऱ्या त्या कौशिकाने त्यांना सत्य सांगितले: 'ते या दाट वनात, अनेक वृक्ष, वेली आणि झुडपांनी भरलेल्या ठिकाणी आश्रयाला गेले आहेत.' अशा प्रकारे त्याने त्यांना ती वस्तुस्थिती कळवली.
8.72.52
ततस्ते तान्समासाद्य क्रूरा जघ्नुरिति श्रुतिः ।
ततोऽधर्मेण महता वाग्दुरुक्तेन कौशिकः ॥ ८.७२.५२ ॥
तेव्हा क्रूर दरोडेखोरांनी त्यांच्यापर्यंत पोहोचून त्यांना ठार मारले, अशी श्रुती सांगते. नंतर मोठ्या अधर्मामुळे आणि कठोर वाणीमुळे कौशिक—
8.72.53
गतः सुकष्टं निरयं धर्मसूक्ष्मेष्वतत्त्ववित् ।
दृष्टपूर्वश्रुतो मूढो धर्माणामविशारदः ॥ ८.७२.५३ ॥
धर्माच्या सूक्ष्म गोष्टींमधील तत्त्व न जाणणारा, मूढ, धर्मांत अकुशल असा तो कौशिक घोर नरकात गेला; पूर्वी पाहिलेले आणि ऐकलेले असूनही.
8.72.54
वृद्धानपृच्छन्सन्देहानन्धः श्वभ्रमिवर्च्छति ॥ ८.७२.५४ ॥
वडिलधाऱ्यांना संशय विचारले नाहीत, तो आंधळा खड्ड्यात पडावा तसा पडतो.
8.72.55
तत्र ते लक्षणोद्देशः कश्चिदेव भविष्यति ।
दुष्करं प्रतिसंख्यानं कार्त्स्न्येनात्र व्यवस्थितिः ॥ ८.७२.५५ ॥
येथे तुला धर्माच्या लक्षणांविषयी काही संकेत नक्कीच मिळेल; याचा पूर्ण विचार करणे कठीण आहे, आणि यात संपूर्ण निश्चित व्यवस्थाही नाही.
8.72.56
सत्यं धर्म इति ह्येके वदन्ति बहवो जनाः ।
न च पार्थाभ्यसूयामि नैतत्सर्वत्र शिष्यते ॥ ८.७२.५६ ॥
सत्य हाच धर्म असे काही लोक आणि पुष्कळ जन म्हणतात. मी पार्थाला दोष देत नाही; पण हे सर्वत्र उरत नाही.
8.72.57
श्रुतिस्तु धार्या इत्येके वदन्ति बहवो जनाः ।
न त्वेतत्प्रत्यसूयामि तत्र सर्वं विधीयते ॥ ८.७२.५७ ॥
श्रुती धारण करावी असे पुष्कळ लोक म्हणतात. पण मी याला विरोध करत नाही; तेथे सर्व काही विहित केले आहे.
8.72.58
यत्स्यादहिंसासंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः ।
अहिंसार्थाय हिंस्राणां धर्मप्रवचनं कृतम्।
धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयते प्रजाः ॥ ८.७२.५८ ॥
जे अहिंसेने युक्त असते तोच धर्म असा निश्चय आहे. हिंसकांना अहिंसेसाठीच धर्माचा उपदेश केला आहे. धारण करते म्हणून त्याला धर्म म्हणतात; धर्म प्रजांना धारण करतो.
8.72.59
प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यस्मात्प्रभवसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥ ८.७२.५९ ॥
प्राण्यांच्या उत्कर्षासाठीच धर्माचा उपदेश केला आहे. जे उत्कर्षाने युक्त असते तोच धर्म असा निश्चय आहे.
8.72.60
येऽन्यायेन जिगीषन्तो धर्मं पृच्छन्ति मानवाः ।
अकूजनेन चेन्मोक्षो नात्र कूजेत्कथञ्चन ॥ ८.७२.६० ॥
अन्यायाने जिंकू इच्छिणारे मानव धर्म विचारतात; मौनाने मोक्ष मिळत असेल तर इथे कोणत्याही प्रकारे आवाज करू नये.
8.72.61
अवश्यं कूजितव्ये ह शङ्केरन्वाप्यकूजनात् ।
येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो धर्मं पृच्छन्ति कस्यचित्।
श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विनिश्चित्म् ॥ ८.७२.६१ ॥
अवश्य बोलायला हवे अशा ठिकाणी मौन राहिल्यास संशय येऊ शकतो. अन्यायाने जिंकू इच्छिणारे कोणाला धर्म विचारतात, तेथे सत्यापेक्षा असत्य बोलणे श्रेयस्कर आहे, असे निश्चित झाले आहे.
8.72.62
प्राणात्यये विवाहे वा सर्वजात्या महाभये ।
सर्वस्वस्य च लोपे वा वक्तव्यमनृतं भवेत् ॥ ८.७२.६२ ॥
प्राणसंकटात, विवाहात, सर्व प्रकारच्या महाभयात किंवा सर्वस्व नष्ट होताना असत्य बोलावे लागू शकते.
8.72.63
अधर्मं हि न पश्यन्ति मृषोद्यं तत्र पण्डिताः ।
सर्वथाऽभिवदेत्तत्तु नानृतं स्याद्विचक्षणः ॥ ८.७२.६३ ॥
तेथे पंडित असत्य बोलण्याला अधर्म मानत नाहीत. विचक्षण माणसाने ते पूर्णपणे बोलावे; ते असत्य ठरणार नाही.
8.72.64
यः स्तेनैः सह सम्बन्धो मुच्यते शपथादपि ।
भवेत्तत्रानृतं श्रेयः सत्यादिति विचारितम् ॥ ८.७२.६४ ॥
चोरांशी असलेल्या संबंधातून शपथेनेही सुटका होत असेल तर, तेथे सत्यापेक्षा असत्य श्रेयस्कर आहे, असा विचार केला गेला आहे.
8.72.65
न च तेभ्यो धनं देयं सत्यादिति कथञ्चन ।
पापेभ्योऽपि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत्।
तस्माद्धर्मार्थमनृतमुक्त्वा नानृतवाग्भवेत् ॥ ८.७२.६५ ॥
सत्याच्या नावानेही त्यांना धन देऊ नये. पापी लोकांना दिलेले धन देणाऱ्यालाही पीडा देते. म्हणून धर्मासाठी असत्य बोलणारा असत्यवादी होत नाही.
8.72.66
एष ते लक्षणोद्देशो मयोद्दिष्टो यथाविधि ।
एतज्ज्ञात्वा ब्रूहि पार्थ यदि वध्यो युधिष्ठिरः ॥ ८.७२.६६ ॥
हे मी तुला विधिपूर्वक लक्षणांचे संकेत सांगितले. पार्था, हे जाणून सांग, जर युधिष्ठिर वध्य असेल तर.
8.72.67
यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान्महायशाः ॥ ८.७२.६७ ॥
महाप्राज्ञ आणि महायशस्वी जसे सांगतील तसे.
8.72.68
सुहृद्ब्रूयाद्यथाऽस्माकं तथोक्तं वचनं त्वया ।
भवान्मातृसमोऽस्माकं भवान्पितृसमोऽपि च।
गतिश्च परमा कृष्ण त्वमेव च परायणम् ॥ ८.७२.६८ ॥
मित्र आपल्याला जसे सांगेल तसेच तू शब्द बोललास. तू आम्हाला मातेसमान आणि पित्यासमानही आहेस. हे कृष्णा, परम गती आणि परायण तूच आहेस.
8.72.69
न हि ते त्रिषु लोकेषु विद्यतेऽविदितं क्वचित् ।
तस्माद्भवान्परं धर्मं वेद सर्वं यथातथम् ॥ ८.७२.६९ ॥
तिन्ही लोकांत तुला कुठेही न कळलेले काही नाही. म्हणून तू परम धर्म सर्व यथार्थ जाणतोस.
8.72.70
अवध्यं पाण्डवं मन्ये धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
अधर्मयुक्ते संयोगे ब्रूहि किञ्चिदनुग्रहम् ॥ ८.७२.७० ॥
धर्मराज पांडव युधिष्ठिर वध्य नाही असे मला वाटते. या अधर्मयुक्त संग्रामात काही अनुग्रह सांग.
8.72.71
इदं चापरमत्रैव ब्रूहि तत्त्वं विवक्षितम् ॥ ८.७२.७१ ॥
येथेच आणखी एक सांग, तू सांगू इच्छित असलेले तत्त्व.
8.72.72
जानासि दाशार्ह मम व्रतं तु ।
यो मां ब्रूयात्कश्चन मानुषेषु।
अन्यस्मै त्वं गाण्डिवं देहि पार्थ ।
यो मत्तोऽस्त्रे वीर्यतो वा विशिष्टः ॥ ८.७२.७२ ॥
हे दाशार्हा, माझे व्रत तुला माहीत आहे. मनुष्यांमध्ये जो कोणी मला म्हणेल, 'पार्था, गांडीव दुसऱ्याला दे', जो माझ्यापेक्षा अस्त्रात किंवा वीर्यात श्रेष्ठ असेल.
8.72.73
हन्यामहं केशव तं प्रसह्य ।
भीमो हन्यात्तूवरकेति चोक्तः।
वन्मां राजा ह्युक्तवांस्ते समक्षं ।
धनुर्देहीत्यसकृद्वृष्णिवीरे ॥ ८.७२.७३ ॥
हे केशवा, मी त्याला बळाने ठार मारीन. भीम त्याला 'तूवरक' म्हणत असे. राजाने तुझ्यासमोर माझ्याकडे वारंवार म्हटले होते, 'धनुष्य दे', हे वृष्णिवीरा.
8.72.74
तं हन्यां चेत्केशव जीवलोके ।
स्थाता नाहं कालमप्यल्पमात्रम्।
ध्यात्वा नूनं ह्येनसा चापि मुक्तो ।
वधं राज्ञो भ्रष्टवीर्यो विचेताः ॥ ८.७२.७४ ॥
हे केशवा, मी त्याला या जगात मारले, तर मी थोडाही काळ जिवंत राहणार नाही. राजाच्या वधामुळे पापातून मुक्त होईन असा विचार करून, पराक्रम गमावलेला आणि विचलित मनाचा होऊन…
8.72.75
यथा प्रतिज्ञा मम लोकबुद्धौ ।
भवेत्सत्या धर्मभृतां वरिष्ठ।
यथा जीवत्पाण्डवोऽहं च कृष्ण ।
तथा बुद्धिं दातुमप्यर्हसि त्वम् ॥ ८.७२.७५ ॥
हे धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठा, लोकांच्या दृष्टीने माझी प्रतिज्ञा सत्य ठरावी आणि हे कृष्णा, मी पांडव म्हणून जिवंत राहावे, अशी बुद्धी मला देण्यास तू योग्य आहेस.
8.72.76
राजा श्रान्तो विक्षतो दुःखितश्च ।
कर्णेन सह्ख्ये निशितैर्बाणसङ्घैः।
यश्चानिशं सूतपुत्रेण वीर ।
शरैर्भृशं ताडितो युध्यमानः ॥ ८.७२.७६ ॥
राजा थकलेला, जखमी आणि दुःखी आहे. युद्धात सूतपुत्र कर्णाबरोबर तीक्ष्ण बाणांच्या समूहांनी, हे वीरा, जो सतत सूतपुत्राच्या बाणांनी अत्यंत घायाळ होऊन लढत होता.
8.72.77
अतस्त्वमेतेन सरोषमुक्तो ।
दुःखान्वितेनेदमयुक्तरूपम्।
अकोपितो ह्येष यदि स्म सङ्ख्ये ।
कर्णं न हन्यादिति चाब्रवीत्सः ॥ ८.७२.७७ ॥
म्हणून दुःखाने भरलेल्या याने रागाच्या भरात उच्चारलेले हे अनुचित वचन तू ऐक. तो रागावला नसता तर युद्धात कर्णाला मारला नसता, असे त्याने म्हटले.
8.72.78
जानाति तं पाण्डव एष चापि ।
पापं लोके कर्णमसह्यमन्यैः।
ततस्त्वमुक्तो भृशरोषितेन ।
राज्ञा समक्षं परुषाणि पार्थ ॥ ८.७२.७८ ॥
पांडवालाही हे ठाऊक आहे; जगात कर्ण इतरांना असह्य पापी म्हणून ओळखला जातो. तेव्हा अत्यंत क्रोधित झालेल्या राजाने सर्वांसमोर तुला कठोर शब्द सुनावले, पार्था.
8.72.79
नित्योद्युक्ते सततं चाप्रसह्ये ।
कर्णे द्यूतं ह्यद्य रणे निबद्धम्।
तस्मिन्हते कुरवो निर्जिताः स्यु… ।
रेवं बुद्धिः पार्थिवे धर्मपुत्रे ॥ ८.७२.७९ ॥
कर्ण सदैव सिद्ध आणि सततअजेय आहे; आज युद्धात त्याच्यावरच डाव लावला गेला आहे. तो मारला गेला तर कौरव पराभूत होतील. राजाची आणि धर्मपुत्राची बुद्धी अशीच आहे.
8.72.80
ततो बधं नार्हति धर्मपुत्र… ।
स्त्वया प्रतिज्ञाऽर्जुन पालनीया।
जीवन्नयं येन मृतो भवेद्धि ।
तन्मे निबोधेह तवानुरूपम् ॥ ८.७२.८० ॥
म्हणून धर्मपुत्राचा वध योग्य नाही; अर्जुना, तुझी प्रतिज्ञा पाळली गेली पाहिजे. जिवंत असतानाच हा मेल्यासारखा कसा होईल, ते तुला योग्य असे माझ्याकडून ऐक.
8.72.81
यदा मानं लभते माननार्ह… ।
स्तदा स वै जीवति जीवलोके।
यदाऽवमानं लभते महान्तं ।
तदा जीवन्मृत इत्युच्यते सः ॥ ८.७२.८१ ॥
मान देण्यायोग्य माणूस मान मिळवतो तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने जगात जिवंत असतो. आणि तो मोठा अपमान पावतो तेव्हा जिवंत असूनही त्याला 'मृत' म्हटले जाते.
8.72.82
सम्मानितः पार्थिवोऽयं सदैव ।
त्वया च भीमेन तथा यमाभ्याम्।
वृद्धैश्च लोके पुरुषैश्च शूरै… ।
स्तस्यापमानं कलया प्रयुङ्क्ष्व ॥ ८.७२.८२ ॥
हा राजा सदैव तुझ्याकडून, भीमाकडून आणि दोन यमांकडून सन्मानित झाला आहे; जगात वृद्धांनी, पुरुषांनी आणि शूरांनी सुद्धा त्याचा सन्मान केला आहे. म्हणून त्याचा अपमान थोडा तरी घडवून आण.
8.72.83
त्वमित्यत्रभवन्तं हि ब्रूहि पार्थ युधिष्ठिरम् ।
त्वमित्युक्तो हि निहतो गुरुर्भवति भारत ॥ ८.७२.८३ ॥
हे पार्था, आदरणीय युधिष्ठिराला 'त्वम्' असे संबोधून बोल; हे भारता, 'त्वम्' म्हटले की गुरू मारलेलाच ठरतो.
8.72.84
एवमाचर कौन्तेय धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
अधर्मयुक्तं संयोगं कुरुष्वैनं कुरूद्वह ॥ ८.७२.८४ ॥
हे कौंतेया, धर्मराज युधिष्ठिराशी असेच वाग; हे कुरुश्रेष्ठा, त्याच्याशी अधर्मयुक्त संबंध ठेव.
8.72.85
अथर्वाङ्गिरसी ह्येषा श्रुतीनामुत्तमा श्रुतिः ।
अविचार्यैव कार्यैषा श्रेयस्कामैर्नरैः सदा ॥ ८.७२.८५ ॥
ही अथर्वाङ्गिरसी श्रुतींमध्ये उत्तम श्रुती आहे; कल्याण इच्छिणाऱ्या माणसांनी ती नेहमी विचार न करता आचरावी.
8.72.86
अवधेन वधः प्रोक्तो यद्गुरुस्त्वमिति प्रभुः ।
तद्ब्रूहि त्वं यन्मयोक्तं धर्मराजस्य धर्मवित् ॥ ८.७२.८६ ॥
हे प्रभो, 'त्वम्' म्हणण्याने गुरूचा अवधाने वध झाला असे सांगितले आहे; हे धर्मज्ञा, मी जे सांगितले ते तू धर्मराजाला सांग.
8.72.87
यदा ह्यं पाण्डव धर्मराज… ।
सत्वत्तोऽयुक्तं लप्स्यते चैव साधु।
ततोऽस्य पादावभिवाद्य पश्चा… ।
च्छ्रेयो ब्रूयात्सान्त्वयुक्तं हितं च ॥ ८.७२.८७ ॥
हे पांडवा, जेव्हा हा धर्मराज… तुझ्याकडून अयोग्य आणि चांगलेही मिळवील; तेव्हा त्याच्या चरणांना वंदन करून, नंतर… कल्याणकारी, सांत्वनपर आणि हितकारक शब्द बोलावेत.
8.72.88
भ्राता प्राज्ञस्तव कोपं न जातु ।
कुर्याद्राजा धर्ममार्गानुसारी।
मुक्तोऽनृताद्वातृवधाच्च पापा… ।
द्धृष्टः कर्णं त्वं जहि पार्थ पश्चात् ॥ ८.७२.८८ ॥
तुझा प्राज्ञ बंधू कधीही क्रोध करू नये. धर्ममार्गाचे अनुसरण करणारा राजा असत्य, भ्रातृवध आणि पापापासून मुक्त असो. हे पार्था, निर्भयपणे कर्णाचा वध कर, नंतर…