মহাভারত · অধ্যায় 8.75
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
8.75.1
इति स्म कृष्णवचनात्प्रत्युच्चार्य युधिष्ठिरम् ।
बभूव विमनाः पार्थः किञ्चित्कृत्वेव पातकम् ॥ ८.७५.१ ॥
এইভাবে কৃষ্ণের বাক্যে যুধিষ্ঠিরকে সেকথাই প্রতিধ্বনিত করে পার্থ (অর্জুন) বিমনা হলেন, যেন কোনো পাপ করে ফেলেছেন।
8.75.2
ततोऽब्रवीद्वासुदेवः प्रहसन्निव पाण्डवम् ।
कथं नाम भवेदेतद्यदि त्वं पार्थ धर्मजम् ॥ ८.७५.२ ॥
তখন বাসুদেব (কৃষ্ণ) পাণ্ডবকে যেন হেসে বললেন — হে পার্থ, তুমি যদি ধর্ম থেকে জন্মগ্রহণকারী হও, তবে এ কীভাবে হতে পারে?
8.75.3
असिना तीक्ष्णधारणे हन्या धर्मे व्यस्थितम् ।
त्वमित्युक्त्वाथ राजानमेवं कश्मलमाविशः ॥ ८.७५.३ ॥
"তীক্ষ্ণ ধারের তরবারি দিয়ে ধর্মে প্রতিষ্ঠিত রাজাকে তুমি হত্যা করো" — এমন বলে, তারপর রাজার প্রতি তুমি এভাবে মোহে পতিত হলে।
8.75.4
हत्वा तु नृपतिं पार्थ करिष्यसि किमुत्तरम् ।
एवं हि दुर्विदो धर्मो मन्दप्रज्ञैर्विशेषतः ॥ ८.७५.४ ॥
রাজাকে হত্যা করে, হে পার্থ, তুমি কী উত্তর দেবে? এভাবেই ধর্ম, বিশেষত মন্দবুদ্ধিদের কাছে, দুর্বোধ্য।
8.75.5
स भवान्धर्मभीरुत्वाद्धवं यायान्महत्तमः ।
नरकं घोररूपं च भ्रातुर्ज्येतुस्य वै वथात् ॥ ८.७५.५ ॥
তুমি, ধর্মভয়ে, শ্রেষ্ঠ হয়েও, জ্যেষ্ঠ ভ্রাতাকে বধ করার কারণে ভয়ংকর নরকে যাবে।
8.75.6
स त्वं धर्मभृतां श्रेष्ठं राजानं धर्मसंहितम् ।
प्रसादय कुरुश्रेष्ठमेतदत्र मतं मम ॥ ८.७५.६ ॥
অতএব তুমি, ধর্মধারীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ, ধর্মযুক্ত রাজা, কুরুশ্রেষ্ঠকে প্রসন্ন করো — এটাই এ বিষয়ে আমার মত।
8.75.7
प्रसाद्य भक्त्या राजानं प्रीते चैव युधिष्ठिरे ।
प्रयावस्त्वरितौ योद्धुं सूतपुत्ररथं प्रति ॥ ८.७५.७ ॥
ভক্তিভরে রাজাকে প্রসন্ন করে এবং যুধিষ্ঠির তুষ্ট হলে, তাঁরা উভয়ে দ্রুত সূতপুত্রের রথের দিকে যুদ্ধ করতে যাত্রা করলেন।
8.75.8
हत्वा तु समरे कर्णं त्वमद्य निशितैः शरैः ।
विपुलां प्रीतिमाधत्स्व धर्मपुत्रस्य मानद ॥ ८.७५.८ ॥
হে মানদাতা, আজ যুদ্ধে তীক্ষ্ণ শরে কর্ণকে বধ করে ধর্মপুত্রকে অপার আনন্দ দান করো।
8.75.9
एतदत्र महाबाहो प्राप्तकालं मतं मम ।
एवं कृते कृतं चैव तव कार्यं भविष्यति ॥ ८.७५.९ ॥
হে মহাবাহু, এটাই আমার মত, এখন সময়োপযোগী। এমন করলে তোমার কাজও সিদ্ধ হবে।
8.75.10
ततोऽर्जुनो महाराज लज्जपा वै समन्वितः ।
धर्तराजस्य चरणौ प्रपद्य शिरसा नतः ॥ ८.७५.१० ॥
তারপর হে মহারাজ, লজ্জায় পরিপূর্ণ অর্জুন ধর্মরাজের চরণে মস্তক নত করে প্রণত হলেন।
8.75.11
उवाच भरतश्रेष्ठं प्रसीदेति पुनः पुनः ।
क्षमस्व राजन्यत्प्रोक्तस्त्वं मया धर्मभीरुणा ॥ ८.७५.११ ॥
ভরতশ্রেষ্ঠকে সে বারবার বলল, 'প্রসন্ন হন। হে রাজন, ধর্মভীরু আমি আপনাকে যা বলেছি, তা ক্ষমা করুন।'
8.75.12
पादयोः पतितं दृष्ट्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
धनञ्जयममित्रघ्नं रुदन्तं भरतर्षभम् ॥ ८.७५.१२ ॥
পায়ে পড়ে কাঁদতে থাকা শত্রুঘাতী ধনঞ্জয়কে দেখে ধর্মরাজ যুধিষ্ঠির সেই ভরতশ্রেষ্ঠকে দেখলেন।
8.75.13
उत्थाप्य भ्रातरं राजा धर्मराजो धनञ्जयम् ।
समाश्लिष्य च सस्नेहं प्ररुरोद महीपतिः ॥ ८.७५.१३ ॥
রাজা ধর্মরাজ ভ্রাতা ধনঞ্জয়কে তুলে স্নেহভরে আলিঙ্গন করে উচ্চস্বরে কাঁদলেন।
8.75.14
रुदित्वा सुचिरं कालं भ्रातरौ सुमहाद्युती ।
कृतशौचौ महाराज प्रीतिमन्तौ बभूवतुः ॥ ८.७५.१४ ॥
হে মহারাজ! সেই দুই মহাদীপ্তিমান ভ্রাতা দীর্ঘক্ষণ কেঁদে শুদ্ধ হয়ে প্রীতিমান হলেন।
8.75.15
तत आश्लिष्य तं प्रेम्णा मूर्ध्नि चाघ्राय पाण्डवः ।
प्रीत्या परमया युक्तो विस्मयंश्च पुनःपुनः।
अब्रवीत्तं महेष्वासं धर्मराजो धनञ्जयम् ॥ ८.७५.१५ ॥
তারপর পাণ্ডব প্রেমভরে তাঁকে আলিঙ্গন করে মাথা শুঁকে, পরম প্রীতিতে বারবার বিস্মিত হয়ে, সেই মহাধনুর্ধর ধনঞ্জয়কে ধর্মরাজ বললেন।
8.75.16
कर्णेन मे महाबाहो सर्वसैन्यस्य पश्यतः ।
कवचं च ध्वजं चैव धनुः शक्तिर्हयाः शराः।
शरैः कृत्ता महेष्वास यतमानस्य संयुगे ॥ ८.७५.१६ ॥
হে মহাবাহু! সমস্ত সৈন্যের সামনে কর্ণ যুদ্ধে যত্নশীল আমার কবচ, ধ্বজা, ধনুক, শক্তি, অশ্ব ও বাণ বাণের দ্বারা কেটে ফেলেছে।
8.75.17
सोऽहं दृष्ट्वा रणे तस्य कर्ण कर्णस्य फल्गुन ।
व्यवसीदामि दुःखेन न तु मे जीवितं प्रियम् ॥ ८.७५.१७ ॥
হে ফাল্গুন! যুদ্ধে কর্ণের সেই বিক্রম দেখে আমি দুঃখে অবসন্ন হচ্ছি; তবু আমার প্রিয় জীবন আমার কাছে প্রিয় লাগছে না।
8.75.18
न चेदद्य हि तं वीरं निहनिष्यसि संयुगे ।
प्राणानेव परित्यक्ष्ये जीवितार्थो हि को मम ॥ ८.७५.१८ ॥
আজ যদি তুমি সেই বীরকে যুদ্ধে বধ না কর, তবে আমি প্রাণই ত্যাগ করব; আমার জীবনের আর কী উদ্দেশ্য আছে?
8.75.19
एवमुक्तः प्रत्युवाच विजयो भरतर्षभ ॥ ८.७५.१९ ॥
এইরূপ উক্ত হয়ে ভরতশ্রেষ্ঠ বিজয় উত্তর দিলেন।
8.75.20
सत्येन ते शपे राजंस्त्वत्पादेन तथैव च ।
भीमेन च नरश्रेष्ठ यमाभ्यां च महीपते ॥ ८.७५.२० ॥
হে রাজন, সত্যের নামে, আপনার চরণের নামে, ভীমের নামে, নরশ্রেষ্ঠ, যমজদের নামে, হে মহীপতি, আমি শপথ করছি।
8.75.21
अहमेनं नरश्रेष्ठ सामात्यं च महीपते ।
यथाद्य समरे कर्णं हनिष्यामि हतोपि वा।
महीतले पतिष्यामि सत्येनायुधमालभे ॥ ८.७५.२१ ॥
হে নরশ্রেষ্ঠ, হে মহীপতি, আমি একে ও এর অমাত্যদের সঙ্গে আজ যুদ্ধে কর্ণকে বধ করব; আমি নিহত হই বা না হই, মাটিতে পড়ে যাই বা না যাই; সত্যের নামে অস্ত্র স্পর্শ করছি।
8.75.22
एवमाभाष्य राजानमब्रवीन्माधवं वचः ।
अद्य कर्णं रणे कृष्ण सूदयिष्ये न संशयः।
त्वमनुध्याहि भद्रं ते वधं तस्य दुरात्मनः ॥ ८.७५.२२ ॥
রাজাকে এইভাবে বলে মাধবকে বললেন: হে কৃষ্ণ, আজ যুদ্ধে কর্ণকে নিঃসন্দেহে বধ করব; সেই দুরাত্মার বধ ধ্যান কর, তোমার মঙ্গল হোক।
8.75.23
एवमुक्तोऽब्रवीत्पार्थं केशवो राजसत्तम ।
शक्तोऽसि भरतश्रेष्ठ यत्नं कर्तुं यदात्थ माम् ॥ ८.७५.२३ ॥
এইরূপ উক্ত হয়ে কেশব পার্থকে বললেন: হে রাজশ্রেষ্ঠ, হে ভরতশ্রেষ্ঠ, তুমি যা আমাকে বলেছ তা করতে চেষ্টা করার সামর্থ্য তোমার আছে।
8.75.24
एष चापि हि मे कामो नित्यमेव महारथ ।
कथं भवान्रणे कर्णं निहन्यादिति सत्तम ॥ ८.७५.२४ ॥
হে মহারথ, এটাই আমারও সর্বদা ইচ্ছা: তুমি কীভাবে যুদ্ধে কর্ণকে বধ করবে, হে সত্তম।
8.75.25
एवमुक्तस्ततो राजन्पार्थो वचनमब्रवीत् ।
हन्यते द्वैरथे भूयो युज्यन्तां वै रथोत्तमे ॥ ८.७५.२५ ॥
এরূপ উক্ত হলে, হে রাজন্, পার্থ আবার এই বাক্য বললেন: 'দ্বৈরথ যুদ্ধে সে নিহত হোক; উত্তম রথ যোজিত হোক।'
8.75.26
उपावृत्ताश्च तुरगाः शिक्षिताश्चाश्वसादिभिः ।
रथोपकरणैः सर्वैः सत्वरं यातु मे रथः ॥ ८.७५.२६ ॥
ফিরিয়ে আনা, অশ্বারোহীদের দ্বারা শিক্ষিত ঘোড়াগুলি; সমস্ত রথসামগ্রী সহ আমার রথ দ্রুত চলুক।
8.75.27
एवमुक्तो महाराज फल्गुनेन महात्मना ।
उवाच दारुकं कृष्णः कुरु सर्वं यदब्रवीत्।
अर्जुनो भारतश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ८.७५.२७ ॥
হে মহারাজ, মহাত্মা ফল্গুন এরূপ বললে, কৃষ্ণ দারুককে বললেন: 'অর্জুন যা বলেছেন সব কর' — ভরতশ্রেষ্ঠ, সকল ধনুর্ধরের শ্রেষ্ঠ অর্জুন।
8.75.28
आज्ञप्तस्त्वथ कृष्णेन दारुको राजसत्तम ।
योजयामास च रथं वैयाघ्नं शत्रुतापनम्।
सज्जं निवेदयामास पाण्डवस्य महात्मनः ॥ ८.७५.२८ ॥
কৃষ্ণের আজ্ঞা পেয়ে, হে রাজশ্রেষ্ঠ, দারুক শত্রুতাপন বৈয়াঘ্র রথ যোজনা করলেন এবং মহাত্মা পাণ্ডবকে তা প্রস্তুত বলে জানালেন।
8.75.29
युक्तं तु रथमास्थाय दारुकेण महात्मना ।
उपस्थितं रथं दृष्ट्वा पद्मनाभो रणान्तकृत्।
भूयश्चोवाच मतिमान्माधवो धर्मनन्दनम् ॥ ८.७५.२९ ॥
মহাত্মা দারুকের যোজিত রথে আরোহণ করে উপস্থিত রথ দেখে, রণান্তকৃৎ পদ্মনাভ, বুদ্ধিমান মাধব আবার ধর্মনন্দনকে বললেন।
8.75.30
युधिष्ठिरेमं बीभत्सुं त्वं सान्त्वयितुमर्हसि ।
अनुज्ञातुं च कर्णस्य वधायाद्य दुरात्मनः ॥ ८.७५.३० ॥
'হে যুধিষ্ঠির, তুমি এই বীভৎসুকে সান্ত্বনা দাও; আজ দুরাত্মা কর্ণের বধে অনুমতি দাও।'
8.75.31
श्रुत्वा ह्यावां महासंख्ये त्वां कर्णशरपीडितम् ।
प्रवृत्तिं ज्ञातुमायाताविहावां पाण्डुनन्दन ॥ ८.७५.३१ ॥
হে পাণ্ডুনন্দন, মহাযুদ্ধে কর্ণের শরে আপনি পীড়িত হয়েছেন শুনে আমরা দুজন আপনার খবর জানতে এখানে এসেছি।
8.75.32
दिष्ट्यासि राजन्विरुजो दिष्ट्या न ग्रहणं गतः ।
परिसान्त्वय बीभत्सुं जयमाशाधि चानघ ॥ ८.७५.३२ ॥
হে রাজন, সৌভাগ্যক্রমে আপনি যন্ত্রণামুক্ত, সৌভাগ্যক্রমে আপনি বন্দি হননি। হে নিষ্পাপ, বীভৎসুকে (অর্জুনকে) সান্ত্বনা দিন এবং জয় কামনা করুন।
8.75.33
एह्येहि पार्थ बीभत्सो मां परिष्वज पाण्डव ।
वक्तव्यमुक्तोस्म्यहितं त्वया क्षान्तं च तन्मया ॥ ८.७५.३३ ॥
এসো, এসো, হে পার্থ, হে বীভৎসু, হে পাণ্ডব, আমাকে আলিঙ্গন করো। আমি অপ্রিয় কথা বলেছি; তুমি তা সহ্য করেছ, আমিও তা ক্ষমা করেছি।
8.75.34
अहं त्वामनुजानामि जहि कर्णं धनञ्जय ।
मन्युं च मा कृथाः पार्थ यन्मयोक्तोऽसि दारुणं ॥ ८.७५.३४ ॥
হে ধনঞ্জয়, আমি তোমাকে অনুমতি দিচ্ছি; কর্ণকে বধ করো। হে পার্থ, আমি তোমাকে যে কঠোর কথা বলেছি, তাতে ক্রুদ্ধ হয়ো না।
8.75.35
ततो धनञ्जयो राजञ्शिरसा प्रणतस्तदा ।
पादौ जग्राह पाणिभ्यां भ्रातुर्ज्येष्ठस्य मारिष ॥ ८.७५.३५ ॥
তখন, হে রাজন, ধনঞ্জয় মস্তক নত করে প্রণাম করে তাঁর জ্যেষ্ঠ ভ্রাতার দুই পা দুই হাতে ধরলেন, হে মাননীয়।
8.75.36
तमुत्थाप्य ततो राजा परिष्वज्य च पीडितम् ।
मूर्ध्नुपाघ्राय चैवैनमिदं पुनरुवाच ह ॥ ८.७५.३६ ॥
তারপর রাজা তাঁকে তুলে, পীড়িত হলেও আলিঙ্গন করে, মস্তক আঘ্রাণ করে আবার এই কথা বললেন।
8.75.37
धनञ्जय महाबाहो मानितोऽस्मि दृढं त्वया ।
माहात्म्यं विजयं चैवं भूयः प्राप्नुहि शाश्वतम् ॥ ८.७५.३७ ॥
হে ধনঞ্জয়, মহাবাহু, তুমি আমাকে দৃঢ়ভাবে সম্মানিত করেছ। তুমি পুনরায় মহিমা ও শাশ্বত বিজয় লাভ কর।
8.75.38
अद्य तं पापकर्माणं सानुबन्धं रणे शरैः ।
नयाम्यन्तं समासाद्य राधेयं बलगर्वितम् ॥ ८.७५.३८ ॥
আজ যুদ্ধে বাণ দিয়ে, তার অনুচরদের সহ, বলগর্বী সেই পাপকর্মা রাধেয় কর্ণের কাছে গিয়ে আমি তার অন্ত ঘটাব।
8.75.39
येन त्वं पीडितो बाणैर्दृढमायम्य कार्मुकम् ।
तस्याद्य कर्मणः कर्णः फलमाप्स्यति दारुणम् ॥ ८.७५.३९ ॥
যে ধনুক দৃঢ়ভাবে টেনে বাণ দিয়ে তোমাকে পীড়িত করেছে, সেই কর্মের ভয়ংকর ফল আজ কর্ণ লাভ করবে।
8.75.40
अद्य त्वामुपयास्यामि कर्णं हत्वा महीपते ।
सभाजये त्वामाक्रन्दादिति सत्यं ब्रवीमि ते ॥ ८.७५.४० ॥
হে মহীপতি, আজ কর্ণকে বধ করে আমি তোমার কাছে আসব। আর্তনাদ থেকে তোমাকে সম্মানিত করব — এ সত্য তোমাকে বলছি।
8.75.41
नाहत्वा विनिषर्तिष्ये कर्णमद्य रणाजिरात् ।
इति सत्येन ते पादौ स्पृशामि जगतीपते ॥ ८.७५.४१ ॥
আজ রণক্ষেত্র থেকে কর্ণকে বধ না করে আমি ফিরব না — এই সত্যের নামে, হে জগৎপতি, তোমার পা স্পর্শ করছি।
8.75.42
इति ब्रुवाणं सुमनाः किरीटिनं ।
युधिष्ठिरः प्राह वचो बृहत्तरम्।
यशोऽक्षयं जीवितमीप्सितं ते ।
जयं सदा वीर्यमरिक्षयं तदा ॥ ८.७५.४२ ॥
এইভাবে বলা কিরীটীকে প্রসন্নচিত্ত যুধিষ্ঠির এই মহৎ বাক্য বললেন — তোমার অক্ষয় যশ, বাঞ্ছিত জীবন, সদা বিজয় ও শত্রুনাশী বীর্য হোক।
8.75.43
प्रयाहि वृद्धिं च दिशन्तु देवता ।
यथाहमिच्छामि तवास्तु तत्तथा।
प्रयाहि शीघ्रं जहि कर्णमाहवे ।
पुरन्दरो वृत्रमिवात्मवृद्वये ॥ ८.७५.४३ ॥
যাও, দেবতারা তোমার সমৃদ্ধি দান করুন। আমি যেমন চাই, তোমার জন্য তেমনই হোক। যুদ্ধে দ্রুত গিয়ে কর্ণকে বধ করো, যেমন পুরন্দর (ইন্দ্র) নিজের বৃদ্ধির জন্য বৃত্রকে বধ করেছিলেন।